Sıcaklık, basınç ve çözücü-çözünen cinsinin çözünürlüğe etkisi.
Konu Anlatımı
Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler – 11. Sınıf Kimya Konu Anlatımı
Kimya dersinin en temel konularından biri olan çözünürlüğe etki eden faktörler, 11. sınıf müfredatında "Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük" ünitesi altında incelenir. Bu konu; sıcaklığın, basıncın, çözücü-çözünen cinsinin ve ortak iyon etkisinin çözünürlüğü nasıl değiştirdiğini anlamamızı sağlar. Günlük hayatta çayın sıcak suda daha iyi çözünmesinden gazlı içeceklerin basınç altında şişelenmesine kadar pek çok olay, çözünürlüğe etki eden faktörlerle doğrudan ilişkilidir.
1. Çözünürlük Nedir?
Çözünürlük, belirli bir sıcaklık ve basınçta 100 gram çözücüde çözünebilen maksimum madde miktarıdır. Birim olarak genellikle g madde / 100 g çözücü şeklinde ifade edilir. Bir çözeltide çözünen madde miktarı, çözünürlük değerine ulaştığında o çözelti doymuş çözelti adını alır. Çözünürlük değerinin altındaki çözeltiler "doymamış", bazı özel koşullarda çözünürlük değerinin üzerinde çözünen madde barındıran çözeltiler ise "aşırı doymuş" çözelti olarak adlandırılır.
Çözünürlük sabit bir değer değildir; birçok faktöre bağlı olarak değişiklik gösterir. İşte 11. sınıf kimya müfredatında ele alınan bu faktörleri ayrıntılı biçimde inceleyelim.
2. Sıcaklığın Çözünürlüğe Etkisi
Sıcaklık, çözünürlüğü etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Ancak sıcaklığın etkisi, çözünme olayının endotermik mi yoksa ekzotermik mi olduğuna göre farklılık gösterir.
2.1. Katıların Çözünürlüğü ve Sıcaklık
Birçok katı madde suda çözünürken ısı alır; yani çözünme olayı endotermiktir. Le Chatelier ilkesine göre, sıcaklık artırıldığında denge, ısı alan yöne (çözünme yönüne) kayar ve dolayısıyla çözünürlük artar. Örneğin şeker ve potasyum nitrat (KNO₃) sıcaklık arttıkça suda çok daha fazla çözünür.
Ancak bazı katıların çözünmesi ekzotermiktir. Bu durumda sıcaklık artırıldığında çözünürlük azalır. Kalsiyum hidroksit [Ca(OH)₂] ve seryum sülfat [Ce₂(SO₄)₃] bu tür maddelere örnektir. Sıcaklık artışında çözünürlüğü azalan bu maddeler, sıcaklık-çözünürlük grafiklerinde azalan bir eğri sergiler.
Bazı tuzlar ise sıcaklıktan neredeyse hiç etkilenmez. Sodyum klorür (NaCl) bunun en bilinen örneğidir; sıcaklık artsa da çözünürlüğü çok az değişir.
Önemli Not: Sıcaklığın çözünürlüğü değiştirdiğini, ancak çözünme hızını her zaman artırdığını karıştırmamak gerekir. Sıcaklık artınca taneciklerin kinetik enerjisi artar ve çözünme hızlanır; fakat bu, çözünürlüğün artacağı anlamına gelmez. Çözünürlük termodinamik bir kavram, çözünme hızı ise kinetik bir kavramdır.
2.2. Gazların Çözünürlüğü ve Sıcaklık
Gazların sıvılardaki çözünürlüğü, katılardan farklı olarak, sıcaklık arttıkça azalır. Bunun nedeni, sıcaklık artışıyla gaz moleküllerinin kinetik enerjisinin artması ve çözücüden kaçma eğiliminin yükselmesidir. Sıcak suda, soğuk suya göre daha az oksijen çözünür. Bu durum, balıkların sıcak sularda oksijen yetersizliği yaşamasının nedenlerinden biridir.
Gazlı bir içeceği ısıttığınızda kabarcıklar oluşur; çünkü artan sıcaklıkla CO₂ gazının çözünürlüğü düşer ve gaz çözeltiden ayrılır.
