1774-1914 arası Osmanlı Devleti ve dünya siyasi gelişmeleri.
Konu Anlatımı
11. Sınıf Tarih XVIII-XX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeler (1774-1914) Konu Anlatımı
Bu konu anlatımında, 1774-1914 yılları arasında dünyada yaşanan önemli siyasi gelişmeleri, Osmanlı Devleti'nin bu süreçteki konumunu ve uluslararası ilişkilerde denge stratejisini ayrıntılı olarak inceleyeceğiz. 11. Sınıf Tarih XVIII-XX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeler (1774-1914) konusu, hem sınav hem de tarihsel perspektif açısından oldukça kritik bir öneme sahiptir.
1. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ve Sonuçları
1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası kabul edilir. Bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin uluslararası arenada güç kaybettiğinin en açık göstergelerinden biridir.
Antlaşmanın temel maddeleri şunlardır:
- Kırım'ın bağımsızlığı: Kırım Hanlığı Osmanlı Devleti'nden ayrılarak bağımsız bir devlet haline gelmiştir. Ancak bu bağımsızlık kısa sürmüş ve Rusya, 1783 yılında Kırım'ı ilhak etmiştir. Bu durum Osmanlı Devleti'nin Karadeniz'deki hâkimiyetini büyük ölçüde zayıflatmıştır.
- Rusya'nın Karadeniz'de ticaret yapma hakkı: Rusya, bu antlaşmayla birlikte Karadeniz'de serbest ticaret yapma ve Boğazlardan geçiş hakkı elde etmiştir. Bu durum, daha önce bir "Türk gölü" olarak kabul edilen Karadeniz'in bu statüsünü kaybetmesine yol açmıştır.
- Kapitülasyonların genişlemesi: Rusya, Osmanlı topraklarında yaşayan Ortodoks Hristiyanların hamiliğini üstlenme hakkı kazanmıştır. Bu madde ilerleyen yıllarda Rusya'nın Osmanlı iç işlerine müdahale etmesi için gerekçe olarak kullanılmıştır.
Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin toprak kaybetmeye başladığı ve Avrupa devletlerinin Osmanlı üzerindeki baskısının arttığı bir dönemin başlangıcı olarak değerlendirilir. Bu antlaşma ile birlikte Doğu Sorunu kavramı uluslararası siyasetin gündemine girmiştir.
2. Fransız İhtilali (1789) ve Etkileri
Fransız İhtilali, dünya tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. 1789 yılında başlayan bu devrim, yalnızca Fransa'yı değil, tüm dünyayı derinden etkilemiştir. İhtilal, mutlak monarşi rejimine, feodal düzene ve toplumsal eşitsizliğe karşı bir başkaldırıdır.
Fransız İhtilali'nin ortaya çıkış nedenleri şu şekilde sıralanabilir:
- Siyasi nedenler: Mutlak monarşi yönetiminde halkın yönetime katılamaması ve kralın sınırsız yetkilere sahip olması büyük hoşnutsuzluk yaratmıştır.
- Ekonomik nedenler: Ağır vergi yükü, halkın yoksullaşması ve saray harcamalarının artması ekonomik çöküşe neden olmuştur. Özellikle üçüncü sınıf (halk) ağır vergiler altında ezilirken, soylular ve din adamları vergiden muaf tutulmuştur.
- Sosyal nedenler: Toplumsal eşitsizlik ve sınıf ayrımcılığı halkın tepkisini artırmıştır.
- Düşünsel nedenler: Aydınlanma düşünürleri olan Montesquieu, Voltaire, Jean-Jacques Rousseau gibi isimlerin fikirleri toplumda bilinçlenmeye yol açmıştır.
Fransız İhtilali'nin yaydığı temel kavramlar; milliyetçilik, eşitlik, özgürlük, adalet, laiklik, ulusal egemenlik ve demokrasi olmuştur. Bu kavramlar çok uluslu imparatorlukları doğrudan tehdit etmiştir. Özellikle Osmanlı Devleti, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Rusya gibi çok milletli yapılar, milliyetçilik akımından en fazla etkilenen devletler arasında yer almıştır.
Milliyetçilik akımı, Osmanlı Devleti bünyesindeki gayrimüslim milletlerin bağımsızlık hareketlerine girişmesine zemin hazırlamıştır. Sırplar, Yunanlılar, Bulgarlar ve diğer Balkan milletleri bu akımın etkisiyle bağımsızlık mücadelesi başlatmışlardır.
3. Napolyon Savaşları ve Avrupa'da Güç Dengesi
Napolyon Bonapart, Fransız İhtilali sonrasında ortaya çıkan kaotik ortamda iktidara gelmiş ve Avrupa'da büyük bir fetih politikası izlemiştir. 1799'da yönetimi ele geçiren Napolyon, 1804'te kendisini imparator ilan etmiş ve Avrupa'nın büyük bir bölümünü kontrol altına almıştır.
Napolyon döneminde yaşanan önemli gelişmeler şunlardır:
- Mısır Seferi (1798): Napolyon'un Mısır'a saldırması, Osmanlı Devleti'ni doğrudan etkilemiştir. Bu sefer sonucunda Osmanlı Devleti, Fransa'ya karşı İngiltere ve Rusya ile ittifak kurmuştur.
