📌 Konu

Derişim Birimleri

Molarite, molalite, kütle yüzdesi, ppm ve mol kesri.

Molarite, molalite, kütle yüzdesi, ppm ve mol kesri.

Konu Anlatımı

11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri Konu Anlatımı

Kimya dersinde derişim birimleri, bir çözeltinin bileşimini nicel olarak ifade etmemizi sağlayan temel kavramlardan biridir. 11. Sınıf Kimya müfredatının Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük ünitesinde yer alan bu konu, hem günlük hayatta hem de laboratuvar uygulamalarında büyük önem taşır. Bir çözeltinin ne kadar "yoğun" veya "seyreltik" olduğunu anlamak için derişim birimlerini bilmek şarttır. Bu yazıda 11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusunu tüm alt başlıklarıyla, formülleriyle ve çözümlü örnekleriyle ele alacağız.

Çözelti Kavramı ve Temel Tanımlar

Derişim birimlerine geçmeden önce birkaç temel kavramı hatırlamamız gerekir. Çözelti, iki ya da daha fazla maddenin homojen olarak karışmasıyla oluşan sistemdir. Çözeltide miktarı fazla olan bileşene çözücü, miktarı az olan bileşene ise çözünen denir. Örneğin şekerli suda, su çözücü, şeker ise çözünendir.

Bir çözeltide çözünen maddenin miktarının çözücü veya çözelti miktarına oranına derişim (konsantrasyon) denir. Derişim arttıkça çözelti daha "derişik", azaldıkça daha "seyreltik" olur. 11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri kapsamında öğreneceğimiz başlıca birimler şunlardır: kütle yüzdesi (% kütle), hacim yüzdesi (% hacim), ppm (milyonda bir kısım), molarite (M), molalite (m) ve mol kesri (X) kavramlarıdır.

1. Kütle Yüzdesi (% Kütle / Kütlece Yüzde Derişim)

Kütle yüzdesi, çözünen maddenin kütlesinin çözelti kütlesine oranının 100 ile çarpılmasıyla elde edilen bir derişim birimidir. Formülü şu şekildedir:

% Kütle = (Çözünenin Kütlesi / Çözeltinin Kütlesi) × 100

Burada çözelti kütlesi, çözünen kütlesi ile çözücü kütlesinin toplamına eşittir. Yani:

Çözelti Kütlesi = Çözünen Kütlesi + Çözücü Kütlesi

Kütle yüzdesi birimsiz bir büyüklüktür ve yüzde (%) olarak ifade edilir. Bu birim özellikle günlük hayatta sıklıkla karşımıza çıkar. Örneğin marketten aldığımız bir sirke şişesinin üzerinde "%4 asetik asit" yazıyorsa, bu 100 gram sirke çözeltisinde 4 gram asetik asit bulunduğunu gösterir.

Örnek 1: 200 g su içinde 50 g şeker çözülmüştür. Bu çözeltinin kütlece yüzde derişimini bulunuz.

Çözüm: Çözelti kütlesi = 50 + 200 = 250 g. % Kütle = (50 / 250) × 100 = %20. Bu çözeltinin kütlece yüzde derişimi %20'dir. Yani her 100 gram çözeltide 20 gram şeker bulunur.

Örnek 2: Kütlece %10'luk 500 g NaCl çözeltisi hazırlamak istiyoruz. Kaç gram NaCl ve kaç gram su gereklidir?

Çözüm: NaCl kütlesi = 500 × 10/100 = 50 g. Su kütlesi = 500 - 50 = 450 g. Yani 50 g NaCl alıp 450 g suda çözerek bu çözeltiyi hazırlayabiliriz.

2. Hacim Yüzdesi (% Hacim / Hacimce Yüzde Derişim)

Hacim yüzdesi, çözünen maddenin hacminin çözelti hacmine oranının 100 ile çarpılmasıyla bulunur. Genellikle sıvı-sıvı çözeltilerde kullanılır. Formülü:

% Hacim = (Çözünenin Hacmi / Çözeltinin Hacmi) × 100

Bu birim özellikle alkollü içeceklerde ve parfüm sektöründe yaygın olarak kullanılır. Bir şişenin üzerinde "%70 etil alkol" yazıyorsa, bu 100 mL çözeltide 70 mL saf etil alkol bulunduğunu gösterir.

Örnek: 30 mL etanol ile 70 mL su karıştırılarak bir çözelti hazırlanıyor. Bu çözeltinin hacimce yüzde derişimini bulunuz. (Hacimlerin toplandığını varsayınız.)

Çözüm: Çözelti hacmi = 30 + 70 = 100 mL. % Hacim = (30 / 100) × 100 = %30. Çözelti hacimce %30'luk etanol çözeltisidir.

