1700-1774 Yılları Osmanlı Devletinin Yürüttüğü Rekabet

11. Sınıf Tarih: 1700-1774 Yılları Osmanlı Devletinin Yürüttüğü Rekabet

18. yüzyıl, Osmanlı Devleti açısından büyük dönüşümlerin ve zorlu rekabetin yaşandığı kritik bir dönemdir. 1700-1774 yılları arasında Osmanlı Devleti; Rusya, Avusturya, Venedik ve İran gibi devletlerle çeşitli cephelerde mücadele etmiş, bu mücadeleler sonucunda hem toprak kayıpları yaşamış hem de iç reformlara yönelmiştir. 11. Sınıf Tarih 1700-1774 Yılları Osmanlı Devletinin Yürüttüğü Rekabet konusu, bu dönemdeki siyasi, askeri ve diplomatik gelişmeleri kapsamlı biçimde ele almaktadır.

18. Yüzyılın Başında Osmanlı Devleti'nin Genel Durumu

17. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması (1699) ve İstanbul Antlaşması (1700) ile önemli toprak kayıpları yaşamıştı. Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde ilk büyük toprak kaybını simgeliyordu. Bu antlaşmayla Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a bırakılmıştı. İstanbul Antlaşması ile de Azak Kalesi Rusya'ya verilmişti.

Bu kayıplar, Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki üstünlüğünü kaybetmeye başladığını açıkça gösteriyordu. 18. yüzyıla girildiğinde Osmanlı Devleti artık savunma pozisyonuna çekilmek zorunda kalmış, kaybettiği toprakları geri alma çabasına girişmişti. Avrupa devletleri ise kendi aralarındaki güç mücadelelerini sürdürürken Osmanlı topraklarını paylaşma planları yapmaya başlamışlardı.

Osmanlı-Rus Rekabetinin Temelleri ve Prut Savaşı (1711)

Rusya, Çar I. Petro (Büyük Petro) döneminde hızlı bir modernleşme sürecine girmişti. Petro'nun en büyük hedeflerinden biri sıcak denizlere ulaşmaktı. Bu hedef, Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki rekabetin temel nedenini oluşturuyordu. Rusya'nın Karadeniz'e ve oradan Akdeniz'e açılma isteği, Osmanlı Devleti'nin güvenliğini doğrudan tehdit ediyordu.

Prut Savaşı'nın Sebepleri: İsveç Kralı XII. Karl, Rusya ile yaptığı Poltava Savaşı'nı (1709) kaybedince Osmanlı topraklarına sığınmıştı. Rusya'nın İsveç Kralı'nın iadesini talep etmesi ve Osmanlı sınırlarını ihlal etmesi üzerine Osmanlı Devleti, Rusya'ya savaş ilan etti. Bu savaşta Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı.

Prut Antlaşması (1711): Kuşatma altında kalan Çar Petro, barış istemek zorunda kaldı. Yapılan antlaşmaya göre Azak Kalesi Osmanlı Devleti'ne geri verildi, Rusya İstanbul'daki elçisini geri çekecekti ve Lehistan'ın iç işlerine karışmayacaktı. Bu antlaşma, 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Rusya karşısında elde ettiği önemli bir diplomatik başarıydı. Ancak bazı tarihçiler, Baltacı Mehmet Paşa'nın daha kesin bir zafer elde edebilecekken barışa razı olmasını eleştirmiştir.

Osmanlı-Venedik ve Osmanlı-Avusturya Savaşları (1714-1718)

Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması ile Venedik'e bıraktığı Mora Yarımadası'nı geri almak istiyordu. 1714 yılında Venedik'e savaş açan Osmanlı Devleti, kısa sürede Mora'yı geri aldı. Bu başarı, Osmanlı Devleti'nin askeri kapasitesinin hâlâ güçlü olduğunu göstermesi açısından önemliydi.

Ancak Osmanlı'nın Mora'yı alması, Avusturya'yı endişelendirdi. Avusturya, Karlofça Antlaşması'nın garantörü olduğunu ileri sürerek savaşa girdi. Avusturya'nın başında yetenekli komutan Prens Öjen (Eugene) bulunuyordu. 1716'da Petervaradin Savaşı'nda Osmanlı ordusu ağır bir yenilgi aldı ve Sadrazam Damat Ali Paşa şehit düştü. Ardından Belgrad da Avusturya'nın eline geçti.

