Türk Edebiyatının Tarihî Dönemleri

10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı – Türk Edebiyatının Tarihî Dönemleri Konu Anlatımı

Türk edebiyatı, binlerce yıllık zengin bir geçmişe sahiptir. Orta Asya bozkırlarında başlayan bu serüven, İslamiyet'in kabulü, Batılılaşma hareketleri ve Cumhuriyet'in ilanı gibi büyük dönüm noktalarıyla şekillenmiştir. 10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Türk Edebiyatının Tarihî Dönemleri konusu, bu uzun yolculuğu ana hatlarıyla kavramanızı sağlayacak temel bir giriş niteliğindedir. Edebiyat tarihini dönemlere ayırarak incelemek, hem eserleri hem de yazarları kendi çağlarının koşulları içinde anlamamıza yardımcı olur.

Edebiyat Tarihini Dönemlere Ayırmanın Önemi

Edebiyat, toplumların aynasıdır. Bir toplumun inançları, yaşam biçimi, siyasi yapısı ve kültürel etkileşimleri doğrudan edebî eserlere yansır. Bu nedenle edebiyatı tarihî dönemlere ayırmak, eserlerin hangi koşullarda üretildiğini anlamamızı kolaylaştırır. Dönemlere ayırma işlemi yapılırken genellikle toplumun geçirdiği büyük değişimler, din değişiklikleri, alfabe değişiklikleri, siyasi yapı değişiklikleri ve kültürel etkileşimler ölçüt olarak alınır. Türk edebiyatı da bu ölçütler çerçevesinde üç büyük döneme ayrılır: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, İslami Dönem Türk Edebiyatı ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı.

1. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Başlangıçtan 11. Yüzyıla Kadar)

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, Türklerin henüz İslam diniyle tanışmadığı dönemi kapsar. Bu dönem kendi içinde Sözlü Edebiyat ve Yazılı Edebiyat olmak üzere iki alt başlıkta incelenir. Her iki kolda da Türk kültürünün özgün izlerini görmek mümkündür.

1.1. Sözlü Edebiyat Dönemi

Yazının henüz yaygın olarak kullanılmadığı bu dönemde edebî ürünler, sözlü gelenek yoluyla nesilden nesile aktarılmıştır. Şamanizm, Göktanrı inancı ve tabiat kültü gibi inanç sistemleri bu dönemin edebî eserlerinde belirleyici bir rol oynamıştır. Sözlü edebiyatın başlıca ürünleri arasında koşuk, sagu, sav ve destan yer alır.

Koşuk: Türklerin sığır adı verilen sürek avlarında ve şölen adı verilen törenlerde söylenen lirik şiirlerdir. Genellikle aşk, doğa ve yiğitlik konularını işler. Hece ölçüsü kullanılmıştır. Dörtlüklerden oluşur ve uyak düzeni genellikle aaab biçimindedir. Koşuklar, halk edebiyatındaki koşmanın ilk biçimi olarak kabul edilir.

Sagu: Ölen bir kişinin ardından duyulan acıyı dile getiren ağıt şiirleridir. Yuğ adı verilen cenaze törenlerinde söylenirdi. Sagular, İslami dönemde "mersiye", halk edebiyatında ise "ağıt" adını almıştır. Bu tür, insanın ölüm karşısındaki evrensel duygusunu yansıtması bakımından oldukça önemlidir.

Sav: Türklerin günlük yaşam deneyimlerinden süzülmüş özlü sözlerdir. Bugünkü atasözlerinin karşılığıdır. Kısa, öz ve kalıplaşmış ifadelerdir. Toplumun değer yargılarını, ahlak anlayışını ve dünya görüşünü yansıtırlar. Kaşgarlı Mahmut'un Divanü Lügati't-Türk adlı eserinde pek çok sav örneği bulunmaktadır.