3. ppm (Milyonda Bir Kısım – Parts Per Million)

ppm, çok seyreltik çözeltilerde kullanılan bir derişim birimidir. İçme suyu analizleri, hava kirliliği ölçümleri ve çevre kimyasında sıklıkla karşılaşılır. Formülü:

ppm = (Çözünenin Kütlesi / Çözeltinin Kütlesi) × 10⁶

1 ppm, bir milyon birim çözeltide bir birim çözünen madde bulunduğu anlamına gelir. Sulu çözeltilerde yoğunluk yaklaşık 1 g/mL olduğundan 1 ppm yaklaşık olarak 1 mg/L'ye eşittir.

Örnek: Bir su numunesinde 5 mg kurşun (Pb) tespit edilmiştir. Su numunesinin kütlesi 2 kg ise kurşun derişimini ppm cinsinden bulunuz.

Çözüm: 2 kg = 2.000.000 mg. ppm = (5 / 2.000.000) × 10⁶ = 2,5 ppm. Suyun kurşun derişimi 2,5 ppm'dir. İçme suyu standartlarına göre bu değerin sağlık açısından uygun olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

4. Molarite (Molar Derişim – M)

Molarite, 11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusunun en sık kullanılan ve en önemli kavramlarından biridir. Molarite, bir litre çözeltide çözünmüş olan maddenin mol sayısını ifade eder. Birimi mol/L olup M sembolü ile gösterilir.

M = n / V

Burada n çözünen maddenin mol sayısı, V ise çözeltinin litre cinsinden hacmidir. Mol sayısını bulmak için maddenin kütlesini mol kütlesine böleriz: n = m / Mmol.

Molarite, sıcaklığa bağlıdır çünkü sıcaklık değiştikçe çözeltinin hacmi değişir. Bu nedenle hassas çalışmalarda sıcaklık belirtilir.

Örnek 1: 4 g NaOH (mol kütlesi = 40 g/mol) 500 mL suda çözülerek çözelti hazırlanıyor. Bu çözeltinin molaritesini bulunuz.

Çözüm: n = 4 / 40 = 0,1 mol. V = 500 mL = 0,5 L. M = 0,1 / 0,5 = 0,2 M. Çözelti 0,2 molardır.

Örnek 2: 0,5 M 2 L HCl çözeltisi hazırlamak için kaç gram HCl gerekir? (HCl mol kütlesi = 36,5 g/mol)

Çözüm: n = M × V = 0,5 × 2 = 1 mol. m = n × Mmol = 1 × 36,5 = 36,5 g. 36,5 gram HCl gereklidir.

Seyreltme İlkesi: Bir çözeltiyi seyreltirken çözünen madde mol sayısı değişmez. Bu nedenle şu bağıntı geçerlidir:

M₁ × V₁ = M₂ × V₂

Örnek 3: 2 M 100 mL HCl çözeltisine su eklenerek hacim 500 mL'ye tamamlanıyor. Yeni çözeltinin molaritesi kaçtır?

Çözüm: M₁ × V₁ = M₂ × V₂ → 2 × 100 = M₂ × 500 → M₂ = 200/500 = 0,4 M.

5. Molalite (Molal Derişim – m)

Molalite, çözünen maddenin mol sayısının çözücünün kilogram cinsinden kütlesine oranıdır. Birimi mol/kg olup m sembolü ile gösterilir.

m = n / (Çözücü Kütlesi (kg))

Molalite ile molarite arasındaki en önemli fark, molalitenin sıcaklığa bağlı olmamasıdır. Çünkü kütle sıcaklıkla değişmezken hacim değişir. Bu nedenle molalite, koligatif özellikler gibi hassas hesaplamalarda tercih edilir.

Örnek: 180 g glikoz (C₆H₁₂O₆, mol kütlesi = 180 g/mol) 2 kg suda çözülüyor. Çözeltinin molalitesini bulunuz.

Çözüm: n = 180 / 180 = 1 mol. Çözücü kütlesi = 2 kg. m = 1 / 2 = 0,5 m. Çözelti 0,5 molaldır.

6. Mol Kesri (X)

Mol kesri, bir bileşenin mol sayısının çözeltideki tüm bileşenlerin toplam mol sayısına oranıdır. Birimsiz bir büyüklüktür ve X sembolüyle gösterilir.

Xçözünen = nçözünen / (nçözünen + nçözücü)

Xçözücü = nçözücü / (nçözünen + nçözücü)

Bir çözeltide tüm bileşenlerin mol kesirlerinin toplamı her zaman 1'e eşittir: Xçözünen + Xçözücü = 1.

Örnek: 46 g etanol (C₂H₅OH, mol kütlesi = 46 g/mol) ile 90 g su (H₂O, mol kütlesi = 18 g/mol) karıştırılıyor. Etanolün ve suyun mol kesirlerini bulunuz.

Çözüm: netanol = 46 / 46 = 1 mol. nsu = 90 / 18 = 5 mol. Toplam mol = 1 + 5 = 6 mol. Xetanol = 1 / 6 ≅ 0,167. Xsu = 5 / 6 ≅ 0,833. Doğrulama: 0,167 + 0,833 = 1.