- Kıta Avrupası'nın yeniden şekillenmesi: Napolyon, fethetttiği topraklarda eski feodal düzeni yıkmış, Napolyon Kanunları'nı uygulamaya koymuş ve modern devlet anlayışını yaymıştır.
- Milliyetçilik akımının güçlenmesi: Napolyon'un işgal ettiği ülkelerde halkların milliyetçi duygularının güçlenmesine neden olmuştur. Bu durum paradoks olarak Napolyon'un kendi sonunu hazırlamıştır.
Napolyon'un 1812 Rusya Seferi'ndeki yenilgisi ve 1815 Waterloo Muharebesi'ndeki kesin mağlubiyeti, Avrupa'da yeni bir dönemin başlangıcını işaret etmiştir.
4. Viyana Kongresi (1815) ve Avrupa'da Yeni Düzen
Napolyon Savaşları'nın ardından Avrupa'da barış ve düzeni yeniden tesis etmek amacıyla Viyana Kongresi toplanmıştır. Avusturya Başbakanı Metternich'in öncülüğünde gerçekleştirilen bu kongrede Avrupa haritası yeniden çizilmiştir.
Viyana Kongresi'nin temel ilkeleri şunlardır:
- Restorasyon (Geri Dönüş): Napolyon öncesi dönemdeki hanedanların ve sınırların yeniden kurulması hedeflenmiştir. Meşruiyet ilkesi benimsenmiş ve devrik krallıklar tekrar tahta çıkarılmıştır.
- Güç Dengesi (Balance of Power): Avrupa'da hiçbir devletin diğerlerine karşı üstünlük sağlayamayacağı bir denge sistemi oluşturulmaya çalışılmıştır.
- Muhafazakârlık: Monarşik düzenin korunması ve ihtilalci fikirlerin bastırılması amaçlanmıştır.
Viyana Kongresi sonrasında Kutsal İttifak ve Dörtlü İttifak kurulmuştur. Kutsal İttifak, Rusya, Avusturya ve Prusya tarafından oluşturulmuş; amacı monarşileri korumak ve milliyetçi hareketleri bastırmak olmuştur. Ancak bu düzen, milliyetçilik ve liberalizm akımlarının gücü karşısında uzun süre ayakta kalamamıştır.
Osmanlı Devleti bu kongreye davet edilmemiştir ve bu durum Osmanlı'nın Avrupa siyasetindeki zayıflayan konumunu bir kez daha ortaya koymuştur.
5. Şark Meselesi (Doğu Sorunu)
Şark Meselesi, Avrupalı devletlerin Osmanlı Devleti'nin topraklarını paylaşma ve Osmanlı'yı Avrupa'dan çıkarma planlarını ifade eden bir kavramdır. Bu kavram ilk olarak 1815 Viyana Kongresi'nde resmi bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır.
Şark Meselesi'nin iki temel boyutu bulunmaktadır:
- Birinci boyut: Osmanlı Devleti'ni Avrupa'dan tamamen çıkarmak ve Osmanlı topraklarını paylaşmak.
- İkinci boyut: Osmanlı bünyesindeki gayrimüslim milletleri kışkırtarak bağımsız devletler kurmalarını sağlamak ve böylece Osmanlı'yı parçalamak.
Bu politika çerçevesinde Rusya, sıcak denizlere inme ve Boğazları kontrol altına alma hedefini; İngiltere, Akdeniz'deki ticaret yollarının güvenliğini; Fransa, Kuzey Afrika'daki çıkarlarını; Avusturya ise Balkanlar'daki nüfuzunu koruma amacını gütmüştür.
6. Yunan İsyanı (1821) ve Sonuçları
1821 Yunan İsyanı, Osmanlı Devleti'nin Balkanlardaki toprak kayıplarının başlangıcını simgeler. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımının etkisiyle başlayan isyan, Rum aydınların ve Etniki Eterya adlı gizli örgütün faaliyetleri sonucunda Mora Yarımadası'nda patlak vermiştir.
Osmanlı Devleti isyanı bastırmakta zorlanmış ve Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istemiştir. Kavalalı'nın oğlu İbrahim Paşa komutasındaki kuvvetler isyanı bastırmak üzereyken, İngiltere, Fransa ve Rusya 1827 yılında Navarin'de Osmanlı-Mısır donanmasını yakarak savaşa müdahale etmişlerdir.
1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan'ın bağımsızlığı tanınmıştır. Bu gelişme, Osmanlı Devleti'nden ayrılan ilk Hristiyan millet örneği olarak tarihte yerini almış ve diğer Balkan milletlerine de örnek teşkil etmiştir.
7. 1830 ve 1848 İhtilalleri
Viyana Kongresi'nin kurduğu muhafazakâr düzen, halkların özgürlük ve milliyetçilik taleplerine uzun süre direnememiştir. 1830 İhtilalleri önce Fransa'da başlamış, ardından Belçika, Polonya ve İtalya'ya yayılmıştır.
1830 İhtilalleri'nin önemli sonuçları:
- Fransa'da mutlak monarşi yerine meşruti monarşi kurulmuştur.
