Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri

Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri – Giriş

11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı müfredatının önemli konularından biri olan Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri, Türk edebiyatında eleştiri türünün Tanzimat döneminden Cumhuriyet'in ilanına kadar olan gelişim sürecini kapsamaktadır. Eleştiri, bir edebî eseri veya sanat yapıtını belirli ölçütlere göre değerlendiren, olumlu ve olumsuz yönlerini ortaya koyan yazı türüdür. Batılı anlamda eleştiri, Türk edebiyatına Tanzimat döneminde girmiş ve farklı edebî dönemlerde çeşitli biçimlerde kendini göstermiştir.

Bu konu anlatımında, eleştiri türünün tanımını, tarihsel gelişimini, Tanzimat, Servetifünun, Fecriati ve Milli Edebiyat dönemlerindeki eleştiri anlayışını, önemli eleştirmenleri ve eserlerini detaylı biçimde inceleyeceğiz. 11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri konusunu tam olarak kavramak, hem sınav başarınızı artıracak hem de edebiyat tarihine bakışınızı derinleştirecektir.

Eleştiri Türünün Tanımı ve Temel Özellikleri

Eleştiri (tenkit), bir edebî eserin, sanat yapıtının veya düşünce ürününün çeşitli açılardan incelenip değerlendirildiği yazı türüdür. Eleştirinin temel amacı, eserin güçlü ve zayıf yönlerini okuyucuya aktarmak, eserin sanat değerini belirlemek ve edebiyat dünyasına yön vermektir. Eleştiri türünün bazı temel özellikleri şunlardır:

• Nesnellik ilkesi: İyi bir eleştiri, kişisel beğenilerden çok nesnel ölçütlere dayanmalıdır. Eleştirmen, eseri belirli kurallar ve ilkeler çerçevesinde değerlendirmelidir.
• Bilgi birikimi gerekliliği: Eleştirmen, eleştireceği alanla ilgili derin bir bilgi birikimine sahip olmalıdır. Edebî eleştiride edebiyat tarihi, edebiyat kuramları ve estetik bilgisi büyük önem taşır.
• Gerekçelendirme zorunluluğu: Eleştirmen, ortaya koyduğu yargıları örneklerle ve gerekçelerle desteklemelidir. Temelsiz yargılar eleştirinin değerini düşürür.
• Yapıcı yaklaşım: Eleştiri, yalnızca olumsuzlukları sıralamak değil, eserin olumlu yönlerini de ortaya koymak ve gelişime katkı sağlamaktır.

Eleştiri türü, Batı edebiyatında Antik Yunan dönemine kadar uzanan köklü bir geçmişe sahiptir. Aristoteles'in Poetika adlı eseri, bilinen ilk sistematik edebiyat eleştirisi kabul edilmektedir. Türk edebiyatında ise eleştiri, modern anlamda Tanzimat döneminde ortaya çıkmıştır.

Divan Edebiyatında Eleştiri Anlayışı

Divan edebiyatı döneminde Batılı anlamda bağımsız bir eleştiri türü bulunmamaktadır. Ancak bu dönemde eleştiri işlevi gören bazı eser türleri vardır. Tezkireler, şairlerin hayatlarını anlatan ve şiirlerinden örnekler veren eserlerdir. Tezkire yazarları zaman zaman şairler hakkında değerlendirmelerde bulunmuşlardır. Örneğin Latifi, Âşık Çelebi ve Kınalızade Hasan Çelebi gibi tezkire yazarları, şairlerin üslupları ve eserleri hakkında kısa yorumlar yapmışlardır.

Bunun yanı sıra, şairlerin birbirleriyle yaptıkları nazire (benzer şiir yazma) geleneği de dolaylı bir eleştiri biçimi olarak değerlendirilebilir. Bir şaire nazire yazmak, o şairin eserini beğenme ya da onunla rekabet etme anlamı taşımaktadır. Ayrıca bazı divan şairleri, mektuplarında ve münşeatlarında (nesir eserleri) edebî konulara değinmişlerdir. Ancak tüm bunlar sistematik bir eleştiri geleneği oluşturmamıştır.