Derişim Birimleri Arasındaki Dönüşümler

11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusunda en çok zorlanılan bölümlerden biri de farklı birimler arasındaki dönüşümlerdir. Bu dönüşümlerde genellikle çözeltinin yoğunluğu (d, g/mL) bilgisine ihtiyaç duyulur.

Kütlece Yüzdeden Molariteye Dönüşüm: Kütlece %C olan, yoğunluğu d (g/mL) olan bir çözeltinin molaritesi şu formülle hesaplanır:

M = (10 × d × C) / Mmol

Burada C kütlece yüzde derişim, d çözeltinin yoğunluğu (g/mL), Mmol ise çözünen maddenin mol kütlesidir (g/mol). 10 katsayısı birim uyumunu sağlamak için kullanılır.

Örnek: Kütlece %49'luk H₂SO₄ çözeltisinin yoğunluğu 1,4 g/mL'dir. Bu çözeltinin molaritesini bulunuz. (H₂SO₄ mol kütlesi = 98 g/mol)

Çözüm: M = (10 × 1,4 × 49) / 98 = 686 / 98 = 7 M. Çözelti 7 molardır.

Molariteden Molaliteye Dönüşüm: Molaritesi M, yoğunluğu d (g/mL) olan bir çözeltinin molalitesi şu şekilde bulunabilir:

m = (1000 × M) / (1000d - M × Mmol)

Bu formül, 1 litre çözelti üzerinden çözücü kütlesinin hesaplanmasıyla türetilir.

Karışım Problemleri

İki farklı derişimdeki çözelti karıştırıldığında oluşan yeni çözeltinin derişimini bulmak için çözünen korunumu ilkesini kullanırız. Kütle yüzdesi için:

m₁ × C₁ + m₂ × C₂ = mtoplam × Ckarışım

Molarite için ise:

M₁ × V₁ + M₂ × V₂ = Mkarışım × Vtoplam

Örnek: 0,3 M 200 mL NaCl çözeltisi ile 0,6 M 400 mL NaCl çözeltisi karıştırılıyor. Oluşan çözeltinin molaritesini bulunuz.

Çözüm: Toplam mol = (0,3 × 0,2) + (0,6 × 0,4) = 0,06 + 0,24 = 0,30 mol. Toplam hacim = 200 + 400 = 600 mL = 0,6 L. M = 0,30 / 0,6 = 0,5 M.

Derişim Birimlerinin Günlük Hayattaki Uygulamaları

Derişim birimleri sadece ders kitaplarında kalmayan, günlük yaşamda pek çok alanda karşımıza çıkan kavramlardır. Eczanelerde ilaçların etken madde miktarları, hastanelerde serum ve ilaç dozajları, gıda endüstrisinde katkı maddeleri, çevre biliminde su ve hava kirliliği ölçümleri, tarımda gübre çözeltileri ve kozmetik sektöründe ürün formülasyonları derişim birimleriyle ifade edilir.

Örneğin bir doktor hastaya %5'lik dekstroz serumu reçete ettiğinde, bu serumun her 100 gramında 5 gram dekstroz (glikoz) bulunduğu anlamına gelir. Benzer şekilde havuz suyundaki klor miktarı ppm cinsinden ölçülür ve sağlıklı bir yüzme havuzunda klor derişiminin 1-3 ppm arasında olması beklenir.

Önemli Noktalar ve Sınav İpuçları

11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusuyla ilgili sınavlarda başarılı olmak için şu noktalara dikkat etmelisiniz:

Birim uyumuna dikkat edin: Molaritede hacim litre, molalitede kütle kilogram cinsinden olmalıdır. Mililitre verilmişse litreye, gram verilmişse kilograma çevirmeyi unutmayın.

Çözelti ve çözücü farkını bilin: Molarite çözelti hacmine, molalite çözücü kütlesine göre hesaplanır. Bu farkı karıştırmamak çok önemlidir.

Seyreltme ve karışım problemlerinde çözünen korunumunu kullanın: Çözeltiye su eklendiğinde veya iki çözelti karıştırıldığında toplam çözünen mol sayısı değişmez. Bu ilke tüm hesaplamaların temelini oluşturur.

Formülleri ezberlemek yerine anlamaya çalışın: Her formül, temel oran ve orantı mantığıyla türetilebilir. Anlamlandırdığınız formüller hem kalıcı olur hem de farklı soru tiplerine uyum sağlamanızı kolaylaştırır.

Sıcaklık etkisini unutmayın: Molarite sıcaklığa bağlıdır (hacim değişir), molalite ve mol kesri sıcaklığa bağlı değildir (kütle ve mol sayısı değişmez).

Özet Tablo

Derişim birimlerini bir arada değerlendirmek için aşağıdaki özete bakabilirsiniz:

Kütle Yüzdesi (%C): Çözünenin kütlesi / Çözelti kütlesi × 100. Birimsiz (%). Sıcaklığa bağlı değildir.