Pasarofça Antlaşması (1718): Savaşın sonunda imzalanan bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, Mora'yı Venedik'ten geri almayı başardı ancak Belgrad, Banat, Küçük Eflak ve Sırbistan'ın kuzeyi Avusturya'ya bırakıldı. Pasarofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin batıda en çok toprak kaybettiği antlaşmalardan biri olmuştur. Bu antlaşma aynı zamanda Osmanlı Devleti'nde Lale Devri olarak bilinen barış ve yenilik döneminin başlangıcını işaret etmektedir.

Lale Devri (1718-1730) ve Batıya Yöneliş

Pasarofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı Devleti, askeri yenilgilerin nedenlerini anlamak ve Avrupa'daki gelişmeleri takip etmek amacıyla yeni bir politika benimsedi. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın öncülüğünde başlayan bu dönem, tarihte Lale Devri olarak anılmaktadır.

Lale Devri'nde Avrupa'nın önemli başkentlerine geçici elçiler gönderildi. Bu elçilerin en önemlisi Paris'e gönderilen Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi'dir. Mehmet Efendi, Fransa'daki gelişmeleri, sarayları, matbaayı, askeri kurumları ve sosyal hayatı ayrıntılı bir sefaretnameyle raporladı. Bu raporlar, Osmanlı yönetim kadrosunun Avrupa'daki ilerlemeleri yakından tanımasını sağladı.

Lale Devri'nin önemli yenilikleri arasında şunlar yer almaktadır: İlk Türk matbaasının kurulması (1727, İbrahim Müteferrika), itfaiye teşkilatının oluşturulması, çiçek aşısının uygulanmaya başlanması, kumaş ve çini fabrikalarının açılması, mimari ve sanat alanında Avrupa tarzı eserlerin yapılması. Bu yenilikler, Osmanlı Devleti'nin Batı'dan ilk kez sistemli biçimde etkilenmeye başladığını göstermektedir.

Ancak Lale Devri, 1730 yılında Patrona Halil İsyanı ile sona erdi. Halkın lüks yaşama tepkisi ve İran cephesindeki başarısızlıklar bu isyanın temel nedenleriydi. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü ve Sultan III. Ahmet tahttan indirildi, yerine I. Mahmut geçti.

Osmanlı-İran Savaşları (1722-1746)

18. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti'nin doğuda da önemli bir rekabeti bulunuyordu. İran'da Safevi Devleti'nin zayıflaması üzerine Osmanlı Devleti ve Rusya, İran topraklarını paylaşmak için harekete geçti.

İstanbul Antlaşması (1724): Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan bu antlaşma ile İran'ın batı ve kuzeybatı toprakları Osmanlı'ya, Hazar kıyıları ise Rusya'ya bırakıldı. Bu antlaşma, Osmanlı ve Rusya'nın ortak bir hedefe yönelik iş birliği yaptığı nadir örneklerden biridir.

Ancak İran'da Nadir Şah'ın iktidara gelmesiyle durum değişti. Nadir Şah, güçlü bir lider olarak İran'ı yeniden toparlayıp Osmanlı'ya karşı savaş açtı. Uzun süren savaşlar sonucunda 1746'da imzalanan Kerden (II. Kasr-ı Şirin) Antlaşması ile sınırlar 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'ndaki haline geri döndü. Bu durum, Osmanlı Devleti'nin doğuda da ciddi bir rakiple karşı karşıya olduğunu ortaya koymaktaydı.

1736-1739 Osmanlı-Avusturya-Rusya Savaşı

Rusya'nın Kırım'a saldırması ve Azak Kalesi'ni kuşatması üzerine Osmanlı Devleti, Rusya'ya savaş ilan etti (1736). Avusturya da Rusya'nın yanında savaşa girdi. Ancak bu savaşta Osmanlı ordusu beklenenden iyi bir performans sergiledi.

Osmanlı kuvvetleri, Avusturya cephesinde önemli başarılar elde etti. Sadrazam Yeğen Mehmed Paşa komutasındaki ordu Belgrad'ı geri aldı. Rus cephesinde de Osmanlı kuvvetleri önemli direnişler gösterdi.

Belgrad Antlaşması (1739): Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan bu antlaşma, 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin en başarılı antlaşmalarından biri kabul edilir. Bu antlaşmaya göre Belgrad, Sırbistan ve Küçük Eflak Osmanlı'ya geri verildi. Azak Kalesi yıkılarak Osmanlı'ya bırakıldı. Rusya, Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacaktı. Karadeniz'in Osmanlı iç denizi statüsü korundu.

