Öğrenme kavramı, türleri, etmenler, stratejiler ve hayat boyu öğrenme.
Konu Anlatımı
11. Sınıf Psikoloji – Öğrenme Konu Anlatımı
Öğrenme, psikolojinin en temel ve en geniş kapsamlı konularından biridir. Günlük hayatımızda farkında olarak ya da olmayarak sürekli öğrenme süreçleri yaşarız. 11. sınıf psikoloji müfredatında "Öğrenme, Bellek, Düşünme" ünitesi içerisinde ele alınan öğrenme kavramı; tanımı, özellikleri, türleri, kuramları ve günlük hayattaki yansımalarıyla birlikte incelenir. Bu yazıda 11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunu tüm detaylarıyla ele alacağız.
Öğrenme Nedir?
Öğrenme, bireyin yaşantı ve deneyimleri sonucunda davranışlarında meydana gelen kalıcı değişiklikler olarak tanımlanır. Bu tanımdaki her bir unsur son derece önemlidir. Öncelikle öğrenme bir "değişim" gerektirir; birey öğrenme öncesinde yapamadığı bir şeyi öğrenme sonrasında yapabilir hâle gelmelidir. İkinci olarak bu değişimin "yaşantı" yoluyla gerçekleşmesi gerekir; yani bireyin çevresiyle etkileşim kurması sonucu oluşmalıdır. Üçüncü olarak değişimin "kalıcı" olması beklenir; geçici durumlar öğrenme kapsamında değerlendirilmez.
Örneğin bisiklet sürmeyi öğrenen bir çocuk, bu beceriyi uzun süre korur. Bu durum öğrenmenin kalıcılık ilkesini açıkça gösterir. Öte yandan bir ilaç etkisiyle geçici olarak dikkat artışı yaşayan bireydeki değişim, ilaç etkisi geçtiğinde sona ereceği için öğrenme sayılmaz.
Öğrenme Sayılmayan Durumlar
Psikolojide her davranış değişikliği öğrenme olarak kabul edilmez. Bu ayrımı iyi yapmak, 11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunu anlamak için kritik öneme sahiptir. Aşağıdaki durumlar öğrenme sayılmaz:
Olgunlaşma: Organizmanın biyolojik gelişimi sonucu ortaya çıkan davranış değişiklikleridir. Bebeğin belirli bir yaşta yürümeye başlaması olgunlaşmaya bağlıdır. Yürüme davranışı biyolojik hazırbulunuşluğun tamamlanmasıyla kendiliğinden ortaya çıkar; bu nedenle öğrenme değildir. Ancak olgunlaşma, öğrenmenin ön koşullarından biridir. Çocuk yeterli olgunlaşma düzeyine erişmeden bazı becerileri öğrenemez.
Geçici fizyolojik durumlar: Yorgunluk, hastalık, ilaç etkisi veya alkol kullanımı gibi nedenlerle davranışlarda meydana gelen geçici değişiklikler öğrenme değildir. Hasta olan birinin normalde yapabildiği bir işi yapamaması, iyileşince tekrar yapabilmesi buna örnektir.
Refleksler: Doğuştan gelen ve öğrenilmeden ortaya çıkan otomatik tepkilerdir. Gözbebeğinin ışıkta küçülmesi, dizkapağı refleksi gibi davranışlar öğrenme sonucu oluşmaz.
Güdülenme ile oluşan geçici değişimler: Aşırı acıkan birinin normalden hızlı yemesi kalıcı bir davranış değişikliği değildir ve öğrenme kapsamında değerlendirilmez.
Öğrenmenin Temel Özellikleri
11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunda öğrenmenin temel özellikleri şu şekilde özetlenebilir:
1. Davranışta değişiklik gerektirir: Öğrenme sonucunda bireyin gözlemlenebilir veya içsel davranışlarında bir farklılık oluşmalıdır. Bu değişim, yeni bir davranışın kazanılması ya da var olan bir davranışın değiştirilmesi şeklinde olabilir.
2. Yaşantı ürünüdür: Öğrenme, bireyin çevresiyle etkileşimi sonucu oluşur. Sadece biyolojik süreçlerin sonucu olan değişiklikler öğrenme değildir.
3. Kalıcıdır: Öğrenme sonucu edinilen davranışlar geçici değildir. Geçici etkilerle ortaya çıkan değişimler öğrenme olarak kabul edilmez.