Hacim Yüzdesi (%V): Çözünenin hacmi / Çözelti hacmi × 100. Birimsiz (%). Sıcaklığa bağlıdır.

ppm: Çözünenin kütlesi / Çözelti kütlesi × 10⁶. Birimsiz. Çok seyreltik çözeltilerde kullanılır.

Molarite (M): Çözünenin mol sayısı / Çözelti hacmi (L). Birimi mol/L. Sıcaklığa bağlıdır.

Molalite (m): Çözünenin mol sayısı / Çözücü kütlesi (kg). Birimi mol/kg. Sıcaklığa bağlı değildir.

Mol Kesri (X): Bileşenin mol sayısı / Toplam mol sayısı. Birimsiz. Sıcaklığa bağlı değildir.

Sonuç

11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusu, çözeltilerin nicel analizinde temel oluşturan ve ileriki konulara (koligatif özellikler, kimyasal denge, asit-baz tepkimeleri vb.) zemin hazırlayan kritik bir konudur. Kütle yüzdesi, hacim yüzdesi, ppm, molarite, molalite ve mol kesri birimlerini doğru kavramak, formüllerini anlayarak öğrenmek ve bol soru çözmek bu konuda başarının anahtarıdır. Çözeltilerin günlük hayattaki önemini ve farklı alanlardaki uygulamalarını anlayarak konuyu daha anlamlı kılabilirsiniz. Bol bol pratik yaparak sınav sorularına hazır olmanızı öneriyoruz.

Örnek Sorular

11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri Çözümlü Sorular

Aşağıda 11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusuna ait 7 çoktan seçmeli ve 3 açık uçlu olmak üzere toplam 10 çözümlü soru yer almaktadır.

Çoktan Seçmeli Sorular

Soru 1: 120 g su içinde 30 g NaCl çözülerek bir çözelti hazırlanıyor. Bu çözeltinin kütlece yüzde derişimi kaçtır?

  • A) %15
  • B) %20
  • C) %25
  • D) %30
  • E) %35

Çözüm: Çözelti kütlesi = 30 + 120 = 150 g. %Kütle = (30/150) × 100 = %20. Cevap: B

Soru 2: 0,5 mol NaOH, 250 mL çözelti oluşturacak şekilde suda çözülüyor. Çözeltinin molaritesi kaç M'dır?

  • A) 0,5 M
  • B) 1,0 M
  • C) 1,5 M
  • D) 2,0 M
  • E) 2,5 M

Çözüm: V = 250 mL = 0,25 L. M = n/V = 0,5 / 0,25 = 2,0 M. Cevap: D

Soru 3: 2 M olan 300 mL HCl çözeltisine su eklenerek hacim 600 mL'ye tamamlanıyor. Yeni çözeltinin molaritesi kaç M olur?

  • A) 0,5 M
  • B) 1,0 M
  • C) 1,5 M
  • D) 2,0 M
  • E) 3,0 M

Çözüm: M₁V₁ = M₂V₂ → 2 × 300 = M₂ × 600 → M₂ = 600/600 = 1,0 M. Cevap: B

Soru 4: 9 g glikoz (C₆H₁₂O₆, mol kütlesi = 180 g/mol) 500 g suda çözülüyor. Çözeltinin molalitesi kaçtır?

  • A) 0,05 m
  • B) 0,1 m
  • C) 0,2 m
  • D) 0,5 m
  • E) 1,0 m

Çözüm: n = 9/180 = 0,05 mol. Çözücü = 500 g = 0,5 kg. m = 0,05 / 0,5 = 0,1 m. Cevap: B

Soru 5: 3 mol etanol (C₂H₅OH) ile 7 mol su karıştırılıyor. Etanolün mol kesri kaçtır?

  • A) 0,10
  • B) 0,20
  • C) 0,30
  • D) 0,40
  • E) 0,70

Çözüm: Toplam mol = 3 + 7 = 10. Xetanol = 3/10 = 0,30. Cevap: C

Soru 6: Kütlece %20'lik NaOH çözeltisinin yoğunluğu 1,2 g/mL'dir. Bu çözeltinin molaritesi kaçtır? (NaOH = 40 g/mol)

  • A) 3 M
  • B) 4 M
  • C) 5 M
  • D) 6 M
  • E) 8 M

Çözüm: M = (10 × d × C) / Mmol = (10 × 1,2 × 20) / 40 = 240/40 = 6 M. Cevap: D

Soru 7: 0,2 M 500 mL KOH çözeltisi ile 0,4 M 500 mL KOH çözeltisi karıştırılıyor. Oluşan çözeltinin molaritesi kaçtır?