Tanzimat Dönemi Eleştirisi (1860–1896)

Tanzimat dönemi, Türk edebiyatında eleştiri türünün Batılı anlamda başladığı dönemdir. 1860'ta Şinasi'nin Tercüman-ı Ahval gazetesini çıkarmasıyla başlayan bu dönemde, gazete ve dergiler eleştiri yazılarının yayımlandığı başlıca platformlar olmuştur. Tanzimat döneminde eleştiri iki kuşak halinde incelenmektedir.

Tanzimat Birinci Dönem Eleştirisi

Tanzimat birinci dönem sanatçıları, toplumcu bir sanat anlayışı benimsemiş ve edebiyatı toplumu eğitmenin bir aracı olarak görmüşlerdir. Bu dönemde eleştiri daha çok gazete yazıları ve polemikler biçiminde ortaya çıkmıştır.

Şinasi, Tanzimat döneminin öncüsü olarak, edebiyatta yenilik hareketlerinin başlatıcısıdır. Şinasi, dilde sadeleşmeyi savunmuş ve bu görüşlerini çeşitli yazılarında dile getirmiştir. Ancak Şinasi'nin doğrudan eleştiri yazıları sınırlıdır; daha çok yenilikçi düşünceleriyle eleştiriye zemin hazırlamıştır.

Namık Kemal, Tanzimat döneminin en önemli eleştirmenlerinden biridir. Namık Kemal, edebiyat eleştirisini toplumsal sorunlarla birleştirmiş ve edebiyatın topluma hizmet etmesi gerektiğini savunmuştur. Namık Kemal'in eleştiri alanındaki en önemli eserleri arasında "Tahrib-i Harabat" ve "Takip" yer almaktadır. Bu eserlerde Namık Kemal, Ziya Paşa'nın Harabat adlı antolojisini sert bir dille eleştirmiş ve divan edebiyatının artık terk edilmesi gerektiğini savunmuştur.

Ziya Paşa ise edebiyat eleştirisinde çelişkili bir tutum sergilemiştir. "Şiir ve İnşa" makalesinde halk edebiyatını yücelten ve divan edebiyatını eleştiren Ziya Paşa, daha sonra yayımladığı Harabat antolojisiyle divan şiirine övgü dolu bir eser ortaya koymuştur. Bu çelişki, Namık Kemal tarafından sert biçimde eleştirilmiştir. Ziya Paşa'nın bu tutarsızlığı, Tanzimat döneminin geçiş sancılarını ve eski ile yeni arasındaki bocalamanın tipik bir örneğini oluşturmaktadır.

Tanzimat İkinci Dönem Eleştirisi

Tanzimat ikinci dönemde eleştiri, daha bireysel ve estetik kaygılarla yapılmaya başlanmıştır. Bu dönemin en önemli eleştirmeni Recaizade Mahmut Ekrem'dir.

Recaizade Mahmut Ekrem, "Talim-i Edebiyat" adlı eserinde edebiyatın kurallarını belirlemeye çalışmıştır. Bu eser, Türk edebiyatında bir tür poetika (şiir sanatının kurallarını ortaya koyan eser) niteliği taşımaktadır. Recaizade, güzelliğin doğada ve gerçeklikte aranması gerektiğini savunmuş, edebiyatta taklidin değil özgünlüğün önemini vurgulamıştır.

Recaizade Mahmut Ekrem ile Muallim Naci arasında yaşanan "eski-yeni" tartışması, Tanzimat döneminin en önemli edebiyat polemiğidir. Recaizade, edebiyatta yeniliği ve Batılı anlayışı savunurken, Muallim Naci eski edebiyat geleneğinin tamamen terk edilmemesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu tartışma, Tercüman-ı Hakikat gazetesinde uzun süre devam etmiş ve edebiyat çevrelerinde büyük yankı uyandırmıştır. Bu polemiğin önemli sonuçlarından biri, Servetifünun edebiyatının doğuşuna zemin hazırlamasıdır.