4. Tekrar ve alıştırma ile güçlenir: Öğrenilen davranışlar tekrar edildikçe pekişir ve daha kalıcı hâle gelir.
5. Transfer edilebilir: Bir alanda öğrenilenler başka alanlara aktarılabilir. Bu durum "öğrenme transferi" olarak adlandırılır.
Öğrenme Türleri
Psikolojide öğrenme farklı biçimlerde sınıflandırılır. 11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunda müfredatta yer alan başlıca öğrenme türleri şunlardır:
1. Klasik Koşullanma (Tepkisel Koşullanma)
Klasik koşullanma, Rus fizyolog Ivan Pavlov tarafından ortaya konmuş bir öğrenme türüdür. Pavlov, köpekler üzerinde yaptığı deneylerle bu öğrenme modelini geliştirmiştir. Klasik koşullanmada organizma, doğal olarak tepki verdiği bir uyarıcı ile nötr bir uyarıcıyı eşleştirerek nötr uyarıcıya da tepki vermeyi öğrenir.
Pavlov'un Deneyi: Pavlov, köpeklere zil sesi (nötr uyarıcı) ile yiyecek (koşulsuz uyarıcı) sunumunu birçok kez eşleştirmiştir. Başlangıçta köpek yalnızca yiyeceğe salya tepkisi verirken, tekrarlanan eşleştirmeler sonucunda yalnızca zil sesini duyduğunda da salya salgılamaya başlamıştır.
Klasik koşullanmanın temel kavramları şunlardır:
- Koşulsuz Uyarıcı (KSU): Organizmada doğal olarak tepki oluşturan uyarıcıdır. Yiyecek, koşulsuz uyarıcıya örnektir.
- Koşulsuz Tepki (KST): Koşulsuz uyarıcıya verilen doğal tepkidir. Yiyecek karşısında salya salgılanması koşulsuz tepkidir.
- Koşullu Uyarıcı (KU): Başlangıçta nötr olan ancak koşulsuz uyarıcı ile eşleştirme sonucu tepki uyandırmaya başlayan uyarıcıdır. Zil sesi, koşullu uyarıcıdır.
- Koşullu Tepki (KT): Koşullu uyarıcıya verilen öğrenilmiş tepkidir. Yalnızca zil sesine salya salgılanması koşullu tepkidir.
Klasik koşullanma ile ilgili önemli süreçler:
Genelleme: Koşullu uyarıcıya benzer uyarıcılara da tepki verilmesidir. Zil sesine koşullanan köpeğin, benzer seslere de tepki vermesi genellemedir.
Ayırt etme: Organizmanın benzer uyarıcılar arasındaki farkları algılayarak yalnızca koşullu uyarıcıya tepki vermesidir. Genellemenin tersidir.
Sönme: Koşullu uyarıcı, koşulsuz uyarıcı olmadan tek başına tekrar tekrar sunulduğunda koşullu tepkinin zayıflayarak ortadan kalkmasıdır.
Kendiliğinden geri gelme: Sönme gerçekleştikten sonra, bir süre dinlenmenin ardından koşullu uyarıcının tekrar sunulmasıyla koşullu tepkinin yeniden ortaya çıkmasıdır.
Günlük hayattan bir klasik koşullanma örneği olarak, diş hekimi koltuğunda acı deneyimi yaşayan birinin daha sonra diş hekimi koltuğunu gördüğünde korku hissetmesi verilebilir. Burada acı koşulsuz uyarıcı, korku koşulsuz tepki, diş hekimi koltuğu koşullu uyarıcı ve koltuğu görünce duyulan korku koşullu tepkidir.
2. Edimsel (Operant) Koşullanma
Edimsel koşullanma, B.F. Skinner tarafından geliştirilmiş bir öğrenme modelidir. Edward Thorndike'ın "deneme-yanılma" öğrenmesi üzerine inşa edilmiştir. Edimsel koşullanmada organizma, davranışlarının sonuçlarına göre öğrenir. Ödüllendirilen davranışlar tekrarlanır, cezalandırılan davranışlar ise azalır.