Destan: Sözlü edebiyat döneminin en önemli ve en kapsamlı ürünleridir. Destanlar, bir milletin tarihini, kahramanlıklarını, göçlerini, doğa olaylarıyla mücadelesini anlatan uzun manzum eserlerdir. Olağanüstü olaylar ve kahramanlar destanların temel özelliklerindendir. Türk destanları doğal destanlar kategorisinde yer alır; yani belirli bir yazar tarafından değil, halk tarafından oluşturulmuş ve zamanla şekillenmiştir. Başlıca Türk destanları arasında Yaratılış Destanı, Oğuz Kağan Destanı, Ergenekon Destanı, Bozkurt Destanı, Türeyiş Destanı, Göç Destanı ve Manas Destanı sayılabilir.

1.2. Yazılı Edebiyat Dönemi

Türklerin yazıyı kullanmaya başlamasıyla birlikte yazılı edebiyat dönemi başlamıştır. Bu dönemin en önemli belgeleri Göktürk (Orhun) Yazıtları ve Uygur Metinleri'dir.

Göktürk Yazıtları (Orhun Abideleri): 8. yüzyılda (735) Göktürk Devleti döneminde dikilen bu yazıtlar, Türk edebiyatının ve Türk tarihinin en eski yazılı kaynakları arasında yer alır. Tonyukuk Yazıtı (720-725), Kül Tigin Yazıtı (732) ve Bilge Kağan Yazıtı (735) olmak üzere üç büyük yazıttan oluşur. Bu yazıtlar Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından 1893 yılında çözülmüştür. Yazıtlarda devlet yönetimi, savaşlar, Türk milletine seslenişler ve öğütler yer alır. Hitabet (söylev) türünün ilk örnekleri kabul edilir.

Uygur Metinleri: Uygur Türkleri, Maniheizm ve Budizm gibi dinleri benimsemişlerdir. Bu dinlerin etkisiyle çeşitli dinî metinler, hukuk belgeleri ve edebî eserler ortaya koymuşlardır. Uygur dönemi, Türk kültür tarihinde matbaanın ve kâğıdın kullanılmaya başlandığı önemli bir dönemdir. Bu dönem metinlerinde Uygur alfabesi kullanılmıştır.

2. İslami Dönem Türk Edebiyatı (11. Yüzyıl – 19. Yüzyıl Ortaları)

Türklerin 10. yüzyıldan itibaren kitlesel olarak İslam dinini kabul etmesiyle edebiyatta köklü değişimler yaşanmıştır. Arap ve Fars edebiyatlarının etkisi artmış, yeni türler ve biçimler Türk edebiyatına girmiştir. Bu dönem kendi içinde Geçiş Dönemi Eserleri, Divan Edebiyatı ve Halk Edebiyatı olmak üzere üç ana kolda incelenir.

2.1. Geçiş Dönemi Eserleri (11. ve 12. Yüzyıl)

İslamiyet'in kabul edilmesiyle birlikte Türk edebiyatında bir geçiş süreci yaşanmıştır. Bu dönemde hem eski Türk edebiyat geleneğinin izleri hem de yeni İslami kültürün etkileri bir arada görülür. Bu dönemin dört önemli eseri şunlardır:

Kutadgu Bilig (1069-1070): Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır. "Mutluluk veren bilgi" anlamına gelir. Mesnevi nazım biçimiyle ve aruz ölçüsüyle yazılmış bir siyasetnamedir. İdeal devlet yönetimini, adaleti, aklı ve mutluluğu dört alegorik karakter üzerinden anlatır. Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eseri kabul edilir. Hakaniye (Karahanlı) Türkçesiyle yazılmıştır.

Divanü Lügati't-Türk (1072-1074): Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla hazırlanmış bir sözlük ve ansiklopedi niteliğindedir. Türk boylarının dil özelliklerini, yaşam biçimlerini, gelenek ve göreneklerini ayrıntılı bir şekilde ele alır. Sözlü edebiyat dönemine ait koşuk, sagu ve sav örnekleri bu eserde korunmuştur. Türk dilinin ilk sözlüğü ve Türk kültürünün ilk ansiklopedisi olarak kabul edilir.