- Belçika, Hollanda'dan ayrılarak bağımsızlığını kazanmıştır.
- Avrupa'da liberal ve milliyetçi hareketler güçlenmiştir.
1848 İhtilalleri ise "Milletler Baharı" olarak adlandırılmış ve Avrupa'nın neredeyse tamamını etkilemiştir. Bu ihtilaller sonucunda birçok ülkede anayasal düzenlemeler yapılmış, demokratik haklar genişletilmiş ve serflik (toprak köleliği) gibi feodal uygulamalar kaldırılmıştır. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Osmanlı Devleti bu ihtilallerden en fazla etkilenen devletler arasında yer almıştır.
8. Kırım Savaşı (1853-1856) ve Paris Antlaşması
Kırım Savaşı, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yaşanan ve İngiltere ile Fransa'nın Osmanlı tarafında savaşa girmesiyle uluslararası bir boyut kazanan önemli bir çatışmadır.
Savaşın nedenleri arasında Rusya'nın Kudüs'teki kutsal yerler meselesini bahane ederek Osmanlı'ya baskı yapması, Osmanlı'dan Ortodoksların hamiliğini resmen talep etmesi ve bu talebin reddedilmesi üzerine Eflak ve Boğdan'ı işgal etmesi sayılabilir.
İngiltere ve Fransa, Rusya'nın genişlemesini önlemek amacıyla Osmanlı'nın yanında savaşa girmiştir. Savaş Kırım Yarımadası'nda yoğunlaşmış ve 1856'da Paris Antlaşması ile sona ermiştir.
Paris Antlaşması'nın önemli maddeleri:
- Osmanlı Devleti Avrupa devletler hukukundan yararlanacak: Bu madde ile Osmanlı Devleti ilk kez Avrupa devletler sistemine resmen dahil edilmiştir. Ancak bu dahil oluş, Osmanlı'nın toprak bütünlüğünün korunması garantisi anlamına geliyordu ve pratikte tam bir eşitlik sağlamamıştır.
- Karadeniz tarafsız hale getirildi: Hem Rusya hem de Osmanlı Devleti Karadeniz'de savaş gemisi bulunduramayacaktı. Bu madde özellikle Rusya'yı kısıtlamak amacıyla konulmuştur.
- Islahat Fermanı'nın tanınması: Osmanlı'nın 1856 yılında ilan ettiği Islahat Fermanı antlaşmaya eklenmiştir. Bu ferman gayrimüslim tebaanın haklarını genişletmiş ancak Avrupa devletlerinin Osmanlı iç işlerine müdahale etmesi için de zemin hazırlamıştır.
Kırım Savaşı aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin ilk dış borçlanmasını yaptığı savaştır. İngiltere'den alınan borçlar, ilerleyen dönemde Osmanlı maliyesinin çökmesine ve Düyun-u Umumiye idaresinin kurulmasına zemin hazırlamıştır.
9. İtalya ve Almanya'nın Siyasi Birliklerini Kurması
19. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa'nın siyasi haritasını temelden değiştiren iki önemli gelişme yaşanmıştır: İtalyan birliği ve Alman birliği.
İtalyan Birliği (1861-1870): İtalya'nın siyasi birliği, Piyemonte-Sardunya Krallığı öncülüğünde ve Başbakan Cavour'un diplomatik çabalarıyla gerçekleşmiştir. Giuseppe Garibaldi'nin askeri başarıları da bu süreçte belirleyici rol oynamıştır. 1861'de İtalya Krallığı ilan edilmiş, 1870'te Roma'nın alınmasıyla birlik tamamlanmıştır.
Alman Birliği (1871): Almanya'nın birliği ise Prusya öncülüğünde ve Başbakan Bismarck'ın "Kan ve Demir" politikasıyla sağlanmıştır. Danimarka, Avusturya ve Fransa ile yapılan savaşlar sonucunda 1871'de Alman İmparatorluğu ilan edilmiştir. Alman birliğinin kurulması Avrupa'daki güç dengesini tamamen değiştirmiştir. Özellikle Fransa-Almanya rekabeti, ilerleyen yıllarda I. Dünya Savaşı'na giden yolun önemli taşlarından biri olmuştur.
10. 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) ve Berlin Antlaşması
93 Harbi, Osmanlı Devleti'nin toprak kayıpları açısından en ağır sonuçlar doğuran savaşlardan biridir. Rusya, Panslavizm politikası çerçevesinde Balkan milletlerini kışkırtmış ve Osmanlı'ya savaş açmıştır.
Savaş sonunda imzalanan Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması Rusya lehine çok ağır şartlar içeriyordu. Büyük bir Bulgaristan devleti kurulması öngörülüyordu ki bu durum İngiltere ve Avusturya tarafından kabul edilmemiştir. Bunun üzerine 1878'de Berlin Kongresi toplanmıştır.
Berlin Antlaşması'nın önemli sonuçları:
- Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsızlıklarını kazanmıştır.
- Bulgaristan üç parçaya bölünmüştür: özerk Bulgaristan Prensliği, yarı-özerk Doğu Rumeli ve Osmanlı'ya bağlı Makedonya.
- Bosna-Hersek, Avusturya-Macaristan yönetimine bırakılmıştır.