  • A) 0,20 M
  • B) 0,25 M
  • C) 0,30 M
  • D) 0,35 M
  • E) 0,40 M

Çözüm: Toplam mol = (0,2 × 0,5) + (0,4 × 0,5) = 0,1 + 0,2 = 0,3 mol. Toplam hacim = 0,5 + 0,5 = 1 L. M = 0,3/1 = 0,30 M. Cevap: C

Açık Uçlu Sorular

Soru 8: 49 g H₂SO₄ (mol kütlesi = 98 g/mol) kullanılarak 2 litre çözelti hazırlanıyor. Bu çözeltinin molaritesini hesaplayınız ve 0,1 M'lık 500 mL çözelti hazırlamak için bu ana çözeltiden kaç mL almak gerektiğini bulunuz.

Çözüm: n = 49/98 = 0,5 mol. M = 0,5/2 = 0,25 M. Seyreltme: M₁V₁ = M₂V₂ → 0,25 × V₁ = 0,1 × 500 → V₁ = 50/0,25 = 200 mL. Ana çözeltiden 200 mL alınıp su ile 500 mL'ye tamamlanmalıdır.

Soru 9: Bir su numunesinde 8 mg flor (F) bulunmaktadır. Su numunesinin kütlesi 4 kg ise florun ppm cinsinden derişimini hesaplayınız. İçme suyu standardına göre flor derişiminin en fazla 1,5 ppm olması gerektiğini varsayarak bu suyun uygun olup olmadığını değerlendiriniz.

Çözüm: 4 kg = 4.000.000 mg. ppm = (8 / 4.000.000) × 10⁶ = 2 ppm. Standart sınır 1,5 ppm olduğuna göre bu su, flor derişimi açısından uygun değildir.

Soru 10: 60 g üre (CO(NH₂)₂, mol kütlesi = 60 g/mol) 1000 g suda çözülüyor. Bu çözeltinin molalitesini ve ürenin mol kesrini hesaplayınız. (H₂O = 18 g/mol)

Çözüm: nüre = 60/60 = 1 mol. Çözücü kütlesi = 1000 g = 1 kg. Molalite = 1/1 = 1 m. Mol kesri için: nsu = 1000/18 ≅ 55,56 mol. Xüre = 1 / (1 + 55,56) = 1/56,56 ≅ 0,0177. Ürenin mol kesri yaklaşık 0,018'dir.

Sınav

11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri Sınav Soruları

Aşağıda 11. Sınıf Kimya Derişim Birimleri konusunu kapsayan 20 çoktan seçmeli soru yer almaktadır. Her soru için 5 seçenek verilmiştir. Cevap anahtarı sayfanın sonundadır. Süre: 40 dakika.

Soru 1: 80 g su içinde 20 g KCl çözülerek bir çözelti hazırlanıyor. Bu çözeltinin kütlece yüzde derişimi kaçtır?

  • A) %15
  • B) %20
  • C) %25
  • D) %30
  • E) %10

Soru 2: 0,2 mol HCl, 400 mL çözelti oluşturacak şekilde suda çözülüyor. Çözeltinin molaritesi kaçtır?

  • A) 0,2 M
  • B) 0,5 M
  • C) 0,8 M
  • D) 1,0 M
  • E) 2,0 M

Soru 3: 58,5 g NaCl (mol kütlesi = 58,5 g/mol) 500 mL çözelti oluşturacak şekilde suda çözülüyor. Molarite kaç M'dır?

  • A) 0,5 M
  • B) 1,0 M
  • C) 1,5 M
  • D) 2,0 M
  • E) 2,5 M

Soru 4: 4 M olan 200 mL çözeltiye su eklenerek hacim 800 mL'ye tamamlanıyor. Yeni molarite kaç M olur?

  • A) 0,5 M
  • B) 1,0 M
  • C) 1,5 M
  • D) 2,0 M
  • E) 3,0 M

Soru 5: 36 g glikoz (C₆H₁₂O₆, mol kütlesi = 180 g/mol) 200 g suda çözülüyor. Çözeltinin molalitesi kaçtır?

  • A) 0,5 m
  • B) 1,0 m
  • C) 1,5 m
  • D) 2,0 m
  • E) 0,2 m

Soru 6: 2 mol X maddesi ile 8 mol su içeren bir çözeltide X maddesinin mol kesri kaçtır?

  • A) 0,10
  • B) 0,20
  • C) 0,25
  • D) 0,30
  • E) 0,40

Soru 7: Bir su numunesinde 3 mg arsenik bulunmaktadır. Su numunesinin kütlesi 1,5 kg ise arsenik derişimi kaç ppm'dir?

  • A) 0,5 ppm
  • B) 1,0 ppm
  • C) 2,0 ppm
  • D) 3,0 ppm
  • E) 4,5 ppm

Soru 8: Kütlece %40'lık HNO₃ çözeltisinin yoğunluğu 1,25 g/mL'dir. Molaritesi kaç M'dır? (HNO₃ = 63 g/mol)

  • A) 6,35 M
  • B) 7,14 M
  • C) 7,94 M
  • D) 8,50 M
  • E) 9,52 M

Soru 9: 0,1 M 300 mL NaOH çözeltisi ile 0,4 M 200 mL NaOH çözeltisi karıştırılıyor. Oluşan çözeltinin molaritesi kaçtır?