Atabetü'l-Hakayık: Edip Ahmet Yükneki tarafından 12. yüzyılda yazılmıştır. "Hakikatlerin eşiği" anlamına gelen bu eser, didaktik (öğretici) bir ahlak kitabıdır. Cömertlik, ilim, doğruluk gibi erdemleri; cimrilik, cahillik gibi kötü huyları ele alır. Hakaniye Türkçesiyle ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

Divan-ı Hikmet: Ahmet Yesevi tarafından 12. yüzyılda söylenmiş "hikmet" adı verilen şiirlerden oluşur. Ahmet Yesevi, Türk tasavvuf edebiyatının öncüsüdür. Hikmetlerde İslami öğretiler, tasavvuf düşüncesi, ahlaki öğütler sade bir dille anlatılmıştır. Hece ölçüsü ağırlıklı olmakla birlikte bazı hikmetlerde aruz ölçüsü de kullanılmıştır. Halka İslamiyet'i sevdirmek ve yaymak amacı taşır.

2.2. Divan Edebiyatı (13. Yüzyıl – 19. Yüzyıl Ortaları)

Divan edebiyatı, saray ve medrese çevresinde gelişen, yüksek zümre edebiyatıdır. Arap ve özellikle Fars edebiyatının güçlü etkisi altında şekillenmiştir. Bu edebiyatta aruz ölçüsü kullanılmış, dil ağır ve süslüdür. Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalar yoğun biçimde yer alır. Nazım birimi genellikle beyittir. Gazel, kaside, mesnevi, rubai, tuyuğ, şarkı, murabba gibi nazım biçimleri kullanılmıştır.

Divan edebiyatında içerik bakımından aşk, tasavvuf, tabiat, övgü ve yergi gibi konular işlenmiştir. Mazmun adı verilen kalıplaşmış imge ve semboller yoğun biçimde kullanılır. Şekil güzelliğine ve söz sanatlarına büyük önem verilmiştir. Fuzuli, Baki, Nedim, Nef'i, Şeyh Galip, Nabi gibi şairler Divan edebiyatının en önemli temsilcileri arasında yer alır. Divan edebiyatının nesir (düzyazı) alanında ise tarih, tezkire, seyahatname, münşeat gibi türler gelişmiştir. Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si ve Kâtip Çelebi'nin eserleri bu dönemin önemli nesir örnekleridir.

2.3. Halk Edebiyatı

Halk edebiyatı, halkın içinden doğmuş ve halkın diliyle şekillenmiş bir edebiyat geleneğidir. Divan edebiyatı saray ve medrese çevrelerinde gelişirken, halk edebiyatı köylerde, kasabalarda, tekkelerde ve âşık kahvelerinde varlığını sürdürmüştür. Halk edebiyatı kendi içinde üç kola ayrılır:

Anonim Halk Edebiyatı: Yaratıcısı belli olmayan, halkın ortak malı olan ürünleri kapsar. Maniler, türküler, ninniler, ağıtlar, bilmeceler, masallar, fıkralar, efsaneler, halk hikâyeleri ve Karagöz-Hacivat gibi halk tiyatrosu örnekleri anonim halk edebiyatının başlıca ürünleridir.

Âşık Edebiyatı: Saz eşliğinde şiir söyleyen âşıkların oluşturduğu edebiyat geleneğidir. Âşıklar genellikle gezgin sanatçılardır. Hece ölçüsü kullanılmış, dil sadedir. Koşma, semai, varsağı, destan gibi nazım biçimleri tercih edilmiştir. Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Âşık Veysel, Köroğlu, Dadaloğlu, Gevheri, Bayburtlu Zihni gibi isimler âşık edebiyatının önemli temsilcileridir.

Tekke (Tasavvuf) Edebiyatı: Tasavvuf düşüncesinin etkisiyle ortaya çıkan edebiyat koludur. İlahi aşk, Allah'a ulaşma, nefsi terbiye etme gibi konular işlenmiştir. Yunus Emre, Mevlana, Hacı Bektaş-ı Veli, Pir Sultan Abdal (aynı zamanda âşık edebiyatında da anılır), Kaygusuz Abdal bu geleneğin önemli isimleridir. İlahi, nefes, nutuk, şathiye, devriye gibi nazım türleri tekke edebiyatının başlıca biçimleridir.

3. Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı (19. Yüzyıl Ortaları – Günümüz)

19. yüzyılın ortalarından itibaren Osmanlı Devleti'nin Batı ile artan etkileşimi, edebiyata da yansımıştır. Tanzimat Fermanı'nın (1839) ilanıyla başlayan yenileşme süreci, edebiyatta köklü değişimlere yol açmıştır. Roman, hikâye, tiyatro, makale, deneme, eleştiri gibi Batılı edebî türler Türk edebiyatına girmiştir. Bu dönem, kendi içinde birçok alt döneme ayrılır:

3.1. Tanzimat Edebiyatı (1860-1896)

Tanzimat edebiyatı, Batılılaşma hareketlerinin edebiyata ilk yansıması olarak kabul edilir. 1860'ta Şinasi ve Agâh Efendi'nin birlikte çıkardığı Tercüman-ı Ahval gazetesi bu dönemin başlangıcı sayılır. Tanzimat edebiyatı Birinci Dönem ve İkinci Dönem olmak üzere ikiye ayrılır.

Birinci dönem sanatçıları (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat Efendi) "toplum için sanat" anlayışını benimsemişler, hak, adalet, özgürlük, vatan gibi kavramları eserlerine taşımışlardır. Dilde sadeleşmeyi savunmuşlar ancak pratikte bunu tam olarak gerçekleştirememişlerdir. Roman, hikâye, tiyatro ve gazete gibi türler ilk kez bu dönemde Türk edebiyatına girmiştir. İlk Türk romanı kabul edilen Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (Şemsettin Sami), ilk edebî roman Intibah (Namık Kemal) ve ilk çeviri roman Telemaque (Yusuf Kamil Paşa) bu dönemin ürünleridir.

İkinci dönem sanatçıları (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Samipaşazade Sezai) ise "sanat için sanat" anlayışına yaklaşmışlar, bireysel konulara yönelmişler ve Batılı edebiyat tekniklerini daha başarılı biçimde uygulamışlardır.

3.2. Servetifünun (Edebiyat-ı Cedide) Edebiyatı (1896-1901)

Servetifünun edebiyatı, Tevfik Fikret'in önderliğinde Servet-i Fünun dergisi etrafında toplanan sanatçıların oluşturduğu edebî harekettir. "Sanat için sanat" anlayışını benimsemişlerdir. Dil ağır ve süslüdür; Arapça ve Farsça tamlamalar yoğun olarak kullanılmıştır. Fransız edebiyatı, özellikle parnasizm ve sembolizm akımları etkili olmuştur. Şiirde serbest müstezat yaygınlaşmış, aruz ölçüsü kullanılmıştır. Roman ve hikâyede realizm ve natüralizm akımlarının etkileri görülür. Halit Ziya Uşaklıgil (Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu), Mehmet Rauf, Cenap Şahabettin, Hüseyin Cahit Yalçın bu dönemin önemli sanatçılarıdır.

3.3. Fecr-i Ati Edebiyatı (1909-1912)

Fecr-i Ati ("Geleceğin Şafağı"), Servetifünun edebiyatına tepki olarak doğmuş kısa ömürlü bir topluluktur. "Sanat şahsi ve muhteremdir" ilkesini benimsemişlerdir. Ancak Servetifünun'dan belirgin bir farklılık ortaya koyamamışlardır. Topluluğun en önemli ismi Ahmet Haşim'dir. Üyelerinin çoğu daha sonra Millî Edebiyat hareketine katılmıştır.

3.4. Millî Edebiyat Dönemi (1911-1923)

Millî Edebiyat hareketi, Genç Kalemler dergisinde yayımlanan "Yeni Lisan" makalesiyle başlamıştır. Ömer Seyfettin, Ali Canip Yöntem ve Ziya Gökalp bu hareketin öncüleridir. Dilde sadeleşme, hece ölçüsünün kullanılması, millî konuların işlenmesi ve halkın yaşamının anlatılması bu dönemin temel ilkeleridir. "Halka doğru" ve "memleket edebiyatı" anlayışı benimsenmiştir. Millî Mücadele yıllarının coşkusu ve idealizmi eserlere yansımıştır. Mehmet Emin Yurdakul, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri Güntekin, Refik Halit Karay gibi sanatçılar bu dönemin önemli isimleridir.