- Kıbrıs, İngiltere'ye bırakılmıştır.
- Osmanlı, Ermeniler için ıslahat yapma sözü vermiştir. Bu madde daha sonra "Ermeni Meselesi"nin uluslararası arenaya taşınmasına neden olmuştur.
Berlin Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Balkanlardaki topraklarının büyük kısmını kaybetmesine yol açmıştır ve Osmanlı'nın dağılma sürecini hızlandırmıştır.
11. Sömürgecilik ve Emperyalizm (19. Yüzyıl Sonu)
Sanayi Devrimi sonrasında hammadde ve pazar ihtiyacı artan Avrupa devletleri, Afrika ve Asya'da yoğun bir sömürgecilik faaliyetine girişmiştir. İngiltere, Fransa, Belçika, Almanya ve İtalya başta olmak üzere pek çok Avrupa devleti, Afrika kıtasını paylaşma yarışına girmiştir.
1884-1885 yıllarında toplanan Berlin Konferansı, Afrika'nın Avrupa devletleri arasında paylaşılmasını resmi hale getirmiştir. Bu konferansta Afrika haritası cetvelle çizilmiş, kıtanın doğal ve kültürel sınırları hiçe sayılmıştır. Bu paylaşım, günümüzde Afrika'da yaşanan pek çok sorunun temelini oluşturmaktadır.
Emperyalist rekabet, devletler arasında gerginliklere yol açmış ve ittifak sistemlerinin kurulmasını hızlandırmıştır. Bu durum doğrudan I. Dünya Savaşı'na giden süreçte belirleyici bir etken olmuştur.
12. Osmanlı Devleti'nde Denge Politikası
Osmanlı Devleti, 18. yüzyılın sonlarından itibaren toprak kayıplarını durdurmak ve varlığını sürdürmek amacıyla denge politikası izlemeye başlamıştır. Bu strateji, büyük devletleri birbirine karşı dengeleyerek Osmanlı'nın bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumayı hedeflemiştir.
Denge politikasının başlıca örnekleri şunlardır:
- Rusya'ya karşı İngiltere ve Fransa ile yakınlaşma: Kırım Savaşı'nda olduğu gibi Osmanlı, Rusya'nın genişlemesine karşı İngiltere ve Fransa'nın desteğini almıştır.
- İngiltere'ye karşı Almanya ile yakınlaşma: Özellikle II. Abdülhamid döneminde, İngiltere'nin Osmanlı toprakları üzerindeki emelleri karşısında Almanya ile yakın ilişkiler kurulmuştur. Bağdat Demiryolu projesi bu yakınlaşmanın somut göstergelerindendir.
- Fransa'ya karşı İngiltere ile ittifak: Fransa'nın Mısır ve Kuzey Afrika'daki yayılmacılığına karşı İngiltere'nin desteği aranmıştır.
Bu denge politikası her zaman başarılı olamamış ancak Osmanlı Devleti'nin varlığını 20. yüzyılın başlarına kadar sürdürmesinde önemli bir rol oynamıştır.
13. Meşrutiyet Dönemleri
I. Meşrutiyet (1876): Osmanlı tarihinde ilk anayasal düzenleme olan Kanun-i Esasi, Mithat Paşa'nın öncülüğünde hazırlanmış ve 23 Aralık 1876'da ilan edilmiştir. Bu anayasa ile ilk kez halk temsilcilerinden oluşan bir meclis (Meclis-i Mebusan) kurulmuştur. Ancak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı gerekçe gösteren Sultan II. Abdülhamid, meclisi kapatmış ve anayasayı askıya almıştır.
II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskılarıyla II. Abdülhamid, Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koymuş ve meclisi tekrar açmıştır. II. Meşrutiyet'in ilanı iç ve dış siyasette önemli sonuçlar doğurmuştur. Osmanlı'nın bu geçiş döneminden faydalanan bazı devletler ve topluluklar harekete geçmiştir: Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etmiş, Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiş ve Girit Yunanistan'a bağlanma kararı almıştır.
14. Trablusgarp Savaşı (1911-1912) ve Balkan Savaşları (1912-1913)
Trablusgarp Savaşı: İtalya, sömürge elde etme yarışında geç kalmış bir devlet olarak Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp'a (bugünkü Libya) saldırmıştır. Osmanlı Devleti deniz yolunun kapalı olması nedeniyle bölgeye düzenli ordu gönderememiş, Mustafa Kemal ve Enver Bey gibi genç subaylar gönüllü olarak bölgeye giderek yerel halkla birlikte direniş örgütlemişlerdir. Ancak Balkan Savaşları'nın başlaması üzerine Osmanlı, Uşi (Ouchy) Antlaşması ile Trablusgarp'ı İtalya'ya bırakmak zorunda kalmıştır.
Balkan Savaşları: Rusya'nın teşvikiyle Balkan devletleri (Sırbistan, Yunanistan, Karadağ ve Bulgaristan) Osmanlı'ya karşı birleşmişlerdir. I. Balkan Savaşı'nda Osmanlı ağır bir yenilgi almış ve Midye-Enez hattının batısında kalan tüm Balkan topraklarını kaybetmiştir. Ancak ganimetin paylaşılması konusunda anlaşamayan Balkan devletleri kendi aralarında savaşmış (II. Balkan Savaşı) ve Osmanlı bu fırsattan yararlanarak Edirne ve Kırklareli'ni geri almıştır.