3. Basıncın Çözünürlüğe Etkisi
Basınç, sadece gaz çözünenlerin çözünürlüğünü etkiler. Katı ve sıvı çözünenlerin çözünürlüğü üzerinde basıncın belirgin bir etkisi yoktur; çünkü katı ve sıvılar sıkıştırılamaz yapıdadır.
3.1. Henry Yasası
İngiliz kimyager William Henry tarafından ortaya konan bu yasaya göre, sabit sıcaklıkta bir gazın sıvıdaki çözünürlüğü, o gazın sıvı yüzeyine uyguladığı kısmi basınçla doğru orantılıdır. Matematiksel ifadeyle:
C = k × P
Burada C çözünürlüğü, k Henry sabiti (sıcaklığa bağlı), P ise gazın kısmi basıncını temsil eder. Basınç artırıldığında gaz molekülleri sıvı yüzeyine daha fazla baskı uygular ve sıvının içine nüfuz eden gaz miktarı artar.
Günlük hayattaki en güzel örneği gazlı içeceklerdir. Gazlı içecekler fabrikada yüksek basınç altında CO₂ ile doyurulur. Şişenin kapağını açtığınızda basınç düşer ve CO₂ gazı çözeltiden ayrılarak kabarcıklar oluşturur.
Bir diğer örnek ise dalgıçlarda görülen vurgun (dekompresyon) hastalığıdır. Derin sularda yüksek basınç altında dalış yapan dalgıçların kanlarında normalden fazla azot çözünür. Hızlı yüzeye çıkıldığında basınç ani düşer ve azot gazı kanda kabarcıklar oluşturarak ciddi sağlık sorunlarına neden olabilir.
4. Çözücü – Çözünen Etkileşimi (Benzer Benzeri Çözer İlkesi)
Çözünürlüğü etkileyen bir diğer kritik faktör, çözücü ve çözünen maddelerin kimyasal yapılarıdır. Genel kural olarak "Benzer benzeri çözer" (Like dissolves like) ilkesi geçerlidir.
4.1. Polar Çözücü – Polar Çözünen
Polar çözücüler, polar çözünenleri iyi çözer. Su polar bir çözücüdür ve iyonik bileşikleri (NaCl, KBr vb.) veya polar kovalent bileşikleri (şeker, etanol vb.) çözebilir. Suyun bu özelliği, moleküller arası güçlü hidrojen bağları ve dipol-dipol etkileşimleri sayesindedir.
İyonik bir bileşik suya atıldığında, su moleküllerinin kısmi negatif uçları (oksijen tarafı) katyonlara, kısmi pozitif uçları (hidrojen tarafı) ise anyonlara yönelir. Bu süreç hidrasyon (veya genel adıyla solvatasyon) olarak adlandırılır ve iyonik bağın kırılmasıyla iyon-dipol etkileşimleri oluşur.
4.2. Apolar Çözücü – Apolar Çözünen
Apolar çözücüler ise apolar çözünenleri çözer. Benzin, hegzan, karbontetraklorür gibi apolar çözücüler; yağ, mum, naftalin gibi apolar maddeleri rahatlıkla çözer. Apolar maddeler arasındaki etkileşim London kuvvetleri (indüklenmiş dipol-dipol) sayesinde gerçekleşir.
Bu nedenle üzerinize dökülen yağ lekesini suyla temizleyemezsiniz; çünkü yağ apolardır ve polar olan suda çözünmez. Ancak benzin veya aseton gibi çözücüler yağı çözebilir.
4.3. Polar – Apolar Uyumsuzluğu
Polar bir çözücü ile apolar bir çözünen (veya tam tersi) bir araya getirildiğinde çözünme gerçekleşmez. Su ile yağın karışmaması buna en temel örnektir. Suyun molekülleri arasındaki güçlü hidrojen bağları, apolar yağ moleküllerinin araya girmesine izin vermez.
