Barışa Doğru

12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi – Barışa Doğru Konu Anlatımı

II. Dünya Savaşı, insanlık tarihinin en yıkıcı ve kanlı çatışmalarından biridir. 1939-1945 yılları arasında milyonlarca insanın hayatını kaybettiği bu savaş, dünya siyasi haritasını kökten değiştirmiştir. Savaşın son aşamalarında "Barışa Doğru" süreci başlamış; Müttefik devletler hem cephede zaferler kazanmış hem de savaş sonrası dünya düzenini şekillendirmek için önemli konferanslar düzenlemiştir. Bu konu anlatımında, 12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi müfredatına uygun olarak Barışa Doğru sürecini tüm ayrıntılarıyla inceleyeceğiz.

1. Savaşın Son Döneminde Genel Durum

1943 yılından itibaren II. Dünya Savaşı'nın seyri, Müttefik devletlerin lehine dönmeye başlamıştır. Almanya, Stalingrad Muharebesi'nde (1942-1943) büyük bir yenilgi almış ve Doğu Cephesi'nde geri çekilmeye başlamıştır. Kuzey Afrika'da İtalyan ve Alman kuvvetleri yenilgiye uğramış, Müttefikler Sicilya ve ardından İtalya'ya çıkarma yapmışlardır. Pasifik Cephesi'nde ise ABD, Midway Muharebesi'nden (1942) sonra Japonya'ya karşı üstünlük sağlamaya başlamıştır.

Bu gelişmeler, Müttefik devletlerin savaş sonrası dünya düzenini planlamaya başlamalarına zemin hazırlamıştır. Savaşın gidişatının netleşmeye başlamasıyla birlikte bir dizi önemli konferans ve antlaşma gündeme gelmiştir. Bu konferanslar, hem savaşın bitirilmesi hem de kalıcı barışın sağlanması amacıyla düzenlenmiştir.

2. Kazablanka Konferansı (14-24 Ocak 1943)

Kazablanka Konferansı, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill'in katılımıyla Fas'ın Kazablanka şehrinde düzenlenmiştir. Bu konferans, savaşın gidişatı açısından son derece önemli kararların alındığı bir toplantı olmuştur.

Konferansta alınan en önemli karar, Mihver devletlerden "kayıtsız şartsız teslimiyet" (unconditional surrender) istenmesidir. Bu ilke, savaşın ancak düşman devletlerin tamamen teslim olmasıyla sona ereceğini ortaya koymuştur. Bu kararla Müttefikler, I. Dünya Savaşı sonrasında yapılan ateşkes benzeri bir anlaşmayı reddettiklerini göstermişlerdir.

Ayrıca Kazablanka Konferansı'nda Sicilya'ya çıkarma planları görüşülmüş ve Akdeniz'de yeni operasyonlar planlanmıştır. Konferansa Sovyetler Birliği lideri Stalin davet edilmesine rağmen katılmamıştır. Bu durum, Müttefikler arasındaki iş birliğinin henüz tam olarak kurulmadığının bir göstergesidir.

3. Tahran Konferansı (28 Kasım – 1 Aralık 1943)

Tahran Konferansı, ABD Başkanı Roosevelt, İngiltere Başbakanı Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Stalin'in ilk kez bir araya geldiği "Üç Büyükler" zirvesidir. İran'ın başkenti Tahran'da düzenlenen bu konferansta önemli stratejik kararlar alınmıştır.

Konferansta alınan başlıca kararlar şunlardır:

• İkinci Cephe Açılması: Fransa'nın Normandiya kıyılarına bir çıkarma yapılarak Batı Avrupa'da ikinci bir cephe açılması kararlaştırılmıştır. Bu operasyon daha sonra "Overlord Harekâtı" (D-Day) adıyla 6 Haziran 1944'te gerçekleştirilecektir.
• Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya Savaş Açması: Almanya yenilgiye uğratıldıktan sonra Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya karşı savaşa girmesi kabul edilmiştir.
• Savaş Sonrası Uluslararası Örgüt: Kalıcı barışı sağlamak amacıyla savaş sonrasında uluslararası bir örgüt kurulması fikri desteklenmiştir. Bu fikir daha sonra Birleşmiş Milletler'in kurulmasına zemin hazırlayacaktır.
• Polonya Sorunu: Polonya sınırları tartışılmış, ancak kesin bir karar alınamamıştır.

Tahran Konferansı, Müttefik devletler arasındaki iş birliğini güçlendirmiş ve savaşın sona erdirilmesi sürecinde önemli bir adım olmuştur.

4. Normandiya Çıkarması (D-Day) – 6 Haziran 1944

Tahran Konferansı'nda planlanan Normandiya Çıkarması, tarihin en büyük denizden karaya çıkarma operasyonlarından biridir. 6 Haziran 1944 tarihinde Müttefik kuvvetleri, Fransa'nın Normandiya kıyılarına büyük bir çıkarma yapmıştır. General Dwight D. Eisenhower komutasındaki bu operasyona 150.000'den fazla asker katılmıştır.