15. İttifak Sistemleri ve I. Dünya Savaşı'na Giden Yol
19. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa, iki büyük ittifak bloğuna bölünmüştür:
- Üçlü İttifak (1882): Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya. Bu ittifak Bismarck'ın denge politikasının bir ürünüdür.
- Üçlü İtilaf (1907): İngiltere, Fransa ve Rusya. Almanya'nın güçlenmesinden duydukları endişe bu devletleri bir araya getirmiştir.
Bu ittifak sistemi, Avrupa'da yaşanacak herhangi bir krizin hızla büyük bir savaşa dönüşme riskini beraberinde getirmiştir. 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliaht prensi Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından suikaste uğraması, zincirleme ittifak mekanizmalarını harekete geçirmiş ve I. Dünya Savaşı'nın başlamasına neden olmuştur.
Sonuç: 1774-1914 Döneminin Genel Değerlendirmesi
1774-1914 yılları arasındaki dönem, dünya tarihinde köklü değişimlerin yaşandığı bir süreçtir. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve liberalizm fikirleri çok uluslu imparatorlukları sarsmış, sanayi devrimi güç dengelerini değiştirmiş, sömürgecilik yarışı devletler arasındaki rekabeti keskinleştirmiştir. Osmanlı Devleti bu süreçte sürekli toprak kaybetmiş ve denge politikası izleyerek varlığını sürdürmeye çalışmıştır. Bu dönemde yaşanan gelişmeler, 20. yüzyılın ilk yarısındaki büyük savaşların ve günümüz dünya düzeninin temellerini oluşturmuştur.
11. Sınıf Tarih XVIII-XX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeler (1774-1914) konusu, bu geniş tarihi perspektifi kavramak için mutlaka iyi bir şekilde öğrenilmesi gereken bir alandır.
Örnek Sorular
11. Sınıf Tarih XVIII-XX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeler (1774-1914) Çözümlü Sorular
Aşağıda 11. Sınıf Tarih XVIII-XX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeler (1774-1914) konusuna ait 10 adet çözümlü soru yer almaktadır. Soruları çözdükten sonra çözümleri inceleyerek eksiklerinizi tamamlayabilirsiniz.
Soru 1 (Çoktan Seçmeli)
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile Rusya'nın elde ettiği aşağıdaki haklardan hangisi, Osmanlı Devleti'nin iç işlerine en fazla müdahale imkânı sağlamıştır?
- A) Karadeniz'de ticaret yapma hakkı
- B) Kırım'ın bağımsız olması
- C) Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanların hamiliğini üstlenme
- D) Eflak ve Boğdan'da konsolosluk açma hakkı
- E) Savaş tazminatı alma hakkı
Cevap: C
Çözüm: Rusya, Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğunu üstlenmiştir. Bu madde, Rusya'ya Osmanlı'nın iç işlerine doğrudan karışma hakkı vermiş ve ilerleyen yıllarda pek çok diplomatik krizin temelini oluşturmuştur. Diğer şıklardaki haklar daha çok ekonomik veya topraksal nitelikli olup iç işlere müdahale boyutu daha sınırlıdır.
Soru 2 (Çoktan Seçmeli)
Aşağıdakilerden hangisi Fransız İhtilali'nin çok uluslu imparatorluklar üzerindeki etkilerinden biri değildir?
- A) Milliyetçilik akımının yayılması
- B) Bağımsızlık hareketlerinin artması
- C) Mutlak monarşilerin güçlenmesi
- D) Ulusal egemenlik fikrinin benimsenmesi
- E) Demokratikleşme taleplerinin artması
Cevap: C
Çözüm: Fransız İhtilali, mutlak monarşilere karşı bir başkaldırıdır. İhtilal sonucunda ortaya çıkan milliyetçilik, ulusal egemenlik ve demokratikleşme gibi kavramlar mutlak monarşileri zayıflatmıştır, güçlendirmemiştir. Dolayısıyla C seçeneği ihtilalın etkilerinden biri değildir.
Soru 3 (Çoktan Seçmeli)
Viyana Kongresi (1815) sonrasında kurulan düzenle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Milliyetçilik akımı desteklenmiştir.
- B) Cumhuriyet rejimleri teşvik edilmiştir.
- C) Monarşik düzenin korunması amaçlanmıştır.
- D) Osmanlı Devleti kongreye katılmış ve söz sahibi olmuştur.
- E) Sömürgecilik yasaklanmıştır.
Cevap: C
Çözüm: Viyana Kongresi, Napolyon sonrası Avrupa'da eski monarşik düzeni yeniden kurmayı hedeflemiştir. Restorasyon ilkesi çerçevesinde devrik hanedanlar tekrar tahta çıkarılmış ve muhafazakâr bir düzen oluşturulmuştur. Milliyetçilik ve cumhuriyet rejimleri bastırılmaya çalışılmış, Osmanlı Devleti kongreye davet edilmemiştir.