5. Ortak İyon Etkisi
Çözünürlüğe etki eden bir diğer önemli faktör ortak iyon etkisidir. Bir çözeltide zaten bulunan bir iyonun aynısının eklenmesi, çözünürlük dengesini Le Chatelier ilkesine göre çözünme yönünün tersine kaydırır ve çözünürlük azalır.
Örneğin, AgCl az çözünen bir tuzdur ve çözünürlük dengesi şöyledir:
AgCl(k) ⇌ Ag⁺(suda) + Cl⁻(suda)
Bu çözeltiye NaCl eklenirse, Na⁺ ve Cl⁻ iyonları açığa çıkar. Ortamda Cl⁻ iyonu zaten var olduğundan, denge sola (çökme yönüne) kayar ve AgCl'nin çözünürlüğü azalır. İşte bu olay ortak iyon etkisidir.
Ortak iyon etkisi, analitik kimyada çöktürme işlemlerinde, endüstriyel süreçlerde ve su arıtma tesislerinde sıklıkla kullanılır.
6. Çözünen Maddenin Tanecik Boyutu ve Karıştırma
Bu iki faktör aslında çözünürlüğü değil, çözünme hızını etkiler. Ancak sınavlarda sıkça karıştırıldığı için üzerinde durulması gereken önemli bir ayrımdır.
Tanecik boyutu: Çözünen madde ne kadar küçük tanecikler halindeyse yüzey alanı o kadar artar ve çözücü ile temas eden alan büyür. Bu da çözünme hızını artırır. Küp şeker ile toz şekeri karşılaştırdığımızda, toz şeker çok daha hızlı çözünür; ancak her ikisinin de çözünürlüğü aynıdır.
Karıştırma: Çözeltiyi karıştırmak, çözünen taneciklerin etrafındaki doymuş tabakayı dağıtır ve taze çözücü moleküllerinin çözünen ile temas etmesini sağlar. Bu da çözünme hızını artırır. Ancak karıştırma, doymuş çözeltideki toplam çözünen miktarını değiştirmez; yani çözünürlüğü etkilemez.
7. Çözünürlük Grafikleri
11. sınıf kimyada çözünürlük konusu grafik okuma ve yorumlama becerileriyle birlikte ele alınır. Çözünürlük-sıcaklık grafikleri (çözünürlük eğrileri), farklı maddelerin çözünürlüğünün sıcaklıkla nasıl değiştiğini gösteren eğrilerdir.
Grafiklerde dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:
- Eğri üzerindeki noktalar: Doymuş çözeltiyi temsil eder.
- Eğrinin altındaki noktalar: Doymamış çözeltiyi temsil eder.
- Eğrinin üstündeki noktalar: Aşırı doymuş çözeltiyi temsil eder (kararsız durum).
Bir maddenin çözünürlük eğrisi dikleştikçe, o maddenin çözünürlüğü sıcaklıktan daha fazla etkileniyor demektir. Örneğin KNO₃'ün eğrisi çok diktir; sıcaklık değişimiyle çözünürlüğü büyük ölçüde değişir. NaCl'nin eğrisi ise neredeyse yataydır; sıcaklık artışından çok az etkilenir.
8. Kristalleşme ve Çökelme
Sıcaklık değiştirildiğinde doymuş bir çözeltiden fazla çözünen madde kristalleşerek çöker. Endotermik çözünme yapan bir maddede sıcaklık düşürülürse çözünürlük azalır ve çözeltide fazla kalan madde kristal olarak ayrılır. Bu olay, saf kristaller elde etmek için kristallendirme tekniği olarak kullanılır.
Kristalleşme miktarı, çözünürlük eğrileri yardımıyla hesaplanabilir. Örneğin 80°C'de 100 g suda 170 g KNO₃ çözünüyorsa ve sıcaklık 20°C'ye düşürüldüğünde çözünürlük 30 g ise, kristalleşen KNO₃ miktarı 170 − 30 = 140 g olur.
9. Çözünürlük Çarpımı (Kçç) ile İlişki
Az çözünen iyonik bileşiklerin çözünürlüğü, çözünürlük çarpımı sabiti (Kçç) ile ifade edilir. Kçç değeri ne kadar küçükse madde o kadar az çözünür. Ortak iyon etkisi Kçç hesaplamalarında önemli bir yere sahiptir; ortak iyon varlığında etkin çözünürlük azalır, ancak Kçç değeri sabit sıcaklıkta değişmez.