Thorndike'ın Etki Yasası: Thorndike, kedilerle yaptığı problem kutusu deneylerinde, kedilerin kutudaki mekanizmayı tesadüfen çözerek dışarı çıktığını ve her tekrarda çözüm süresinin kısaldığını gözlemlemiştir. Buna göre, hoşa giden sonuçlar doğuran davranışlar güçlenir ve tekrarlanır; hoşa gitmeyen sonuçlar doğuran davranışlar ise zayıflar.
Skinner'ın Çalışmaları: Skinner, kendi adıyla anılan "Skinner Kutusu" adlı düzeneği kullanarak fareler ve güvercinlerle deneyler yapmıştır. Kutudaki hayvan, tesadüfen pedala bastığında yiyecek elde etmiş ve zamanla bu davranışı bilinçli olarak tekrarlamıştır.
Edimsel koşullanmanın temel kavramları:
Pekiştirme: Bir davranışın tekrarlanma olasılığını artıran uyarıcı veya süreçtir. Pekiştirme iki türde incelenir:
- Olumlu pekiştirme: Davranışın ardından hoşa giden bir uyarıcının eklenmesidir. Ödev yapan çocuğa şeker verilmesi olumlu pekiştirmedir.
- Olumsuz pekiştirme: Davranışın ardından hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan kaldırılmasıdır. Emniyet kemeri takılınca uyarı sesinin kesilmesi olumsuz pekiştirmedir. Dikkat edilmesi gereken nokta, olumsuz pekiştirmenin ceza olmadığıdır; her iki pekiştirme türü de davranışın tekrar olasılığını artırır.
Ceza: Bir davranışın tekrarlanma olasılığını azaltan süreçtir. İki türü vardır:
- Olumlu ceza (Birinci tür ceza): Davranışın ardından hoşa gitmeyen bir uyarıcının eklenmesidir. Kurallara uymayan öğrenciye ek ödev verilmesi olumlu cezadır.
- Olumsuz ceza (İkinci tür ceza): Davranışın ardından hoşa giden bir uyarıcının ortamdan çıkarılmasıdır. Odasını toplamayan çocuğun tablet süresinin kısıtlanması olumsuz cezadır.
Pekiştirme Tarifeleri: Pekiştirmenin ne zaman ve nasıl verileceğini belirleyen programlardır. Sürekli pekiştirme (her doğru davranışta pekiştireç verilmesi) ve aralıklı pekiştirme (belirli aralıklarla veya oranlarda verilmesi) olarak ikiye ayrılır. Aralıklı pekiştirme kendi içinde sabit oranlı, değişken oranlı, sabit aralıklı ve değişken aralıklı olmak üzere dörde ayrılır. Değişken oranlı pekiştirme tarifesi en dirençli öğrenmeyi oluşturur; kumar bu duruma tipik bir örnektir.
3. Bilişsel Öğrenme
Bilişsel öğrenme yaklaşımı, öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla sınırlı olmadığını, zihinsel süreçlerin de öğrenmede önemli rol oynadığını savunur. Bu yaklaşıma göre birey, bilgiyi pasif olarak almaz; aktif biçimde işler, düzenler ve yorumlar.
Kavrayarak (İçgörüsel) Öğrenme: Wolfgang Köhler tarafından şempanzeler üzerinde yapılan deneylerle ortaya konmuştur. Köhler, Sultan adlı şempanzenin tavana asılı muzu almak için kutuları üst üste koyarak ya da iki sopayı birleştirerek çözüm ürettiğini gözlemlemiştir. Burada şempanze deneme-yanılma yapmadan, durumu bir bütün olarak kavrayarak çözüm üretmiştir. Bu ani kavrayış anına "aha yaşantısı" veya "içgörü" denir.
Gizil (Örtük) Öğrenme: Edward Tolman tarafından fare deneyleriyle ortaya konmuştur. Tolman, farelerin labirentte ödül almadan da labirentin bilişsel haritasını oluşturduklarını göstermiştir. Ödül verildiğinde ise bu örtük öğrenme hızla performansa dönüşmüştür. Bu durum, öğrenmenin her zaman gözlemlenebilir davranışa yansımayabileceğini kanıtlar.