Soru 4 (Çoktan Seçmeli)
Paris Antlaşması (1856) ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
- A) Osmanlı Devleti, Avrupa devletler hukukundan yararlanma hakkı elde etmiştir.
- B) Karadeniz tarafsız bölge ilan edilmiştir.
- C) Osmanlı Devleti bu savaş sırasında ilk dış borçlanmasını yapmıştır.
- D) Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoksların hamiliğini sürdürmeye devam etmiştir.
- E) Islahat Fermanı antlaşmaya eklenmiştir.
Cevap: D
Çözüm: Paris Antlaşması ile Rusya'nın Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanlar üzerindeki hamiliği sona erdirilmiştir. Bu, Kırım Savaşı'nın Osmanlı lehine olan önemli sonuçlarından biridir. Diğer şıklardaki bilgiler doğrudur.
Soru 5 (Çoktan Seçmeli)
Aşağıdakilerden hangisi Berlin Antlaşması'nın (1878) sonuçlarından biri değildir?
- A) Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olmuştur.
- B) Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan yönetimine bırakılmıştır.
- C) Kıbrıs İngiltere'ye bırakılmıştır.
- D) Yunanistan bağımsızlığını kazanmıştır.
- E) Osmanlı, Ermeniler için ıslahat yapma sözü vermiştir.
Cevap: D
Çözüm: Yunanistan'ın bağımsızlığı 1829 Edirne Antlaşması ile tanınmıştır, Berlin Antlaşması'nın bir sonucu değildir. Diğer şıklardaki gelişmelerin tamamı Berlin Antlaşması'nın sonuçları arasında yer almaktadır.
Soru 6 (Çoktan Seçmeli)
İtalya ve Almanya'nın siyasi birliklerini kurması ile ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) İtalyan birliği - Bismarck öncülüğünde kurulmuştur.
- B) Alman birliği - Cavour'un diplomasisi ile sağlanmıştır.
- C) İtalyan birliği - Piyemonte-Sardunya Krallığı öncülüğünde gerçekleşmiştir.
- D) Alman birliği - Garibaldi'nin askeri başarılarıyla tamamlanmıştır.
- E) Her iki birlik de 1848 İhtilalleri sırasında kurulmuştur.
Cevap: C
Çözüm: İtalyan birliği Piyemonte-Sardunya Krallığı öncülüğünde ve Cavour'un diplomatik stratejileriyle kurulmuştur. Bismarck Alman birliğinin mimarıdır; Garibaldi ise İtalyan birliğinin askeri önderidir. Her iki birlik de 1848'den sonra, 1860'lı ve 1870'li yıllarda tamamlanmıştır.
Soru 7 (Açık Uçlu)
Osmanlı Devleti'nin 1774-1914 yılları arasında izlediği "denge politikası"nı açıklayınız. Bu politikanın uygulanma biçimini en az iki örnekle destekleyiniz.
Cevap:
Osmanlı Devleti, toprak kayıplarını durdurmak ve bağımsızlığını korumak amacıyla büyük Avrupa devletlerini birbirine karşı dengeleme stratejisi izlemiştir. Bu politika, bir devletin tehdidine karşı başka bir büyük devletle yakınlaşmak şeklinde uygulanmıştır.
Birinci örnek olarak Kırım Savaşı gösterilebilir: Rusya'nın yayılmacı politikasına karşı Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa ile ittifak kurmuş ve Rusya'yı yenilgiye uğratmıştır. İkinci örnek olarak II. Abdülhamid dönemi verilebilir: İngiltere'nin Osmanlı toprakları üzerindeki emelleri karşısında Osmanlı, Almanya ile yakınlaşmış; Bağdat Demiryolu projesi gibi ortak girişimler gerçekleştirmiştir. Bu politika Osmanlı'nın varlığını sürdürmesine katkı sağlamış ancak kalıcı bir çözüm olamamıştır.
Soru 8 (Açık Uçlu)
Fransız İhtilali'nin Osmanlı Devleti üzerindeki etkilerini, olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendiriniz.
Cevap:
Fransız İhtilali'nin Osmanlı Devleti üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkileri olmuştur. Olumsuz etkiler açısından bakıldığında, milliyetçilik akımı çok uluslu yapıdaki Osmanlı'yı doğrudan tehdit etmiştir. Bu akımın etkisiyle önce Sırplar (1804), ardından Rumlar (1821) ve diğer Balkan milletleri bağımsızlık hareketleri başlatmıştır. Milliyetçilik, Osmanlı'nın parçalanma sürecinin en önemli nedenlerinden biri olmuştur.
Olumlu etkiler açısından ise ihtilalın yaydığı eşitlik, özgürlük ve anayasacılık gibi fikirler, Osmanlı'da modernleşme hareketlerini hızlandırmıştır. Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856) ve Kanun-i Esasi (1876) gibi düzenlemeler bu etkinin somut yansımalarıdır. Ayrıca Osmanlı aydınları arasında meşrutiyet, parlamenter yönetim ve hukukun üstünlüğü gibi kavramlar benimsenmiştir.
Soru 9 (Açık Uçlu)
Şark Meselesi (Doğu Sorunu) kavramını tanımlayınız. Bu kavram çerçevesinde Avrupalı devletlerin Osmanlı'ya yönelik politikalarını karşılaştırınız.