Bu dönemde Beşir Fuad da ayrıca anılmalıdır. Beşir Fuad, Türk edebiyatında natüralizm ve pozitivizm akımlarını savunan ilk isimlerden biridir. Eleştirilerinde bilimsel yöntemi esas almış, edebî eserlerin pozitif bilimler ışığında değerlendirilmesi gerektiğini öne sürmüştür. "Victor Hugo" adlı monografisi ve "Beşer" adlı eseri, onun edebiyat anlayışını ortaya koyan önemli çalışmalardır.

Tanzimat Dönemi Eleştirisinin Genel Özellikleri

Tanzimat döneminde eleştiri türü henüz olgunlaşmamıştır. Bu dönemin eleştiri anlayışını özetleyen temel özellikler şu şekilde sıralanabilir: Eleştiriler genellikle gazete ve dergilerde yayımlanmıştır. Eleştiriler çoğunlukla polemik niteliğindedir; yani karşılıklı sert tartışmalar biçiminde gelişmiştir. Nesnel ölçütlerden çok kişisel beğeniler ve ideolojik tutumlar belirleyici olmuştur. Eski ile yeni arasındaki çatışma, eleştirilerin temel eksenini oluşturmuştur. Eleştiri, bağımsız bir tür olarak henüz tam anlamıyla kurumsallaşmamıştır.

Servetifünun Dönemi Eleştirisi (1896–1901)

Servetifünun (Edebiyat-ı Cedide) dönemi, Türk edebiyatında Batılılaşma hareketinin en yoğun yaşandığı dönemdir. Bu dönemde eleştiri türü de önemli bir gelişme göstermiştir.

Servetifünun döneminin eleştiri alanındaki en önemli ismi Hüseyin Cahit Yalçın'dır. Hüseyin Cahit, Servetifünun dergisinde yayımladığı eleştiri yazılarıyla tanınmıştır. "Kavgalarım" adlı eseri, onun eleştiri anlayışını yansıtan önemli bir çalışmadır. Hüseyin Cahit, eleştirilerinde Batı edebiyatını model almış, Fransız edebiyatından örnekler vererek Türk edebiyatının gelişmesi gerektiğini savunmuştur.

Bu dönemde Tevfik Fikret de eleştiri konusunda önemli görüşler ortaya koymuştur. Fikret, edebiyatın toplumsallığını savunmuş ve sanatın yalnızca estetik kaygılarla sınırlı kalmaması gerektiğini belirtmiştir. Ancak Fikret'in eleştiri alanındaki katkıları daha çok şiir üzerinden olmuştur.

Cenap Şahabettin de Servetifünun döneminde eleştiri yazıları kaleme almıştır. Cenap Şahabettin, dil ve üslup konularında titiz bir eleştirmen olarak öne çıkmıştır. Özellikle dilin estetik kullanımı üzerinde durmuş ve edebiyatta müzikaliteye önem vermiştir.

Servetifünun döneminde eleştiri, Tanzimat dönemine göre daha sistematik ve estetik kaygılarla yapılmaya başlanmıştır. Ancak bu dönemde de eleştiriler çoğunlukla eski-yeni tartışmaları ekseninde şekillenmiştir. Servetifünun sanatçıları, divan edebiyatına karşı Batı edebiyatını savunmuş ve eleştirilerini bu doğrultuda yürütmüşlerdir.

Servetifünun dönemi eleştirisinin önemli bir özelliği de Ahmet Mithat Efendi ile yapılan "dekadanlar" tartışmasıdır. Ahmet Mithat Efendi, Servetifünun sanatçılarını "dekadan" (çöküntücü, yozlaşmış) olmakla suçlamış, onların dilinin halktan kopuk ve anlaşılmaz olduğunu iddia etmiştir. Bu tartışma, edebiyatta dil ve üslup meselesinin geniş çapta tartışılmasına yol açmıştır.