3.5. Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı (1923-Günümüz)

Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte edebiyatta yeni bir dönem başlamıştır. 1928 yılında yapılan harf inkılabı (Latin alfabesine geçiş) edebiyatı derinden etkilemiştir. Dilde sadeleşme hareketi hız kazanmıştır. Anadolu'nun her köşesi edebiyata konu olmuş, toplumsal gerçekçilik ön plana çıkmıştır. Şiirde Beş Hececiler, Yedi Meşaleciler, Garip (Birinci Yeni), İkinci Yeni gibi akımlar; romanda toplumcu gerçekçilik, köy edebiyatı gibi eğilimler ortaya çıkmıştır.

Cumhuriyet dönemi edebiyatı son derece zengin ve çeşitlidir. Nazım Hikmet, Orhan Veli Kanık, Attilâ İlhan, Cahit Sıtkı Tarancı, Necip Fazıl Kısakürek gibi şairler; Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Adalet Ağaoğlu, Oğuz Atay, Orhan Pamuk gibi romancılar Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının başlıca temsilcileri arasındadır.

Türk Edebiyatının Tarihî Dönemlerinin Özet Tablosu

Konuyu daha iyi kavrayabilmek için ana dönemleri kısaca özetleyelim:

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı: Sözlü edebiyat (destan, koşuk, sagu, sav) ve yazılı edebiyat (Orhun Yazıtları, Uygur metinleri). Dil sade Türkçedir. Hece ölçüsü kullanılır. Şamanizm ve Göktanrı inancının etkisi görülür.

İslami Dönem Türk Edebiyatı: Geçiş dönemi eserleri (Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık, Divan-ı Hikmet), Divan edebiyatı (aruz ölçüsü, ağır dil, Arap-Fars etkisi) ve Halk edebiyatı (hece ölçüsü, sade dil, halkın yaşamı). Bu iki ana kol yüzyıllar boyunca yan yana var olmuştur.

Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı: Tanzimat, Servetifünun, Fecr-i Ati, Millî Edebiyat ve Cumhuriyet dönemi edebiyatı. Batılı türler (roman, hikâye, tiyatro, makale, deneme) Türk edebiyatına girmiştir. Dilde sadeleşme hareketi giderek güçlenmiştir.

Dönemler Arası Geçişlerin Temel Nedenleri

Türk edebiyatında bir dönemden diğerine geçişin ardında her zaman büyük toplumsal ve kültürel değişimler yatar. İslamiyet öncesinden İslami döneme geçişte belirleyici olan etken din değişikliğidir. Türklerin İslam'ı kabulü, dünya görüşünü, değer yargılarını ve dolayısıyla edebî anlayışı kökten değiştirmiştir. Arap ve Fars kültürüyle etkileşim sonucunda yeni kavramlar, yeni biçimler ve yeni bir estetik anlayış edebiyata girmiştir.

İslami dönemden Batı etkisindeki döneme geçişte ise belirleyici etken Batılılaşma hareketidir. Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyıldan itibaren Batı karşısında gerilemesi, aydınları Batı'nın bilim, teknik ve kültürünü incelemeye yöneltmiştir. Tanzimat Fermanı, bu yöneliş sürecinin resmî başlangıcı sayılabilir. Batı'dan gelen yeni edebî türler, yeni düşünce akımları ve yeni anlatım teknikleri Türk edebiyatını derinden etkilemiştir.

Sonuç

10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Türk Edebiyatının Tarihî Dönemleri konusu, edebiyat dersinin temelini oluşturan bir giriş konusudur. Bu konuyu iyi kavramak, ilerleyen ünitelerde ele alınacak dönemleri, sanatçıları ve eserleri doğru bir çerçevede değerlendirmenizi sağlayacaktır. Edebiyat tarihini dönemlere ayırarak öğrenmek, eserleri kendi dönemlerinin koşulları içinde anlamlandırmamıza ve Türk kültürünün zengin birikimini bütüncül bir bakışla kavrayanıza yardımcı olur. Her dönem, bir öncekinden aldığı mirası kendi koşullarına göre dönüştürmüş ve bir sonraki döneme aktarmıştır. Bu süreklilik ve değişim, Türk edebiyatının en büyük zenginliğidir.