Normandiya Çıkarması, Batı Avrupa'da ikinci cephenin açılması anlamına gelmiştir. Bu operasyonla Almanya, hem doğudan Sovyetler Birliği hem de batıdan Müttefik kuvvetler tarafından sıkıştırılmıştır. Çıkarmanın başarılı olması, Fransa'nın kurtarılmasını hızlandırmış ve savaşın sonunu yakınlaştırmıştır.

25 Ağustos 1944'te Paris kurtarılmış, ardından Müttefik kuvvetler Almanya sınırlarına doğru ilerlemeye başlamıştır. Bu gelişmeler, barış sürecinin fiilen başladığının en somut göstergesi olmuştur.

5. Yalta Konferansı (4-11 Şubat 1945)

Yalta Konferansı, Barışa Doğru sürecinin en kritik toplantılarından biridir. Kırım'ın Yalta şehrinde düzenlenen konferansa ABD Başkanı Roosevelt, İngiltere Başbakanı Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Stalin katılmıştır. Almanya'nın yenilgisinin kesinleşmeye başladığı bir dönemde toplanan bu konferansta, savaş sonrası dünya düzenine ilişkin çok önemli kararlar alınmıştır.

Yalta Konferansı'nda alınan başlıca kararlar şunlardır:

• Almanya'nın Bölünmesi: Almanya'nın dört işgal bölgesine ayrılması kararlaştırılmıştır. Bu bölgeler ABD, İngiltere, Fransa ve Sovyetler Birliği tarafından yönetilecektir. Berlin şehri de aynı şekilde dört bölgeye ayrılacaktır.
• Birleşmiş Milletler'in Kurulması: San Francisco'da bir konferans toplanarak Birleşmiş Milletler Teşkilatı'nın kurulması kararlaştırılmıştır. Güvenlik Konseyi'nde beş daimi üyenin (ABD, İngiltere, Fransa, SSCB, Çin) veto hakkına sahip olması kabul edilmiştir.
• Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya Savaş Açması: Almanya'nın teslim olmasından 2-3 ay sonra Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya savaş ilan etmesi tekrar teyit edilmiştir. Karşılığında Sovyetler Birliği'ne Güney Sahalin ve Kuril Adaları'nın verilmesi kabul edilmiştir.
• Doğu Avrupa'da Seçimler: Doğu Avrupa ülkelerinde serbest seçimler yapılması ilke olarak kabul edilmiştir. Ancak bu karar pratikte Sovyetler Birliği tarafından uygulanmamış ve bölgede komünist rejimler kurulmuştur.
• Polonya Sorunu: Polonya'nın doğu sınırının Curzon Hattı olarak belirlenmesi ve batıda Oder-Neisse Hattı'na kadar toprak kazanması kararlaştırılmıştır.
• Savaş Suçlularının Yargılanması: Savaş suçlularının uluslararası bir mahkemede yargılanması konusunda anlaşma sağlanmıştır.

Yalta Konferansı, savaş sonrası dönemin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Ancak bu konferansta alınan bazı kararlar, ileride ABD ile Sovyetler Birliği arasında Soğuk Savaş'ın başlamasına zemin hazırlayacaktır.

6. Almanya'nın Teslim Olması (7-8 Mayıs 1945)

1945 yılının başlarından itibaren Almanya her iki cephede de büyük kayıplar vermeye devam etmiştir. Doğudan Sovyet kuvvetleri, batıdan ise ABD, İngiltere ve Fransa kuvvetleri Alman topraklarına girmiştir. 30 Nisan 1945'te Adolf Hitler Berlin'deki sığınağında intihar etmiştir.

Hitler'in ölümünün ardından Almanya'nın direnci hızla kırılmıştır. 7 Mayıs 1945'te Almanya, Reims'te kayıtsız şartsız teslim belgesini imzalamıştır. 8 Mayıs 1945 ise Avrupa'da "Zafer Günü" (V-E Day) olarak kutlanmıştır. Böylece Avrupa'da II. Dünya Savaşı sona ermiştir. Ancak Pasifik'te Japonya ile savaş devam etmekteydi.

7. Potsdam Konferansı (17 Temmuz – 2 Ağustos 1945)

Potsdam Konferansı, II. Dünya Savaşı sürecindeki son büyük konferanstır. Berlin yakınlarındaki Potsdam şehrinde düzenlenen konferansa ABD Başkanı Harry Truman (Roosevelt'in ölümünden sonra göreve gelen), İngiltere Başbakanı önce Churchill ardından seçimle göreve gelen Clement Attlee ve Sovyetler Birliği lideri Stalin katılmıştır.