4. Sosyal Öğrenme (Gözlem Yoluyla Öğrenme)
Albert Bandura tarafından geliştirilen sosyal öğrenme kuramına göre bireyler, başkalarının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını gözlemleyerek öğrenirler. Bandura'nın ünlü "Bobo Doll" deneyi bu kuramın temelini oluşturur. Deneyde çocuklar, yetişkinlerin Bobo adlı şişme bebeğe saldırgan davranışlar sergilediğini izlemiş ve daha sonra benzer davranışlar göstermiştir.
Sosyal öğrenmenin aşamaları şunlardır:
- Dikkat: Birey, model alacağı kişinin davranışına dikkat etmelidir. Modelin çekiciliği, statüsü ve davranışın belirginliği dikkati etkiler.
- Hatırlama (Akılda tutma): Gözlemlenen davranışın bellekte kodlanması ve saklanmasıdır.
- Uygulama (Davranışa dönüştürme): Bellekte saklanan davranışın uygun zamanda gerçekleştirilmesidir. Bireyin fiziksel ve bilişsel kapasitesi bu aşamada önemlidir.
- Güdülenme (Motivasyon): Bireyin gözlemlediği davranışı uygulaması için güdülenmesi gerekir. Model alınan kişinin ödüllendirilmesi dolaylı pekiştirme yoluyla güdülenmeyi artırır.
Sosyal öğrenme kuramında "dolaylı pekiştirme" ve "dolaylı ceza" kavramları öne çıkar. Birey, başkasının ödüllendirildiğini görünce o davranışı taklit etmeye, cezalandırıldığını görünce o davranıştan kaçınmaya eğilimli olur. Ayrıca "öz yeterlik" kavramı da Bandura'nın kuramında önemlidir; bireyin bir görevi başarıyla tamamlayabileceğine dair inancıdır.
Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler
11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunda öğrenmeyi etkileyen faktörler de ele alınır. Bu faktörler öğrenenle ilgili ve öğrenme ortamıyla ilgili olmak üzere iki grupta incelenebilir.
Öğrenenle ilgili faktörler: Bireyin türe özgü hazırbulunuşluğu, olgunlaşma düzeyi, genel uyarılmışlık hâli, güdülenme düzeyi, yaş ve bireysel farklılıklar öğrenmeyi doğrudan etkiler. Hazırbulunuşluk kavramı özellikle önemlidir; bireyin öğrenme için gerekli bilişsel, duygusal ve psikomotor hazırlık düzeyini ifade eder. Ayrıca bireyin dikkat düzeyi, önceki öğrenmeleri ve bilişsel stratejileri de öğrenme sürecini şekillendirir.
Öğrenme ortamıyla ilgili faktörler: Öğrenme materyalinin niteliği, zorluk düzeyi, öğrenme yöntemi, geri bildirim süreci ve çevresel koşullar öğrenmeyi etkiler. Uyarıcının şiddeti, zamanlaması ve sunuluş biçimi de bu faktörler arasında yer alır.
Aktarma (Transfer): Önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri etkilemesidir. Olumlu transfer, önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi kolaylaştırmasıdır; örneğin gitar çalabilen birinin bas gitar öğrenirken avantajlı olması. Olumsuz transfer ise önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi zorlaştırmasıdır; örneğin soldan direksiyonlu araba kullanan birinin sağdan direksiyonlu araca geçişte zorluk yaşaması.
Öğrenme Kuramlarının Karşılaştırılması
11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunda ele alınan kuramlar farklı bakış açılarıyla öğrenmeyi açıklar. Klasik koşullanma pasif ve istem dışı davranışların öğrenilmesini, edimsel koşullanma aktif ve istemli davranışların sonuçlarıyla şekillenmesini, bilişsel öğrenme zihinsel süreçlerle kavramayı ve sosyal öğrenme gözlem yoluyla modelden öğrenmeyi ön plana çıkarır. Bu kuramlar birbirleriyle çelişmez, aksine öğrenmenin farklı boyutlarını tamamlayıcı biçimde açıklar. Davranışçı kuramlar gözlemlenebilir davranışlara odaklanırken, bilişsel ve sosyal kuramlar zihinsel süreçleri de dikkate alır.