Örneğin CaF₂ için çözünürlük dengesi ve Kçç ifadesi şöyledir:
CaF₂(k) ⇌ Ca²⁺(suda) + 2F⁻(suda)
Kçç = [Ca²⁺] × [F⁻]²
Eğer çözeltiye NaF eklenirse [F⁻] artar ve denge sola kayarak CaF₂'nin çözünürlüğü azalır. Ancak Kçç değeri sıcaklık değişmedikçe sabittir.
10. Günlük Hayatta Çözünürlük Faktörleri
Çözünürlüğe etki eden faktörlerin günlük hayattaki uygulamalarını anlamak, konunun kalıcı olarak öğrenilmesini sağlar.
Sıcaklık etkisi: Çayı sıcak suda demleriz çünkü çay yapraklarındaki katı bileşenler sıcak suda daha çok çözünür. Soğuk suda yapılan demleme çok daha uzun sürer ve aynı yoğunluğa ulaşmak zordur.
Basınç etkisi: Gazlı içeceklerin kapağını açtığımızda "psst" sesi duyarız; çünkü basınç düşer ve CO₂ ayrılmaya başlar. Akvaryumlara hava motoru takılmasının nedenlerinden biri de sudaki çözünmüş oksijen miktarını artırmaktır.
Çözücü-çözünen cinsi: Oje çıkarıcı (aseton) ojeyi çözer; çünkü her ikisi de polar özelliktedir. Oje suda çözünmez çünkü ojenin bileşenleri büyük ölçüde orgnanik ve apolar yapıdadır.
Ortak iyon etkisi: Su arıtma tesislerinde istenmeyen iyonları çöktürmek için ortak iyon içeren tuzlar eklenir. Böylece suyun saflığı artırılır.
11. Konu Özeti ve Hatırlatmalar
11. Sınıf Kimya Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler konusunu özetleyen temel bilgiler şunlardır:
- Sıcaklık: Katıların çoğunda çözünürlüğü artırır (endotermik çözünme); gazlarda ise azaltır. Ekzotermik çözünme yapan katılarda sıcaklık arttıkça çözünürlük azalır.
- Basınç: Yalnızca gaz çözünenleri etkiler. Henry Yasası'na göre basınçla çözünürlük doğru orantılıdır.
- Çözücü-çözünen cinsi: "Benzer benzeri çözer" ilkesi geçerlidir. Polar maddeler polar çözücülerde, apolar maddeler apolar çözücülerde çözünür.
- Ortak iyon etkisi: Çözünürlük dengesindeki bir iyonun aynısının dışarıdan eklenmesi çözünürlüğü azaltır.
- Karıştırma ve tanecik boyutu: Çözünürlüğü değil, çözünme hızını etkiler.
Bu konuyu çalışırken grafik yorumlama, deney tasarlama ve günlük hayat örneklerini ilişkilendirme becerilerine odaklanmanız, hem sınavlarda hem de TYT-AYT hazırlığında büyük fayda sağlayacaktır.
12. Sıkça Yapılan Hatalar
Öğrencilerin bu konuda en çok yaptığı hatalar şunlardır:
İlk olarak, çözünürlük ile çözünme hızını karıştırmak çok yaygın bir hatadır. Sıcaklık her zaman çözünme hızını artırır ama çözünürlüğü her zaman artırmaz. Karıştırma ve öğütme yalnızca hızı artırır.
İkinci olarak, basıncın katı ve sıvılara etkisi konusunda yanlış genelleme yapılması sık karşılaşılan bir durumdur. Basınç yalnızca gaz çözünenlerin çözünürlüğünü etkiler; katı ve sıvılarda etkisi ihmal edilecek düzeydedir.
Üçüncü olarak, tüm katıların sıcaklıkla çözünürlüğünün artacağını düşünmek hatalıdır. Ca(OH)₂ gibi ekzotermik çözünen maddeler bu kuralın dışındadır.