Cevap:
Şark Meselesi, Avrupalı devletlerin Osmanlı Devleti'ni Avrupa'dan çıkarma ve topraklarını paylaşma planlarını ifade eden bir kavramdır. Bu kavram ilk olarak Viyana Kongresi (1815) ile resmi bir nitelik kazanmıştır.
Her devletin bu mesele içindeki politikası farklılık göstermiştir. Rusya, sıcak denizlere inmeyi ve Boğazları ele geçirmeyi hedeflemiş, bu amaçla Panslavizm politikası izleyerek Balkan milletlerini kışkırtmıştır. İngiltere, başlangıçta Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma politikası izlemiştir çünkü Akdeniz'deki ticaret yollarının ve Hindistan'a giden güzergâhın güvenliği Osmanlı'nın varlığına bağlıydı. Ancak zamanla İngiltere de Osmanlı topraklarından pay almaya başlamıştır (Kıbrıs, Mısır). Fransa ise Kuzey Afrika'daki çıkarlarını ön planda tutarak Cezayir'i 1830'da, Tunus'u 1881'de işgal etmiştir. Avusturya-Macaristan, Balkanlar'da nüfuz alanı elde etmeyi hedeflemiştir.
Soru 10 (Açık Uçlu)
I. Dünya Savaşı'na giden süreçte ittifak sistemlerinin oluşumunu ve bu sistemlerin savaşın çıkmasındaki rolünü açıklayınız.
Cevap:
19. yüzyılın sonlarında Avrupa'da artan rekabet ve güvensizlik ortamı, devletleri ittifak kurmaya yönlendirmiştir. 1882'de Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya Üçlü İttifak'ı oluşturmuştur. Buna karşılık İngiltere, Fransa ve Rusya 1907'de Üçlü İtilaf'ı kurmuştur.
Bu ittifak sistemi, herhangi bir bölgesel krizin zincirleme reaksiyonla büyük bir savaşa dönüşmesine zemin hazırlamıştır. Nitekim 1914 yılında Avusturya-Macaristan veliaht prensi Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da suikaste uğraması sonrasında ittifak mekanizmaları devreye girmiştir. Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş ilan etmiş, Rusya Sırbistan'ı desteklemiş, Almanya Rusya'ya ve ardından Fransa'ya savaş açmış, İngiltere de İtilaf bloğu olarak savaşa katılmıştır. Böylece bölgesel bir kriz, ittifak zincirleri nedeniyle kısa sürede dünya savaşına dönüşmüştür. Ek olarak emperyalist rekabet, silahlanma yarışı ve milliyetçilik akımı da savaşın temel sebepleri arasında sayılmalıdır.
Çalışma Kağıdı
11. Sınıf Tarih - Çalışma Kağıdı
XVIII-XX. Yüzyıl Siyasi Gelişmeler (1774-1914)
Ad Soyad: ______________________ Sınıf/No: ______ Tarih: ______
ETKİNLİK 1: Boşluk Doldurma
Aşağıdaki cümlelerdeki boşlukları uygun kavramlarla doldurunuz.
1. 1774 yılında imzalanan __________________ Antlaşması ile Kırım bağımsız hale gelmiştir.
2. Fransız İhtilali'nin yaydığı en önemli kavramlardan biri olan __________________, çok uluslu imparatorlukların parçalanmasına neden olmuştur.
3. 1815 yılında toplanan __________________ Kongresi'nde Avrupa haritası yeniden çizilmiş ve eski düzenin korunması amaçlanmıştır.
4. Osmanlı Devleti'nden ayrılarak bağımsızlığını kazanan ilk Hristiyan millet __________________ olmuştur.
5. Kırım Savaşı sonrasında imzalanan __________________ Antlaşması ile Osmanlı ilk kez Avrupa devletler hukukundan yararlanma hakkı elde etmiştir.
6. Osmanlı Devleti'nin ilk dış borçlanması __________________ Savaşı sırasında gerçekleşmiştir.
7. İtalyan siyasi birliğinin kurulmasında __________________ Krallığı öncü rol oynamıştır.
8. Alman siyasi birliği, Başbakan __________________'ın "Kan ve Demir" politikasıyla sağlanmıştır.
9. 93 Harbi sonrasında imzalanan ağır şartlar içeren __________________ Antlaşması, Berlin Kongresi ile hafifletilmiştir.
10. I. Dünya Savaşı öncesinde Avrupa; Üçlü İttifak ve __________________ olmak üzere iki bloğa ayrılmıştır.
ETKİNLİK 2: Eşleştirme
A sütunundaki olayları B sütunundaki tarihlerle eşleştiriniz.
A Sütunu (Olaylar)
( ) Fransız İhtilali
( ) Küçük Kaynarca Antlaşması
( ) Viyana Kongresi
( ) Paris Antlaşması
( ) Berlin Antlaşması
( ) Alman Birliği'nin kurulması
( ) II. Meşrutiyet'in ilanı
( ) I. Balkan Savaşı
B Sütunu (Tarihler)
a) 1774 b) 1789 c) 1815 d) 1856 e) 1871 f) 1878 g) 1908 h) 1912
ETKİNLİK 3: Doğru-Yanlış
Aşağıdaki ifadelerin başına doğru ise (D), yanlış ise (Y) yazınız.