Fecriati Dönemi Eleştirisi (1909–1912)

Fecriati topluluğu, Servetifünun edebiyatının devamı niteliğinde kısa ömürlü bir edebî hareket olmuştur. Fecriati topluluğu, Türk edebiyatında beyannameyle ortaya çıkan ilk edebî topluluktur. 1909'da yayımladıkları beyannamede sanatın kişisel ve saygıdeğer bir uğraş olduğunu belirtmişlerdir.

Fecriati döneminde eleştiri türü çok belirgin bir gelişme göstermemiştir. Ancak bu dönemde Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Ali Canip Yöntem gibi isimler, eleştiri alanında bazı yazılar kaleme almışlardır. Fecriati topluluğu kısa sürede dağılmış ve üyelerinin büyük çoğunluğu Milli Edebiyat hareketine katılmıştır.

Fecriati döneminde eleştiri anlayışı, Servetifünun'un devamı niteliğindedir. "Sanat şahsi ve muhteremdir" (Sanat kişisel ve saygıdeğerdir) ilkesi, bu dönemin temel sanat anlayışını oluşturmuştur. Bu ilke aynı zamanda bir eleştiri ölçütü olarak da kullanılmıştır; yani sanat eserinin bireysel ifade özgürlüğüne sahip olması gerektiği savunulmuştur.

Milli Edebiyat Dönemi Eleştirisi (1911–1923)

Milli Edebiyat dönemi, Türk edebiyatında milliyetçilik düşüncesinin edebiyata yansıdığı önemli bir dönemdir. Bu dönemde eleştiri, millî değerler ve Türkçülük ideolojisi çerçevesinde şekillenmiştir.

Milli Edebiyat döneminin eleştiri alanındaki en önemli isimlerinden biri Ali Canip Yöntem'dir. Ali Canip, Genç Kalemler dergisinde yayımladığı yazılarla dilde sadeleşmeyi ve millî bir edebiyat oluşturulmasını savunmuştur. Yöntem, eleştirilerinde edebiyatın halkın diliyle yazılması gerektiğini ısrarla vurgulamıştır.

Ömer Seyfettin de Milli Edebiyat döneminde eleştiri konusunda önemli görüşler ortaya koymuştur. Ömer Seyfettin, "Yeni Lisan" makalesinde dilde sadeleşmenin ilkelerini belirlemiş ve Servetifünun edebiyatının ağır dilini eleştirmiştir. Dilde Türkçe karşılığı bulunan Arapça ve Farsça kelimelerin kullanılmaması gerektiğini, yabancı dil bilgisi kurallarının terk edilmesi gerektiğini savunmuştur.

Ziya Gökalp, Milli Edebiyat döneminin ideologu olarak eleştiri alanında da etkili olmuştur. Gökalp, "Türkçülüğün Esasları" adlı eserinde edebiyatın millî olması gerektiğini ve halk kültüründen beslenmesi gerektiğini savunmuştur. Gökalp'in eleştirileri daha çok ideolojik ve toplumsal içeriklidir.

Mehmet Fuat Köprülü (Köprülüzade Mehmet Fuat), Milli Edebiyat döneminde edebiyat tarihçiliği ve eleştiri alanında çığır açan bir isimdir. Köprülü, Türk edebiyatını bilimsel yöntemlerle incelemiş ve modern edebiyat tarihçiliğinin temellerini atmıştır. "Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar" ve "Türk Edebiyatı Tarihi" adlı eserleri, aynı zamanda eleştiri niteliği de taşımaktadır.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Fecriati döneminden Milli Edebiyat dönemine geçiş yapan ve eleştiri alanında da eser veren önemli bir isimdir. Yakup Kadri, çeşitli gazete ve dergilerde yayımladığı yazılarla edebiyat eleştirisine katkıda bulunmuştur.