Belgrad Antlaşması'nın en dikkat çekici yönlerinden biri, Fransa'nın arabuluculuk rolüdür. Fransa, bu antlaşmadaki arabuluculuğu sayesinde Osmanlı Devleti'nden 1740 yılında kapsamlı kapitülasyonlar elde etmiştir. Bu kapitülasyonlar, daha önce geçici ve kişisel nitelikte olan ticari ayrıcalıkların kalıcı ve sürekli hale gelmesi açısından son derece önemlidir. Kapitülasyonların kalıcı hale getirilmesi, ilerleyen dönemlerde Osmanlı ekonomisini olumsuz etkileyecek sonuçlar doğuracaktır.

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması

18. yüzyılın en kritik gelişmelerinden biri olan 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı, Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Rusya'nın Lehistan'ın iç işlerine karışması ve Osmanlı sınırlarına yönelik tehditleri, bu savaşın temel nedenlerini oluşturuyordu.

Savaşın Nedenleri: Rusya'nın Lehistan'a müdahalesi, Lehistanlı Konfederasyoncuların Osmanlı'dan yardım istemesi, Rusya'nın Balkanlardaki Ortodoks halkı kışkırtması ve Osmanlı sınırlarını tehdit etmesi savaşın çıkmasında etkili olmuştur. Osmanlı Devleti, bu tehditleri bertaraf etmek amacıyla 1768'de Rusya'ya savaş ilan etti.

Savaşın Seyri: Savaş, Osmanlı Devleti için son derece olumsuz geçti. Kara cephesinde Ruslar, Eflak ve Boğdan'ı işgal etti. Kırım'a saldıran Rus kuvvetleri burayı da ele geçirdi. Denizde ise Çeşme Baskını (1770) büyük bir felaket oldu. Rus donanması Baltık Denizi'nden Akdeniz'e gelerek İngiliz desteğiyle Çeşme Limanı'nda Osmanlı donanmasını yaktı. Bu olay, Osmanlı deniz gücüne ağır bir darbe vurdu.

Ruslar ayrıca Mora'da Rum isyanını kışkırtmaya çalıştılar. Bu durum, Rusya'nın Osmanlı Devleti'nin iç işlerine müdahale stratejisinin açık bir göstergesiydi.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biri olan Küçük Kaynarca Antlaşması şu maddeleri içeriyordu:

Kırım bağımsız olacaktı (ancak dini bakımdan halifeye bağlı kalacaktı). Rusya'ya Karadeniz'de donanma bulundurma ve ticaret yapma hakkı tanındı. Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoks halkın koruyuculuğunu üstlendi. Eflak ve Boğdan üzerinde Rusya'nın söz hakkı doğdu. Kılburun, Yenikale, Kerç ve Azak Rusya'ya bırakıldı. Osmanlı Devleti savaş tazminatı ödeyecekti.

Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Önemi: Bu antlaşma, birçok açıdan Osmanlı tarihinde bir kırılma noktasıdır. İlk olarak, Karadeniz'in Osmanlı iç denizi olma özelliği sona erdi. İkinci olarak, Kırım'ın bağımsızlığı tanındı ki bu durum Rusya'nın 1783'te Kırım'ı ilhak etmesinin yolunu açtı. Üçüncü olarak, Rusya'nın Osmanlı topraklarındaki Ortodoks tebaayı koruma hakkı elde etmesi, ilerleyen dönemlerde Rusya'nın Balkanlar'a sürekli müdahale etmesinin hukuki zeminini oluşturdu. Son olarak, Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

Osmanlı Devleti'nin Bu Dönemdeki Diplomasi Politikaları

1700-1774 yılları arasında Osmanlı Devleti, diplomaside de önemli değişimler yaşadı. Geleneksel olarak tek taraflı ve fetih odaklı bir dış politika izleyen Osmanlı Devleti, bu dönemde denge politikasına yönelmeye başladı. Avrupa devletleri arasındaki çatışmalardan yararlanma, arabuluculuk ve ittifak gibi diplomasi araçlarını daha sık kullanmaya başladı.

Fransa ile ilişkiler bu dönemde ayrı bir önem taşımaktadır. Fransa, Avusturya'ya karşı Osmanlı Devleti'ni doğal bir müttefik olarak görüyordu. 1739 Belgrad Antlaşması'ndaki arabuluculuk bu ilişkinin somut bir göstergesiydi. Ancak Fransa'ya verilen kapitülasyonlar, uzun vadede Osmanlı ekonomisi için zararlı sonuçlar doğurmuştur.

İngiltere ise Akdeniz'deki ticari çıkarları doğrultusunda Osmanlı-Rus rekabetinde zaman zaman Osmanlı Devleti'nin yanında yer almış, ancak Çeşme Baskını'nda olduğu gibi kendi çıkarları doğrultusunda Rusya'yı da destekleyebilmiştir.