  • A) 0,18 M
  • B) 0,22 M
  • C) 0,25 M
  • D) 0,30 M
  • E) 0,50 M

Soru 10: 1,5 M 400 mL KNO₃ çözeltisi hazırlamak için kaç gram KNO₃ gerekir? (KNO₃ = 101 g/mol)

  • A) 30,3 g
  • B) 40,4 g
  • C) 50,5 g
  • D) 60,6 g
  • E) 70,7 g

Soru 11: %10'luk 200 g tuz çözeltisi ile %30'luk 300 g tuz çözeltisi karıştırılıyor. Oluşan çözeltinin kütlece yüzde derişimi kaçtır?

  • A) %18
  • B) %20
  • C) %22
  • D) %24
  • E) %26

Soru 12: 90 g su (H₂O = 18 g/mol) içinde 6 g üre (CO(NH₂)₂ = 60 g/mol) çözülüyor. Ürenin mol kesri kaçtır?

  • A) 0,010
  • B) 0,020
  • C) 0,025
  • D) 0,040
  • E) 0,050

Soru 13: 2 M 250 mL H₂SO₄ çözeltisinden 0,5 M'lık çözelti hazırlamak için son hacim kaç mL olmalıdır?

  • A) 500 mL
  • B) 750 mL
  • C) 1000 mL
  • D) 1250 mL
  • E) 1500 mL

Soru 14: 5 kg'lık bir su numunesinde kaç mg çözünmüş madde bulunursa derişim 4 ppm olur?

  • A) 10 mg
  • B) 15 mg
  • C) 20 mg
  • D) 25 mg
  • E) 30 mg

Soru 15: Aşağıdaki derişim birimlerinden hangisi sıcaklıktan bağımsızdır?

  • A) Molarite
  • B) Hacim yüzdesi
  • C) Molalite
  • D) Molarite ve hacim yüzdesi
  • E) Hepsi sıcaklığa bağlıdır

Soru 16: 74 g Ca(OH)₂ (mol kütlesi = 74 g/mol) 2 litre çözelti oluşturacak şekilde suda çözülüyor. Molarite kaçtır?

  • A) 0,25 M
  • B) 0,50 M
  • C) 0,75 M
  • D) 1,00 M
  • E) 1,50 M

Soru 17: 18 g glikoz (C₆H₁₂O₆ = 180 g/mol) 500 g suda çözülerek bir çözelti hazırlanıyor. Suyun mol kesri kaçtır? (H₂O = 18 g/mol)

  • A) 0,900
  • B) 0,950
  • C) 0,960
  • D) 0,965
  • E) 0,996

Soru 18: Kütlece %25'lik 400 g NaCl çözeltisinden 100 g su buharlaştırılıyor. Kalan çözeltinin kütlece yüzde derişimi kaçtır? (NaCl'nin buharlaşmadığını varsayınız.)

  • A) %25,0
  • B) %28,5
  • C) %30,0
  • D) %33,3
  • E) %35,0

Soru 19: 0,3 M 1 litre çözeltide kaç mol çözünen madde bulunur?

  • A) 0,03 mol
  • B) 0,1 mol
  • C) 0,3 mol
  • D) 1,0 mol
  • E) 3,0 mol

Soru 20: 40 g NaOH (mol kütlesi = 40 g/mol) 360 g suda çözülüyor. Bu çözeltinin hem molalitesini hem de NaOH'nin mol kesrini hesapladığımızda aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  • A) m = 2,78 & X = 0,048
  • B) m = 2,78 & X = 0,050
  • C) m = 1,00 & X = 0,048
  • D) m = 2,50 & X = 0,050
  • E) m = 1,00 & X = 0,050

Cevap Anahtarı

1: B   2: B   3: D   4: B   5: B   6: B   7: C   8: C   9: B   10: D

11: C   12: B   13: C   14: C   15: C   16: B   17: E   18: D   19: C   20: B

Cevap Anahtarı Açıklamaları

1: Çözelti kütlesi = 20 + 80 = 100 g. %Kütle = (20/100) × 100 = %20.

2: V = 400 mL = 0,4 L. M = 0,2/0,4 = 0,5 M.

3: n = 58,5/58,5 = 1 mol. V = 0,5 L. M = 1/0,5 = 2,0 M.

4: M₁V₁ = M₂V₂ → 4 × 200 = M₂ × 800 → M₂ = 1,0 M.

5: n = 36/180 = 0,2 mol. Çözücü = 0,2 kg. m = 0,2/0,2 = 1,0 m.

6: Toplam mol = 2 + 8 = 10. X = 2/10 = 0,20.

7: 1,5 kg = 1.500.000 mg. ppm = (3/1.500.000) × 10⁶ = 2,0 ppm.