Son olarak, ortak iyon etkisi ile Kçç'nin değiştiğini düşünmek de yanlıştır. Ortak iyon etkisiyle çözünürlük azalır, fakat Kçç sabit sıcaklıkta değişmez.
Sonuç
11. Sınıf Kimya Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler konusu, sıvı çözeltiler ünitesinin temel taşlarından biridir. Sıcaklık, basınç, çözücü-çözünen cinsi ve ortak iyon etkisi gibi faktörleri iyi kavramak, hem ünite sınavlarında hem de üniversite sınavı hazırlığında büyük avantaj sağlar. Konuyu çalışırken grafikleri dikkatlice yorumlamak, günlük hayat örneklerinden yola çıkmak ve çözünürlük ile çözünme hızı kavramlarını birbirinden ayırt etmek başarınızı önemli ölçüde artıracaktır.
Örnek Sorular
Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler – 10 Çözümlü Soru
Aşağıda 11. Sınıf Kimya müfredatına uygun, Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler konusunu kapsayan 10 adet soru ve ayrıntılı çözümleri yer almaktadır.
Soru 1 (Çoktan Seçmeli)
Aşağıdakilerden hangisi, katı bir maddenin sıvı çözücüdeki çözünürlüğünü değiştiren faktörlerden değildir?
A) Sıcaklığın artırılması
B) Karıştırılması
C) Ortak iyon eklenmesi
D) Çözücü türünün değiştirilmesi
E) Çözünmenin endotermik veya ekzotermik olması
Çözüm: Karıştırma, çözünme hızını artırır ancak çözünürlüğü değiştirmez. Sıcaklık, ortak iyon, çözücü türü ve çözünme ısısının yönü çözünürlüğü etkileyen faktörlerdir. Cevap: B
Soru 2 (Çoktan Seçmeli)
Henry Yasası'na göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Sıcaklık artırıldığında gazların çözünürlüğü artar.
B) Basınç artırıldığında katıların çözünürlüğü artar.
C) Basınç artırıldığında gazların sıvılardaki çözünürlüğü artar.
D) Karıştırma gazların çözünürlüğünü artırır.
E) Gazların çözünürlüğü basınçtan bağımsızdır.
Çözüm: Henry Yasası, sabit sıcaklıkta bir gazın sıvıdaki çözünürlüğünün gazın kısmi basıncıyla doğru orantılı olduğunu belirtir. Basınç arttıkça gaz çözünürlüğü artar. Cevap: C
Soru 3 (Çoktan Seçmeli)
NaCl'nin sulu çözeltisine NaNO₃ eklendiğinde aşağıdakilerden hangisi gözlenir?
A) NaCl'nin çözünürlüğü artar.
B) NaCl'nin çözünürlüğü azalır.
C) NaCl'nin çözünürlüğü değişmez.
D) NaNO₃ çözünmez.
E) Çözeltide çökelme olmaz.
Çözüm: NaNO₃ eklendiğinde ortama Na⁺ iyonu gelir. Na⁺ iyonu NaCl çözünürlük dengesinde de bulunduğundan ortak iyon etkisi gözlenir ve NaCl'nin çözünürlüğü azalır. Cevap: B
Soru 4 (Çoktan Seçmeli)
Aşağıdaki maddelerden hangisi suda en iyi çözünür?
A) Naftalin
B) Yağ
C) Parafin mumu
D) Etanol
E) Hegzan
Çözüm: Su polar bir çözücüdür ve "benzer benzeri çözer" ilkesine göre polar çözünenleri çözer. Naftalin, yağ, parafin mumu ve hegzan apolar maddelerdir. Etanol ise polar bir maddedir ve suda her oranda çözünür. Cevap: D
Soru 5 (Çoktan Seçmeli)
60°C'de 100 g suda X maddesinin çözünürlüğü 80 g'dır. 60°C'de 200 g suda 120 g X maddesi çözüldüğünde oluşan çözelti için ne söylenebilir?
A) Doymuş çözeltidir.
B) Aşırı doymuş çözeltidir.
C) Doymamış çözeltidir.