Öğrenmenin Günlük Hayattaki Yansımaları
Öğrenme kavramı teorik bir konu olmanın çok ötesindedir. Günlük yaşamımızın her alanında öğrenme süreçlerini gözlemleyebiliriz. Reklamcılık sektörü klasik koşullanma ilkelerini sıkça kullanır; bir ürünü hoş duygular uyandıran müzik veya görsellerle eşleştirerek tüketicinin ürüne olumlu tutum geliştirmesini sağlar. Eğitimde pekiştirme ilkelerinin kullanılması, çocuk yetiştirmede ödül ve ceza dengesi, fobilerin oluşumu ve tedavisi, alışkanlıkların şekillenmesi gibi pek çok alan öğrenme psikolojisiyle doğrudan ilişkilidir.
Sonuç olarak 11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusu, insan davranışlarının nasıl şekillendiğini anlamamız için temel bir çerçeve sunar. Klasik koşullanma, edimsel koşullanma, bilişsel öğrenme ve sosyal öğrenme kuramları birlikte ele alındığında, öğrenmenin ne kadar çok boyutlu ve zengin bir süreç olduğu ortaya çıkar. Bu konuyu iyi kavramak, hem sınav başarısı hem de günlük hayatta insan davranışlarını daha iyi anlama becerisi kazandırır.
Örnek Sorular
11. Sınıf Psikoloji Öğrenme – Çözümlü Sorular
Aşağıda 11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusuna yönelik hazırlanmış 10 soru ve ayrıntılı çözümleri yer almaktadır.
Soru 1 (Çoktan Seçmeli)
Aşağıdakilerden hangisi öğrenmenin temel özelliklerinden değildir?
A) Davranışta değişiklik meydana gelmelidir.
B) Değişiklik kalıcı olmalıdır.
C) Değişiklik olgunlaşma sonucu oluşmalıdır.
D) Değişiklik yaşantı yoluyla kazanılmalıdır.
E) Değişiklik tekrar ve alıştırma ile pekişebilir.
Çözüm: Öğrenme; yaşantı sonucu davranışta meydana gelen kalıcı değişikliktir. Olgunlaşma, biyolojik gelişime bağlıdır ve öğrenme değil, öğrenmenin ön koşuludur. Değişikliğin olgunlaşma sonucu oluşması gerektiği ifadesi yanlıştır. Cevap: C
Soru 2 (Çoktan Seçmeli)
Pavlov'un deneyinde köpeğe zil sesi ile birlikte yiyecek sunulması tekrarlandıktan sonra köpek yalnızca zil sesini duyduğunda salya salgılamaya başlamıştır. Bu deneyde zil sesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Koşulsuz uyarıcı
B) Koşulsuz tepki
C) Koşullu uyarıcı
D) Koşullu tepki
E) Nötr uyarıcı
Çözüm: Zil sesi başlangıçta nötr uyarıcıdır; ancak yiyecekle eşleştirildikten sonra tek başına tepki uyandırabilir hâle gelmiştir. Bu aşamada artık koşullu uyarıcı adını alır. Soruda "zil sesi ile birlikte yiyecek sunulması tekrarlandıktan sonra" ifadesi kullanıldığına göre, zil sesi koşullu uyarıcı konumundadır. Cevap: C
Soru 3 (Çoktan Seçmeli)
Emniyet kemeri takmayınca uyarı sesi çıkan bir araçta, sürücünün uyarı sesinden kurtulmak için kemeri takması aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?
A) Olumlu pekiştirme
B) Olumsuz pekiştirme
C) Olumlu ceza
D) Olumsuz ceza
E) Sönme
Çözüm: Sürücü kemer takma davranışını sergilediğinde rahatsız edici uyarı sesi (hoşa gitmeyen uyarıcı) ortamdan kalkar. Hoşa gitmeyen bir uyarıcının kaldırılmasıyla davranışın güçlenmesi olumsuz pekiştirmedir. Olumsuz pekiştirme, ceza değildir; davranışın tekrar olasılığını artırır. Cevap: B
Soru 4 (Çoktan Seçmeli)
Köhler'in şempanzelerle yaptığı deneyde Sultan adlı şempanzenin kutuları üst üste koyarak tavandaki muza ulaşması aşağıdaki öğrenme türlerinden hangisine örnektir?