Askeri Alanda Yaşanan Değişimler ve Reform İhtiyacı

Bu dönemde Osmanlı ordusunun Avrupa ordularına karşı giderek zayıfladığı görülmüştür. Yeniçeri Ocağı'nın bozulması, modern savaş tekniklerinin uygulanamaması ve donanmanın yetersizliği, askeri başarısızlıkların temel nedenleriydi. Bu durum, Osmanlı yöneticilerini askeri reform arayışlarına yöneltmiştir.

Lale Devri'nde başlayan Batıyı tanıma çabaları, askeri alanda da kendini göstermeye başlamıştı. Humbaracı Ahmet Paşa (Comte de Bonneval) gibi Avrupalı uzmanlardan yararlanılmaya başlandı. Humbaracı Ahmet Paşa, Osmanlı topçu birliklerini modernize etmeye çalıştı. Ancak bu reformlar, Yeniçeri Ocağı'nın direnciyle karşılaşmış ve tam anlamıyla hayata geçirilememiştir.

Baron de Tott ise 1768-1774 Savaşı sırasında Osmanlı'ya gelerek topçuluk ve istihkâm alanlarında danışmanlık yapmıştır. Çeşme felaketi sonrasında donanmanın yeniden yapılandırılması çalışmalarına katkı sağlamıştır. Tüm bu girişimler, Osmanlı Devleti'nin Avrupa'dan askeri bilgi transferi yapma zorunluluğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Toplumsal ve Ekonomik Yansımalar

1700-1774 yılları arasındaki savaşlar ve antlaşmalar, Osmanlı toplumunu ve ekonomisini derinden etkilemiştir. Sürekli savaş hali, hazineyi zorlayarak mali krizlere yol açmıştır. Toprak kayıpları, göç hareketlerini beraberinde getirmiş ve toplumsal huzursuzluklara neden olmuştur.

Kapitülasyonların genişlemesi, Osmanlı esnaf ve tüccarını olumsuz etkilemiştir. Avrupalı tüccarlar, elde ettikleri imtiyazlar sayesinde Osmanlı pazarlarında avantajlı konuma geçmiş ve yerli üreticiyi zor durumda bırakmıştır. Bu durum, Osmanlı ekonomisinin giderek dışa bağımlı hale gelmesinin başlangıcını işaret etmektedir.

Ayrıca Avrupa'daki Aydınlanma düşüncesi ve sanayi devriminin başlangıcı, Osmanlı Devleti ile Avrupa arasındaki teknolojik ve entelektüel farkın açılmasına neden olmuştur. Osmanlı Devleti, bu dönemde henüz bu değişimlerin farkına tam olarak varamamış ve kapsamlı bir dönüşüm programı başlatamamıştır.

Dönemin Genel Değerlendirmesi

11. Sınıf Tarih 1700-1774 Yılları Osmanlı Devletinin Yürüttüğü Rekabet konusu ele alındığında, bu dönemin Osmanlı Devleti için bir geçiş dönemi olduğu görülmektedir. Osmanlı Devleti, bir yandan kaybettiği toprakları geri almaya çalışırken diğer yandan değişen dünya düzenine uyum sağlamaya çabalamıştır.

Prut Savaşı ve Belgrad Antlaşması gibi başarılar, Osmanlı'nın hâlâ güçlü olduğunu gösterse de Pasarofça ve Küçük Kaynarca gibi ağır antlaşmalar, gerilemenin hızlandığını ortaya koymaktadır. Özellikle Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biri olmuş ve sonraki yüzyılda yaşanacak çözülmenin temellerini atmıştır.

Bu dönemde Osmanlı Devleti'nin Batıyı tanıma, reform yapma ve denge diplomasisi izleme gibi yeni politikalar benimsemeye başlaması da dikkat çekicidir. Ancak bu çabaların yeterli düzeyde olmaması ve iç dirençlerle karşılaşması, köklü bir dönüşümün bu dönemde gerçekleşememesine neden olmuştur.

Sonuç olarak 1700-1774 dönemi, Osmanlı Devleti'nin süper güç konumundan bölgesel güç konumuna doğru kayışını simgeleyen kritik bir zaman dilimidir. Bu dönemdeki gelişmelerin doğru anlaşılması, Osmanlı'nın sonraki yüzyıldaki çöküşünü ve modern Türkiye'nin doğuşunu kavramak açısından büyük önem taşımaktadır.