D) Çökelme gözlenir.
E) Çözünürlük aşılmıştır.
Çözüm: 200 g suda çözünebilecek maksimum X miktarı = 2 × 80 = 160 g'dır. Çözünen miktar 120 g olduğundan, çözünürlük değerinin altında kalmıştır. Çözelti doymamıştır. Cevap: C
Soru 6 (Çoktan Seçmeli)
Ca(OH)₂'nin çözünmesi ekzotermik bir süreçtir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Sıcaklık artırılırsa çözünürlüğü artar.
B) Sıcaklık artırılırsa çözünürlüğü azalır.
C) Sıcaklık çözünürlüğü etkilemez.
D) Basınç artırılırsa çözünürlüğü artar.
E) Karıştırılırsa çözünürlüğü artar.
Çözüm: Çözünme ekzotermik olduğunda sıcaklık artırılırsa Le Chatelier ilkesine göre denge sola (çökme yönüne) kayar ve çözünürlük azalır. Cevap: B
Soru 7 (Açık Uçlu)
Bir gazlı içeceğin kapağı açıldığında neden kabarcıklar oluşur? Bu olayı çözünürlüğe etki eden faktörler açısından açıklayınız.
Çözüm: Gazlı içeceklerde CO₂ gazı yüksek basınç altında sıvıda çözünmüş hâldedir. Henry Yasası'na göre gazın çözünürlüğü basınçla doğru orantılıdır. Kapak açıldığında şişe içindeki basınç atmosfer basıncına düşer. Basınç azaldığı için CO₂'nin çözünürlüğü azalır ve fazla CO₂ gaz fazına geçerek kabarcıklar oluşturur. Ayrıca içecek oda sıcaklığında tutuluyorsa, sıcaklığın da gazların çözünürlüğünü azaltma etkisi bu olayı destekler.
Soru 8 (Açık Uçlu)
"Benzer benzeri çözer" ilkesini açıklayarak su ile zeytinyağının neden karışmadığını bu ilkeye göre yorumlayınız.
Çözüm: "Benzer benzeri çözer" ilkesine göre, polar çözücüler polar çözünenleri, apolar çözücüler apolar çözünenleri çözer. Su, güçlü hidrojen bağları yapan polar bir çözücüdür. Zeytinyağı ise büyük ölçüde apolar yapıda uzun karbon zincirlerinden oluşan trigliserit moleküllerini içerir. Polar su molekülleri arasındaki güçlü etkileşimler, apolar yağ moleküllerinin araya girmesine izin vermez; çünkü yağ-su etkileşimi, su-su etkileşiminin yerini alacak kadar güçlü değildir. Bu nedenle su ile zeytinyağı birbiriyle karışmaz ve iki faz oluşturur.
Soru 9 (Açık Uçlu)
80°C'de 100 g suda KNO₃'ün çözünürlüğü 170 g, 30°C'de ise 45 g'dır. 80°C'de 200 g suda 300 g KNO₃ çözülmüş doymuş bir çözelti 30°C'ye soğutulursa kaç gram KNO₃ kristalleşir?
Çözüm: 80°C'de 200 g suda çözünebilecek maksimum KNO₃ = 2 × 170 = 340 g'dır. Ancak çözünen miktar 300 g olarak verilmiştir; bu, doymuş çözelti ifadesiyle uyumlu olabilmesi için tam olarak çözünen miktar 300 g kabul edilir. 30°C'ye soğutulduğunda 200 g suda çözünebilecek KNO₃ = 2 × 45 = 90 g olur. Kristalleşen miktar = 300 − 90 = 210 g KNO₃ kristalleşir.
Soru 10 (Açık Uçlu)
Bir öğrenci "Bir çözeltiyi ne kadar karıştırırsak çözünürlük o kadar artar" diyor. Bu ifade doğru mudur? Açıklayınız.