Milli Edebiyat Dönemi Eleştirisinin Genel Özellikleri

Milli Edebiyat dönemi eleştirisini özetleyen temel özellikler şu şekilde belirtilebilir: Eleştirilerde millî değerler ve Türkçülük ideolojisi ön plandadır. Dilde sadeleşme hareketi eleştirilerin temel konusu olmuştur. Halk edebiyatı ve halk kültürü, eleştirilerde model olarak gösterilmiştir. Eleştiri, ideolojik bir işlev yüklenmiş ve toplumsal dönüşümün aracı olarak görülmüştür. Bilimsel edebiyat tarihçiliğinin temelleri bu dönemde atılmıştır.

Cumhuriyet Öncesinde Eleştirinin Genel Değerlendirmesi

11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri konusunu genel olarak değerlendirdiğimizde, eleştiri türünün Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar önemli bir gelişim süreci geçirdiğini görürüz. Bu gelişim sürecinin temel aşamaları şu şekilde özetlenebilir:

Tanzimat döneminde eleştiri, polemik niteliğinde başlamış, eski-yeni tartışmaları ekseninde şekillenmiştir. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Recaizade Mahmut Ekrem bu dönemin öncü eleştirmenleridir. Eleştiri henüz bağımsız bir tür olarak kurumsallaşmamıştır.

Servetifünun döneminde eleştiri, daha sistematik bir yapıya kavuşmuştur. Batı edebiyatı eleştiri anlayışı model alınmış, estetik kaygılar ön plana çıkmıştır. Dekadanlar tartışması bu dönemin önemli eleştiri olayıdır.

Fecriati döneminde eleştiri, Servetifünun'un devamı niteliğinde kalmış ve belirgin bir gelişme gösterememiştir. Bireysel sanat anlayışı temel eleştiri ölçütü olmuştur.

Milli Edebiyat döneminde eleştiri, millî ve toplumsal bir işlev kazanmıştır. Dilde sadeleşme ve millî edebiyat oluşturma çabası, eleştirilerin temel konusu olmuştur. Bilimsel edebiyat tarihçiliğinin temelleri bu dönemde atılmıştır.

Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri Türünde Öne Çıkan Eserler

Cumhuriyet öncesinde eleştiri türünde kaleme alınmış başlıca eserler, dönemin eleştiri anlayışını yansıtan önemli kaynaklardır. Bu eserler, Türk edebiyatında eleştiri geleneğinin temellerini oluşturmuştur.

Namık Kemal – Tahrib-i Harabat: Ziya Paşa'nın Harabat antolojisine karşı yazılmış sert bir eleştiri eseridir. Namık Kemal bu eserde divan edebiyatının terk edilmesi gerektiğini savunmuştur.

Namık Kemal – Takip: Tahrib-i Harabat'ın devamı niteliğindeki bu eser, Ziya Paşa'ya yönelik eleştirilerin sürdürüldüğü bir çalışmadır.

Ziya Paşa – Şiir ve İnşa: Halk edebiyatının gerçek Türk edebiyatı olduğunu savunan bu makale, önemli bir eleştiri metnidir.

Recaizade Mahmut Ekrem – Talim-i Edebiyat: Edebiyat kurallarını ve estetik ilkeleri ortaya koyan bu eser, bir tür eleştiri kuramı niteliği taşımaktadır.

Beşir Fuad – Victor Hugo: Pozitivist ve natüralist bir bakış açısıyla kaleme alınmış bu monografi, bilimsel eleştiri yönteminin Türk edebiyatındaki ilk örneklerinden biridir.

Hüseyin Cahit Yalçın – Kavgalarım: Servetifünun döneminin eleştiri anlayışını yansıtan bu eser, eski edebiyat savunucularına karşı yeni edebiyat anlayışını savunmaktadır.