( ) 1. Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya, Karadeniz'de ticaret yapma hakkı elde etmiştir.
( ) 2. Viyana Kongresi'ne Osmanlı Devleti de katılmıştır.
( ) 3. Fransız İhtilali, mutlak monarşileri güçlendirmiştir.
( ) 4. Kırım Savaşı'nda İngiltere ve Fransa, Osmanlı'nın yanında savaşmıştır.
( ) 5. Berlin Antlaşması ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olmuştur.
( ) 6. İtalyan birliği Prusya öncülüğünde kurulmuştur.
( ) 7. Şark Meselesi, Avrupalı devletlerin Osmanlı topraklarını paylaşma planlarını ifade eder.
( ) 8. Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı öncesinde Üçlü İtilaf bloğunda yer almıştır.
( ) 9. Trablusgarp, Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağıydı.
( ) 10. 1848 İhtilalleri "Milletler Baharı" olarak adlandırılmıştır.
ETKİNLİK 4: Kronolojik Sıralama
Aşağıdaki olayları kronolojik olarak (eskiden yeniye) sıralayınız. Kutucuklara 1'den 8'e kadar numara yazınız.
( ) Berlin Antlaşması
( ) Fransız İhtilali
( ) Küçük Kaynarca Antlaşması
( ) Viyana Kongresi
( ) I. Balkan Savaşı
( ) Kırım Savaşı
( ) II. Meşrutiyet'in ilanı
( ) Yunan İsyanı
ETKİNLİK 5: Kavram Haritası
Aşağıdaki merkez kavramla ilgili dış kutucukları doldurunuz.
[DENGE POLİTİKASI]
Tanımı: _______________________________________________________________
Amacı: _______________________________________________________________
Örnek 1: _______________________________________________________________
Örnek 2: _______________________________________________________________
Sonucu: _______________________________________________________________
ETKİNLİK 6: Neden-Sonuç Tablosu
Aşağıdaki tablodaki boşlukları doldurunuz.
| Olay | Nedeni | Sonucu |
| Yunan İsyanı (1821) | ________________________ | ________________________ |
| Kırım Savaşı (1853-1856) | ________________________ | ________________________ |
| 93 Harbi (1877-1878) | ________________________ | ________________________ |
| Trablusgarp Savaşı (1911) | ________________________ | ________________________ |
ETKİNLİK 7: Kısa Cevaplı Sorular
Aşağıdaki soruları kısa ve öz bir şekilde cevaplayınız.
1. Şark Meselesi ne demektir? İki cümle ile açıklayınız.
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
2. Osmanlı Devleti'nin Avrupa devletler hukukuna dahil edilmesi ne anlama gelmektedir?
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
3. Panslavizm politikası hangi devlet tarafından izlenmiştir ve amacı nedir?
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
4. II. Meşrutiyet'in ilanı hangi cemiyetin baskısıyla gerçekleşmiştir?
_______________________________________________________________
5. I. Dünya Savaşı'nı başlatan suikast olayı nerede ve kime karşı gerçekleştirilmiştir?
_______________________________________________________________
CEVAP ANAHTARI
Etkinlik 1: 1. Küçük Kaynarca 2. Milliyetçilik 3. Viyana 4. Yunanlılar (Yunanistan) 5. Paris 6. Kırım 7. Piyemonte-Sardunya 8. Bismarck 9. Ayastefanos (Yeşilköy) 10. Üçlü İtilaf
Etkinlik 2: Fransız İhtilali-b, Küçük Kaynarca-a, Viyana Kongresi-c, Paris Antlaşması-d, Berlin Antlaşması-f, Alman Birliği-e, II. Meşrutiyet-g, I. Balkan Savaşı-h
Etkinlik 3: 1-D, 2-Y, 3-Y, 4-D, 5-D, 6-Y, 7-D, 8-Y, 9-D, 10-D
Etkinlik 4: Küçük Kaynarca(1), Fransız İhtilali(2), Viyana Kongresi(3), Yunan İsyanı(4), Kırım Savaşı(5), Berlin Antlaşması(6), II. Meşrutiyet(7), I. Balkan Savaşı(8)
Sıkça Sorulan Sorular
11. Sınıf Tarih müfredatı 2025-2026 yılında kaç ünite?
2025-2026 müfredatına göre 11. sınıf tarih dersi birden fazla üniteden oluşmaktadır. Sayfadaki ünite listesinden güncel bilgiye ulaşabilirsiniz.
11. sınıf xviii-xx. yüzyıl siyasi gelişmeler (1774-1914) konuları hangi dönemlerde işleniyor?
11. sınıf tarih dersi konuları 1. dönem ve 2. dönem olarak iki yarıyılda işlenmektedir. Her ünitenin tahmini süre bilgisi Millî Eğitim Bakanlığı'nın haftalık ders planlarında yer almaktadır.
11. sınıf tarih müfredatı ne zaman güncellendi?
Gösterilen içerik 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için güncellenmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı'nın resmi sitesinde yayımlanan müfredat dokümanları esas alınmıştır.