Çözüm: Bu ifade yanlıştır. Karıştırma, çözünen madde taneciklerinin çevresindeki doymuş bölgeyi dağıtarak taze çözücü molekülleriyle temas etmesini kolaylaştırır. Bu nedenle çözünme hızını artırır. Ancak karıştırma, çözünürlük değerini değiştirmez. Çözünürlük, sıcaklık ve basınç gibi termodinamik koşullara bağlı sabit bir değerdir. Karıştırılsın ya da karıştırılmasın, belirli bir sıcaklıkta 100 g çözücüde çözünebilecek maksimum madde miktarı değişmez. Öğrenci çözünme hızı ile çözünürlüğü birbirine karıştırmıştır.
Çalışma Kağıdı
ÇALIŞMA KÂĞIDI
11. Sınıf Kimya – Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük Ünitesi
Konu: Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler
Ad Soyad: _____________________________ Sınıf/No: __________ Tarih: __________
ETKİNLİK 1 – Doğru / Yanlış
Aşağıdaki ifadelerin yanına doğruysa (D), yanlışsa (Y) yazınız.
1. ( ) Karıştırma, katı bir maddenin sıvıdaki çözünürlüğünü artırır.
2. ( ) Gazların sıvılardaki çözünürlüğü sıcaklık arttıkça azalır.
3. ( ) Basınç artışı katı maddelerin çözünürlüğünü önemli ölçüde artırır.
4. ( ) Henry Yasası'na göre gaz çözünürlüğü basınçla doğru orantılıdır.
5. ( ) Polar çözücüler apolar maddeleri iyi çözer.
6. ( ) Ortak iyon etkisi çözünürlüğü azaltır.
7. ( ) Ca(OH)₂'nin çözünürlüğü sıcaklık artınca artar.
8. ( ) Toz haline getirilen bir madde, aynı koşullarda daha hızlı çözünür.
9. ( ) Çözünürlük eğrisinin üstündeki noktalar aşırı doymuş çözeltiyi gösterir.
10. ( ) Kçç değeri sabit sıcaklıkta ortak iyon eklendiğinde değişir.
ETKİNLİK 2 – Boşluk Doldurma
Aşağıdaki cümlelerdeki boşlukları uygun kavramlarla doldurunuz.
1. Belirli bir sıcaklıkta 100 g çözücüde çözünebilen maksimum madde miktarına __________________ denir.
2. Gazların sıvılardaki çözünürlüğünün basınçla ilişkisini açıklayan yasa __________________ Yasası'dır.
3. "Benzer benzeri çözer" ilkesine göre su __________________ bir çözücüdür ve polar çözünenleri çözer.
4. Çözünme olayı ısı alan (__________________ ) bir süreçse, sıcaklık artışı çözünürlüğü artırır.
5. Doymuş çözeltiye aynı iyondan eklendiğinde çözünürlük azalır; bu olaya __________________ etkisi denir.
6. Çözünürlük __________________ bir kavramken, çözünme hızı __________________ bir kavramdır.
7. Sıcaklık artışı her zaman çözünme __________________ artırır.
8. Çözünürlük-sıcaklık grafiğinde eğrinin altındaki noktalar __________________ çözeltiyi gösterir.
ETKİNLİK 3 – Eşleştirme
Soldaki kavramları sağdaki açıklamalarla eşleştiriniz. Her açıklama yalnızca bir kez kullanılır.
Kavramlar:
a) Henry Yasası b) Ortak iyon etkisi c) Hidrasyon d) Endotermik çözünme e) Kristalleşme
Açıklamalar:
1. ( ) İyonların su molekülleri tarafından sarılması olayıdır.
2. ( ) Sıcaklık düşürüldüğünde doymuş çözeltiden katının ayrılmasıdır.
3. ( ) Çözünme sırasında ortamdan ısı alınmasıdır.
4. ( ) Gaz çözünürlüğünün basınçla doğru orantılı olduğunu belirten yasadır.
5. ( ) Çözeltiye dengedeki bir iyonun aynısının eklenmesiyle çözünürlüğün azalmasıdır.