A) Klasik koşullanma
B) Edimsel koşullanma
C) Kavrayarak (içgörüsel) öğrenme
D) Sosyal öğrenme
E) Deneme-yanılma yoluyla öğrenme
Çözüm: Köhler'in deneyinde şempanze problemi bir bütün olarak değerlendirip ani bir kavrayışla çözmüştür. Bu süreçte deneme-yanılma yapılmamış, durumun bütünü algılanarak çözüm üretilmiştir. Bu "aha yaşantısı" olarak da adlandırılan içgörüsel öğrenmedir. Cevap: C
Soru 5 (Çoktan Seçmeli)
Bandura'nın sosyal öğrenme kuramına göre aşağıdakilerden hangisi gözlem yoluyla öğrenmenin aşamalarından değildir?
A) Dikkat
B) Hatırlama
C) Pekiştirme tarifesi belirleme
D) Davranışa dönüştürme
E) Güdülenme
Çözüm: Bandura'nın sosyal öğrenme kuramında gözlem yoluyla öğrenmenin aşamaları; dikkat, hatırlama (akılda tutma), davranışa dönüştürme (uygulama) ve güdülenme (motivasyon) şeklindedir. Pekiştirme tarifesi belirleme, edimsel koşullanmaya ait bir kavramdır. Cevap: C
Soru 6 (Çoktan Seçmeli)
Bir öğrenci klasik gitar çalmayı öğrendikten sonra ukulele çalmayı daha kolay öğrenmiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisine örnektir?
A) Olumsuz transfer
B) Olumlu transfer
C) Sönme
D) Genelleme
E) Kendiliğinden geri gelme
Çözüm: Önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi kolaylaştırmasına olumlu transfer denir. Gitar ve ukulele benzer enstrümanlar olduğu için gitar çalma bilgisi ukulele öğrenimini kolaylaştırmıştır. Cevap: B
Soru 7 (Açık Uçlu)
Klasik koşullanmada "sönme" ve "kendiliğinden geri gelme" kavramlarını açıklayınız ve birer örnek veriniz.
Çözüm: Sönme, koşullu uyarıcının koşulsuz uyarıcı eşliği olmadan tekrar tekrar sunulması durumunda koşullu tepkinin giderek zayıflayıp ortadan kalkmasıdır. Örneğin; zil sesinden sonra yiyecek verilmeyen köpek, zamanla zil sesine salya tepkisi vermemeye başlar. Kendiliğinden geri gelme ise sönme gerçekleştikten sonra bir süre ara verilip koşullu uyarıcı tekrar sunulduğunda koşullu tepkinin yeniden ancak daha zayıf biçimde ortaya çıkmasıdır. Örneğin; sönme gerçekleştikten birkaç gün sonra zil sesi çalındığında köpek yeniden salya tepkisi gösterebilir ancak bu tepki ilk zamanki kadar güçlü değildir.
Soru 8 (Açık Uçlu)
Olumlu pekiştirme ile olumsuz pekiştirme arasındaki farkı açıklayarak birer günlük hayat örneği veriniz.
Çözüm: Olumlu pekiştirmede davranışın ardından ortama hoşa giden bir uyarıcı eklenir ve davranışın tekrar olasılığı artar. Örneğin; sınavda yüksek not alan çocuğa ailesi tarafından hediye alınması olumlu pekiştirmedir. Olumsuz pekiştirmede ise davranışın ardından ortamdan hoşa gitmeyen bir uyarıcı kaldırılır ve davranışın tekrar olasılığı artar. Örneğin; baş ağrısı çeken birinin ilaç içtikten sonra ağrısının geçmesi, ilaç içme davranışını olumsuz pekiştirme yoluyla güçlendirir. Her iki pekiştirme türü de davranışı güçlendirir; aralarındaki temel fark uyarıcının ortama eklenmesi ya da ortamdan çıkarılmasıdır.
Soru 9 (Açık Uçlu)
Tolman'ın gizil öğrenme kavramını açıklayarak bu kavramın "öğrenme ile performans arasındaki fark" konusunda ne gösterdiğini belirtiniz.