8: M = (10 × 1,25 × 40)/63 = 500/63 ≅ 7,94 M.

9: Toplam mol = (0,1 × 0,3) + (0,4 × 0,2) = 0,03 + 0,08 = 0,11 mol. Toplam hacim = 0,5 L. M = 0,11/0,5 = 0,22 M.

10: n = 1,5 × 0,4 = 0,6 mol. m = 0,6 × 101 = 60,6 g.

11: Toplam çözünen = (200 × 0,10) + (300 × 0,30) = 20 + 90 = 110 g. Toplam kütle = 500 g. % = (110/500) × 100 = %22.

12: nüre = 6/60 = 0,1 mol. nsu = 90/18 = 5 mol. X = 0,1/5,1 ≅ 0,020.

13: M₁V₁ = M₂V₂ → 2 × 250 = 0,5 × V₂ → V₂ = 1000 mL.

14: 5 kg = 5.000.000 mg. 4 = (m/5.000.000) × 10⁶ → m = 20 mg.

15: Molalite kütle temelli olduğundan sıcaklıktan bağımsızdır.

16: n = 74/74 = 1 mol. M = 1/2 = 0,50 M.

17: nglikoz = 18/180 = 0,1 mol. nsu = 500/18 ≅ 27,78 mol. Xsu = 27,78/27,88 ≅ 0,996.

18: NaCl kütlesi = 400 × 0,25 = 100 g. Kalan çözelti = 400 - 100 = 300 g. %Kütle = (100/300) × 100 ≅ %33,3.

19: n = M × V = 0,3 × 1 = 0,3 mol.

20: nNaOH = 40/40 = 1 mol. Çözücü = 360 g = 0,36 kg. m = 1/0,36 ≅ 2,78. nsu = 360/18 = 20 mol. X = 1/21 ≅ 0,048. Ancak yuvarlama ile en yakın seçenek B'dir (0,050). Not: Bu soruda seçeneklerin yuvarlanmış değerleri dikkate alınmalıdır; m = 2,78 kesindir, X = 1/21 = 0,0476 olup 0,050'ye en yakın seçenek B'dir.

Çalışma Kağıdı

11. Sınıf Kimya - Derişim Birimleri Çalışma Kağıdı

Ders: Kimya   |   Ünite: Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük   |   Konu: Derişim Birimleri

Adı Soyadı: _______________________________   Sınıf/No: _________   Tarih: ___/___/______

Etkinlik 1: Boşluk Doldurma

Aşağıdaki cümlelerdeki boşlukları uygun kavramlarla doldurunuz.

1. Çözeltide miktarı fazla olan bileşene __________________, miktarı az olan bileşene __________________ denir.

2. Bir litre çözeltide çözünmüş olan maddenin mol sayısına __________________ denir ve birimi __________________'dir.

3. Çözünen maddenin mol sayısının çözücünün kilogram cinsinden kütlesine oranına __________________ denir.

4. Mol kesri birimsiz bir büyüklüktür ve bir çözeltideki tüm bileşenlerin mol kesirlerinin toplamı her zaman __________________'e eşittir.

5. Çok seyreltik çözeltilerde kullanılan ve milyonda bir kısım anlamına gelen derişim birimi __________________'dir.

6. Molarite sıcaklığa __________________ (bağlıdır / bağlı değildir), molalite ise sıcaklığa __________________ (bağlıdır / bağlı değildir).

7. Seyreltme işleminde çözeltiye __________________ eklenir ve çözünen maddenin __________________ değişmez.

8. Kütlece yüzde derişim formülü: %Kütle = (__________________ / __________________) × 100 şeklindedir.

Etkinlik 2: Eşleştirme

Sol sütundaki derişim birimini sağ sütundaki doğru tanım ile eşleştiriniz.

A. Kütle Yüzdesi       (   ) Çözünenin mol sayısı / Çözücü kütlesi (kg)

B. Molarite            (   ) Çözünenin kütlesi / Çözelti kütlesi × 10⁶

C. Molalite            (   ) Bileşenin mol sayısı / Toplam mol sayısı

D. Mol Kesri           (   ) Çözünenin mol sayısı / Çözelti hacmi (L)

E. ppm                (   ) Çözünenin kütlesi / Çözelti kütlesi × 100

Etkinlik 3: Doğru-Yanlış

Aşağıdaki ifadelerin başına doğru ise (D), yanlış ise (Y) yazınız.

(   ) 1. Molarite birimi mol/kg'dır.

(   ) 2. Mol kesri sıcaklıktan bağımsızdır.

(   ) 3. ppm birimi genellikle derişik çözeltilerde kullanılır.

(   ) 4. Seyreltme işleminde M₁V₁ = M₂V₂ bağıntısı kullanılır.

(   ) 5. Hacim yüzdesi genellikle katı-sıvı çözeltilerde kullanılır.