ETKİNLİK 4 – Grafik Yorumlama
Aşağıdaki tabloda iki farklı maddenin farklı sıcaklıklardaki çözünürlük değerleri verilmiştir (100 g su için):
X Maddesi: 20°C → 30 g | 40°C → 55 g | 60°C → 85 g | 80°C → 120 g
Y Maddesi: 20°C → 40 g | 40°C → 37 g | 60°C → 33 g | 80°C → 28 g
Sorular:
a) Verilen değerleri kullanarak X ve Y maddelerinin çözünürlük-sıcaklık grafiklerini aşağıdaki boş koordinat düzlemine çiziniz. (Yatay eksen: Sıcaklık °C, Dikey eksen: Çözünürlük g/100 g su)
[Grafik Çizim Alanı]
b) X maddesinin çözünmesi endotermik midir, ekzotermik midir? Nedenini açıklayınız.
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
c) Y maddesinin çözünmesi endotermik midir, ekzotermik midir? Nedenini açıklayınız.
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
d) 60°C'de 200 g suda 150 g X maddesi çözülürse çözelti doymuş mıdır, doymamış mıdır? Hesaplayarak açıklayınız.
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
e) 80°C'de 100 g suda doymuş X çözeltisi hazırlanıp 40°C'ye soğutulursa kaç gram X kristalleşir?
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
ETKİNLİK 5 – Açık Uçlu Sorular
1. Dalgıçlarda görülen vurgun hastalığını, çözünürlüğe etki eden faktörler açısından açıklayınız.
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
2. Bir öğrenci yağlı ellerini yıkamak için su kullanıyor ancak yağ çıkmıyor. Bunun nedenini "benzer benzeri çözer" ilkesiyle açıklayınız ve çözüm önerinizi yazınız.
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
3. AgBr az çözünür bir tuzdur. Bu tuzun doymuş çözeltisine KBr eklenirse çözünürlük nasıl etkilenir? Le Chatelier ilkesini kullanarak açıklayınız.
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
ETKİNLİK 6 – Kavram Haritası
Aşağıdaki kavramları kullanarak "Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler" başlıklı bir kavram haritası oluşturunuz. Kavramlar arasındaki ilişkileri oklarla gösteriniz.
Kullanılacak kavramlar: Çözünürlük, Sıcaklık, Basınç, Çözücü-çözünen cinsi, Ortak iyon etkisi, Henry Yasası, Endotermik, Ekzotermik, Polar, Apolar, Le Chatelier İlkesi, Kçç
[Kavram Haritası Çizim Alanı]
CEVAP ANAHTARI
Etkinlik 1 – Doğru / Yanlış: 1-Y, 2-D, 3-Y, 4-D, 5-Y, 6-D, 7-Y, 8-D, 9-D, 10-Y
Etkinlik 2 – Boşluk Doldurma: 1-Çözünürlük, 2-Henry, 3-Polar, 4-Endotermik, 5-Ortak iyon, 6-Termodinamik / Kinetik, 7-Hızını, 8-Doymamış
Etkinlik 3 – Eşleştirme: 1-c, 2-e, 3-d, 4-a, 5-b
Etkinlik 4: b) Endotermik; sıcaklık arttıkça çözünürlük artıyor. c) Ekzotermik; sıcaklık arttıkça çözünürlük azalıyor. d) 200 g suda çözünürlük = 2 × 85 = 170 g. 150 g < 170 g olduğundan doymamıştır. e) 120 − 55 = 65 g kristalleşir.
Sıkça Sorulan Sorular
11. Sınıf Kimya müfredatı 2025-2026 yılında kaç ünite?
2025-2026 müfredatına göre 11. sınıf kimya dersi birden fazla üniteden oluşmaktadır. Sayfadaki ünite listesinden güncel bilgiye ulaşabilirsiniz.
11. sınıf Çözünürlüğe etki eden faktörler konuları hangi dönemlerde işleniyor?
11. sınıf kimya dersi konuları 1. dönem ve 2. dönem olarak iki yarıyılda işlenmektedir. Her ünitenin tahmini süre bilgisi Millî Eğitim Bakanlığı'nın haftalık ders planlarında yer almaktadır.
11. sınıf kimya müfredatı ne zaman güncellendi?
Gösterilen içerik 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için güncellenmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı'nın resmi sitesinde yayımlanan müfredat dokümanları esas alınmıştır.