Çözüm: Tolman, farelerle yaptığı labirent deneylerinde üç grup fare kullanmıştır. Birinci gruba her denemede ödül verilmiş, ikinci gruba hiç ödül verilmemiş, üçüncü gruba ise ilk on gün ödül verilmeyip onuncu günden sonra ödül verilmiştir. Üçüncü gruptaki fareler ödül almaya başladıktan sonra performanslarını birinci grubun düzeyine çok hızlı yükseltmiştir. Bu durum, farelerin ödül almadıkları dönemde de labirentin bilişsel haritasını oluşturarak gizil öğrenme gerçekleştirdiğini göstermiştir. Gizil öğrenme, öğrenmenin her zaman gözlemlenebilir davranışa yansımayabileceğini; öğrenme ile performans arasında fark olduğunu kanıtlar. Birey bir şeyi öğrenmiş olabilir ancak uygun güdülenme olmadığında bunu davranışa dönüştürmeyebilir.
Soru 10 (Açık Uçlu)
Sosyal öğrenme kuramına göre bir çocuğun televizyonda izlediği saldırgan davranışları taklit etmesini, kuramın dört aşamasını kullanarak açıklayınız.
Çözüm: Bandura'nın sosyal öğrenme kuramına göre çocuk öncelikle televizyondaki karakterin saldırgan davranışlarına dikkat eder; karakterin çekiciliği ve davranışın belirginliği dikkati artırır. İkinci aşamada çocuk gözlemlediği saldırgan davranışları zihninde kodlayarak hatırlar ve bilişsel temsiller oluşturur. Üçüncü aşama olan davranışa dönüştürme aşamasında çocuk, fiziksel kapasitesi yettiği ölçüde gözlemlediği davranışları uygular. Son olarak güdülenme aşamasında, televizyondaki karakterin saldırgan davranışları sonucu ödüllendirildiğini veya cezalandırılmadığını gören çocuk dolaylı pekiştirme etkisiyle bu davranışları sergilemeye motive olur. Bu nedenle medyada şiddet içeriklerinin çocuklar üzerindeki etkisi sosyal öğrenme kuramıyla açıklanabilir.
Çalışma Kağıdı
11. Sınıf Psikoloji – Öğrenme Çalışma Kağıdı
Ad Soyad: ______________________ Sınıf/No: __________ Tarih: __________
Etkinlik 1: Boşluk Doldurma
Aşağıdaki cümlelerdeki boşlukları uygun kavramlarla doldurunuz.
1. Öğrenme, bireyin __________________ sonucunda davranışlarında meydana gelen __________________ değişikliklerdir.
2. Pavlov'un klasik koşullanma deneyinde yiyecek __________________ uyarıcı, zil sesi ise eşleştirme sonrası __________________ uyarıcı adını alır.
3. Bir davranışın tekrarlanma olasılığını artıran sürece __________________, azaltan sürece __________________ denir.
4. Köhler'in şempanzelerle yaptığı deneyde ortaya çıkan ani kavrayış anına __________________ denir.
5. Tolman'ın deneyi, öğrenmenin her zaman __________________ yansımayabileceğini kanıtlamıştır.
6. Bandura'nın sosyal öğrenme kuramında gözlem yoluyla öğrenmenin aşamaları sırasıyla __________________, __________________, __________________ ve __________________ şeklindedir.
7. Koşullu uyarıcıya benzer uyarıcılara da tepki verilmesine __________________, uyarıcılar arasındaki farkın algılanarak yalnızca koşullu uyarıcıya tepki verilmesine __________________ denir.
8. Önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi kolaylaştırmasına __________________ transfer, zorlaştırmasına __________________ transfer denir.
Etkinlik 2: Eşleştirme
Aşağıdaki bilim insanlarını katkıda bulundukları kavram veya kuramla eşleştiriniz. Doğru harfi kutucuğa yazınız.
Bilim İnsanları:
1. ( ) Ivan Pavlov 2. ( ) B.F. Skinner 3. ( ) Wolfgang Köhler 4. ( ) Albert Bandura 5. ( ) Edward Tolman 6. ( ) Edward Thorndike
Kavram / Kuram:
A) Gizil öğrenme – Bilişsel harita B) Edimsel koşullanma – Skinner Kutusu C) Sosyal öğrenme – Bobo Doll deneyi D) Klasik koşullanma – Salya deneyi E) Kavrayarak öğrenme – İçgörü F) Etki yasası – Problem kutusu
Etkinlik 3: Doğru – Yanlış
Aşağıdaki ifadelerin başına doğru ise (D), yanlış ise (Y) yazınız.
( ) 1. Olgunlaşma sonucu meydana gelen davranış değişiklikleri öğrenmedir.