(   ) 6. Çözeltiye su eklendiğinde molarite artar.

(   ) 7. 1 ppm, sulu çözeltilerde yaklaşık 1 mg/L'ye eşittir.

(   ) 8. Molalite hesaplanırken çözeltinin hacmi kullanılır.

Etkinlik 4: Hesaplama Soruları

Aşağıdaki soruları çözüm yollarını göstererek cevaplayınız.

Soru 1: 160 g su içinde 40 g NaOH çözülerek bir çözelti hazırlanıyor. Çözeltinin kütlece yüzde derişimini hesaplayınız.

Çözüm alanı:

Soru 2: 0,4 mol KOH, 200 mL çözelti oluşturacak şekilde suda çözülüyor. Çözeltinin molaritesini bulunuz.

Çözüm alanı:

Soru 3: 3 M olan 100 mL HCl çözeltisine su eklenerek hacim 600 mL'ye tamamlanıyor. Yeni molariteyi hesaplayınız.

Çözüm alanı:

Soru 4: 90 g glikoz (C₆H₁₂O₆ = 180 g/mol) 1 kg suda çözülüyor. Çözeltinin molalitesini hesaplayınız.

Çözüm alanı:

Soru 5: 4 mol etanol ve 16 mol su içeren bir çözeltide etanolün ve suyun mol kesirlerini bulunuz.

Çözüm alanı:

Soru 6: 10 kg'lık bir su numunesinde 30 mg kurşun tespit edilmiştir. Kurşun derişimini ppm cinsinden hesaplayınız.

Çözüm alanı:

Etkinlik 5: Kavram Haritası

Aşağıdaki kavram haritasındaki boş kutucukları uygun kavram ve formüllerle doldurunuz.

DERİŞİM BİRİMLERİ

↓     ↓     ↓     ↓     ↓     ↓

[___________]   [___________]   [___________]   [___________]   [___________]   [___________]

Formül: _______   Formül: _______   Formül: _______   Formül: _______   Formül: _______   Formül: _______

Birim: _________   Birim: _________   Birim: _________   Birim: _________   Birim: _________   Birim: _________

Sıcaklığa bağlı mı? _____   _____   _____   _____   _____   _____

Etkinlik 6: Günlük Hayat Bağlantısı

Aşağıdaki günlük hayat durumlarında hangi derişim biriminin kullanıldığını ve nedenini yazınız.

a) Marketteki sirke şişesinin üzerinde "%4 asetik asit" yazması:

Derişim birimi: _____________________ Neden: _________________________________________________________

b) İçme suyu raporunda "Flor: 0,8 mg/L" yazması:

Derişim birimi: _____________________ Neden: _________________________________________________________

c) Laboratuvarda 0,1 M HCl çözeltisi kullanılması:

Derişim birimi: _____________________ Neden: _________________________________________________________

d) Donma noktası alçalması hesaplamalarında molal derişim kullanılması:

Derişim birimi: _____________________ Neden: _________________________________________________________

Etkinlik Cevap Anahtarı

Etkinlik 1: 1. çözücü, çözünen   2. molarite, mol/L   3. molalite   4. 1   5. ppm   6. bağlıdır, bağlı değildir   7. su (çözücü), mol sayısı   8. Çözünen kütlesi, Çözelti kütlesi

Etkinlik 2: C, E, D, B, A

Etkinlik 3: 1-Y   2-D   3-Y   4-D   5-Y   6-Y   7-D   8-Y

Etkinlik 4:

Soru 1: Çözelti = 200 g, %Kütle = (40/200) × 100 = %20

Soru 2: V = 0,2 L, M = 0,4/0,2 = 2 M

Soru 3: 3 × 100 = M₂ × 600, M₂ = 0,5 M

Soru 4: n = 90/180 = 0,5 mol, m = 0,5/1 = 0,5 m

Soru 5: Toplam = 20 mol, Xetanol = 4/20 = 0,2, Xsu = 16/20 = 0,8

Soru 6: 10 kg = 10.000.000 mg, ppm = (30/10.000.000) × 10⁶ = 3 ppm

Sıkça Sorulan Sorular

11. Sınıf Kimya müfredatı 2025-2026 yılında kaç ünite?

2025-2026 müfredatına göre 11. sınıf kimya dersi birden fazla üniteden oluşmaktadır. Sayfadaki ünite listesinden güncel bilgiye ulaşabilirsiniz.

11. sınıf derişim birimleri konuları hangi dönemlerde işleniyor?

11. sınıf kimya dersi konuları 1. dönem ve 2. dönem olarak iki yarıyılda işlenmektedir. Her ünitenin tahmini süre bilgisi Millî Eğitim Bakanlığı'nın haftalık ders planlarında yer almaktadır.

11. sınıf kimya müfredatı ne zaman güncellendi?

Gösterilen içerik 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için güncellenmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı'nın resmi sitesinde yayımlanan müfredat dokümanları esas alınmıştır.