Ömer Seyfettin – Yeni Lisan: Milli Edebiyat döneminde dilde sadeleşmenin ilkelerini ortaya koyan bu makale, aynı zamanda eski dil anlayışına yönelik bir eleştiri niteliği taşımaktadır.

Eleştiri Türlerinin Cumhuriyet Öncesindeki Yansımaları

Edebiyat eleştirisi çeşitli türlere ayrılmaktadır. Cumhuriyet öncesinde bu türlerin hepsinin tam anlamıyla uygulandığını söylemek güçtür; ancak bazı eleştiri yaklaşımlarının izlerini bu dönemde görmek mümkündür.

Öznel (izlenimci) eleştiri: Eleştirmenin kişisel beğenilerine ve izlenimlerine dayanan bu eleştiri türü, Tanzimat döneminde yaygındır. Namık Kemal ve Ziya Paşa'nın eleştirileri büyük ölçüde öznel niteliktedir.

Nesnel (bilimsel) eleştiri: Belirli ölçütlere ve bilimsel yöntemlere dayanan bu eleştiri türü, Beşir Fuad ile başlamıştır. Köprülü'nün çalışmaları da nesnel eleştiriye yakındır.

Toplumsal eleştiri: Eseri toplumsal bağlamda değerlendiren bu yaklaşım, Milli Edebiyat döneminde belirginleşmiştir. Ziya Gökalp'in eleştirileri toplumsal eleştiri niteliği taşır.

Tarihsel eleştiri: Eseri yazıldığı dönemin koşulları içinde değerlendiren bu yaklaşım, Köprülü'nün çalışmalarında kendini göstermektedir.

Cumhuriyet Öncesi Eleştirinin Türk Edebiyatına Katkıları

Cumhuriyet öncesinde gelişen eleştiri anlayışı, Türk edebiyatına çeşitli açılardan önemli katkılar sağlamıştır. Bu katkıların başında, edebiyat üzerine düşünme ve tartışma geleneğinin oluşturulması gelmektedir. Tanzimat döneminden itibaren süregelen eleştiri tartışmaları, edebiyatçıların kendi sanat anlayışlarını sorgulamalarına ve geliştirmelerine olanak tanımıştır.

Eleştiri aynı zamanda edebiyatta yenileşme hareketlerinin itici gücü olmuştur. Tanzimat dönemindeki eski-yeni tartışmaları, Servetifünun dönemindeki dekadanlar polemiği ve Milli Edebiyat dönemindeki dil tartışmaları, edebiyatın sürekli olarak kendini yenilemesini sağlamıştır.

Bunun yanı sıra, eleştiri yoluyla Batı edebiyatı kuramları ve akımları Türk edebiyatına tanıtılmıştır. Realizm, natüralizm, pozitivizm ve romantizm gibi akımlar, eleştiri yazıları aracılığıyla Türk edebiyat çevrelerinde tartışılmıştır.

Son olarak, eleştiri türünün gelişmesi, edebiyat tarihçiliğinin bilimsel bir disiplin olarak ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Köprülü'nün çalışmaları bu anlamda öncü niteliktedir ve Cumhuriyet dönemi edebiyat araştırmalarına temel oluşturmuştur.

Sonuç

11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cumhuriyet Öncesinde Eleştiri konusu, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan süreçte eleştiri türünün doğuşunu, gelişimini ve olgunlaşmasını kapsamaktadır. Divan edebiyatında bağımsız bir tür olarak bulunmayan eleştiri, Tanzimat döneminde gazete ve dergilerle birlikte Batılı anlamda ortaya çıkmıştır. Başlangıçta polemik niteliğinde olan eleştiriler, zamanla daha sistematik ve nesnel bir yapıya kavuşmuştur. Servetifünun döneminde estetik kaygılarla, Milli Edebiyat döneminde ise millî ve toplumsal kaygılarla şekillenen eleştiri, Cumhuriyet dönemine güçlü bir miras bırakmıştır. Bu konuyu iyi kavramak, Türk edebiyatının modernleşme sürecini anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.