( ) 2. Olumsuz pekiştirme, davranışın tekrar olasılığını artırır.
( ) 3. Klasik koşullanmada organizma aktif ve istemli davranışlar sergiler.
( ) 4. Sönme, koşullu uyarıcının koşulsuz uyarıcı olmadan tekrarlanmasıyla gerçekleşir.
( ) 5. Sosyal öğrenmede birey, davranışı bizzat yaşamadan başkalarını gözlemleyerek öğrenebilir.
( ) 6. Değişken oranlı pekiştirme tarifesi sönmeye karşı en dirençli öğrenmeyi oluşturur.
( ) 7. Refleksler öğrenme sonucu kazanılır.
( ) 8. Gizil öğrenme, öğrenme ile performans arasındaki farkı ortaya koyar.
( ) 9. Olumlu cezada ortama hoşa giden bir uyarıcı eklenir.
( ) 10. Hazırbulunuşluk, öğrenme için gerekli bilişsel, duygusal ve psikomotor hazırlık düzeyini ifade eder.
Etkinlik 4: Kavram Tanımlama
Aşağıdaki kavramları kendi cümlelerinizle tanımlayınız.
1. Olumlu Pekiştirme: ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
2. Olumsuz Pekiştirme: ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
3. Genelleme: ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
4. İçgörüsel Öğrenme: ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
5. Dolaylı Pekiştirme: ___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
Etkinlik 5: Örnek Analizi
Aşağıdaki günlük hayat örneklerinin hangi öğrenme türüne ait olduğunu yazınız ve nedenini kısaca açıklayınız.
1. Küçükken denizde boğulma tehlikesi yaşayan Elif, yetişkin olduğunda havuzdan bile korkmaktadır.
Öğrenme türü: ________________________ Açıklama: ________________________________________________________
___________________________________________________________________________
2. Ali, abisinin derslerine düzenli çalışarak ödüllendirildiğini görüp kendisi de düzenli çalışmaya başlamıştır.
Öğrenme türü: ________________________ Açıklama: ________________________________________________________
___________________________________________________________________________
3. Bir fare, Skinner kutusundaki pedala basarak yiyecek elde etmeyi öğrenmiştir.
Öğrenme türü: ________________________ Açıklama: ________________________________________________________
___________________________________________________________________________
4. Ayşe, matematik problemini uzun süre düşündükten sonra aniden çözüm yolunu bulmuştur.
Öğrenme türü: ________________________ Açıklama: ________________________________________________________
___________________________________________________________________________
5. Bir reklam filminde sevilen bir müzik ile ürün sürekli birlikte sunulmakta ve izleyici ürüne karşı olumlu tutum geliştirmektedir.
Öğrenme türü: ________________________ Açıklama: ________________________________________________________
___________________________________________________________________________
Etkinlik 6: Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tabloyu doldurunuz.
| | Klasik Koşullanma | Edimsel Koşullanma | Sosyal Öğrenme | Kavrayarak Öğrenme |
| Kurucusu | _________________ | __________________ | ______________ | __________________ |
| Temel ilkesi | _________________ | __________________ | ______________ | __________________ |
| Organizmanın rolü | _________________ | __________________ | ______________ | __________________ |
| Örnek deney | _________________ | __________________ | ______________ | __________________ |
Bu çalışma kağıdı 11. Sınıf Psikoloji Öğrenme konusunu pekiştirmek amacıyla hazırlanmıştır. Başarılar dileriz!
Sıkça Sorulan Sorular
11. Sınıf Psikoloji müfredatı 2025-2026 yılında kaç ünite?
2025-2026 müfredatına göre 11. sınıf psikoloji dersi birden fazla üniteden oluşmaktadır. Sayfadaki ünite listesinden güncel bilgiye ulaşabilirsiniz.
11. sınıf Öğrenme konuları hangi dönemlerde işleniyor?
11. sınıf psikoloji dersi konuları 1. dönem ve 2. dönem olarak iki yarıyılda işlenmektedir. Her ünitenin tahmini süre bilgisi Millî Eğitim Bakanlığı'nın haftalık ders planlarında yer almaktadır.
11. sınıf psikoloji müfredatı ne zaman güncellendi?
Gösterilen içerik 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için güncellenmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı'nın resmi sitesinde yayımlanan müfredat dokümanları esas alınmıştır.