Potsdam Konferansı'nda alınan başlıca kararlar şunlardır:

• Almanya'nın Yönetimi: Almanya'nın silahsızlandırılması, askerden arındırılması, Nazizm'den arındırılması ve demokratikleştirilmesi (4D politikası: Demilitarizasyon, Denazifikasyon, Dekartelizasyon, Demokratikleştirme) kararlaştırılmıştır.
• Savaş Tazminatı: Her işgal gücünün kendi bölgesinden tazminat alması kabul edilmiştir. Sovyetler Birliği ayrıca batı bölgelerinden ek sanayi ekipmanı alacaktır.
• Japonya'ya Ültimatom: Japonya'ya kayıtsız şartsız teslim olması çağrısında bulunulmuştur. Teslim olmaması hâlinde "tam bir yıkım" ile karşılaşacağı uyarısı yapılmıştır.
• Savaş Suçluları: Nazi savaş suçlularının yargılanması için uluslararası bir mahkeme kurulması kesinleştirilmiştir (Nürnberg Mahkemesi).
• Polonya Sınırları: Polonya'nın batı sınırı Oder-Neisse Hattı olarak belirlenmiştir.

Potsdam Konferansı, Yalta'da alınan kararları somutlaştırmıştır. Ancak bu konferansta ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki anlaşmazlıklar belirginleşmeye başlamıştır. Truman'ın atom bombası projesini Stalin'e açıklaması, iki süper güç arasındaki güvensizliğin artmasına neden olmuştur.

8. Atom Bombalarının Atılması ve Japonya'nın Teslim Olması

Avrupa'da savaş sona ermesine rağmen Pasifik Cephesi'nde Japonya direniş göstermeye devam ediyordu. ABD, savaşı bir an önce sona erdirmek ve olası büyük kayıpları önlemek amacıyla atom bombasını kullanma kararı almıştır.

6 Ağustos 1945'te "Little Boy" adlı atom bombası Japonya'nın Hiroşima şehrine atılmıştır. Yaklaşık 80.000 kişi anında hayatını kaybetmiş, radyasyon etkisiyle ölenlerin sayısı yüz binleri bulmuştur. 9 Ağustos 1945'te ise "Fat Man" adlı ikinci atom bombası Nagazaki şehrine atılmıştır. Bu bombada da yaklaşık 40.000 kişi anında hayatını kaybetmiştir.

Atom bombalarının yıkıcı etkisi ve Sovyetler Birliği'nin 8 Ağustos 1945'te Japonya'ya savaş ilan etmesi sonucunda Japonya İmparatoru Hirohito, 15 Ağustos 1945'te kayıtsız şartsız teslim olduğunu ilan etmiştir. Resmi teslim belgesi 2 Eylül 1945'te Tokyo Körfezi'nde USS Missouri zırhlısı üzerinde imzalanmıştır. Bu tarih, II. Dünya Savaşı'nın resmen sona erdiği gün olarak kabul edilmektedir.

9. Birleşmiş Milletler Teşkilatı'nın Kurulması

Savaş sonrası kalıcı bir barış ortamı oluşturmak amacıyla Birleşmiş Milletler (BM) kurulmuştur. Yalta Konferansı'nda alınan karar doğrultusunda 25 Nisan – 26 Haziran 1945 tarihleri arasında San Francisco Konferansı düzenlenmiştir. 50 ülkenin katılımıyla hazırlanan Birleşmiş Milletler Antlaşması, 26 Haziran 1945'te imzalanmış ve 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girmiştir.

Birleşmiş Milletler'in temel organları şunlardır: Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı ve Genel Sekreterlik. Güvenlik Konseyi'nde ABD, İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği (bugün Rusya) ve Çin olmak üzere beş daimi üye bulunmaktadır ve bu üyeler veto hakkına sahiptir.

BM'nin temel amaçları uluslararası barış ve güvenliği korumak, uluslar arasında dostane ilişkiler geliştirmek, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda uluslararası iş birliği sağlamak ve insan haklarını korumaktır. BM, Milletler Cemiyeti'nin başarısızlıklarından ders çıkarılarak daha etkin bir yapıda kurulmuştur.

10. Nürnberg ve Tokyo Mahkemeleri

Savaş sonrasında Mihver devletlerin liderleri ve üst düzey yetkilileri savaş suçları nedeniyle yargılanmıştır. Nürnberg Mahkemesi (1945-1946), Nazi Almanyası'nın liderlerini yargılamak amacıyla kurulmuştur. Mahkemede barışa karşı suçlar, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar olmak üzere üç ana suç kategorisi tanımlanmıştır.

Nürnberg Mahkemesi'nde 24 sanık yargılanmıştır. Hermann Göring, Joachim von Ribbentrop gibi isimler idam cezasına çarptırılmıştır. Bu mahkeme, uluslararası ceza hukukunun gelişiminde önemli bir dönüm noktası olmuştur.

Tokyo Mahkemesi (1946-1948) ise Japonya'nın savaş suçlularını yargılamak amacıyla kurulmuştur. Japon Başbakanı Tojo Hideki başta olmak üzere birçok üst düzey yetkilisi yargılanmış ve cezalandırılmıştır.

Bu mahkemeler, tarihte ilk kez devlet liderlerinin savaş suçları nedeniyle uluslararası bir mahkemede yargılanması bakımından büyük önem taşımaktadır. Günümüzdeki Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin temellerini oluşturmuşlardır.

11. Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'ndaki Tutumu ve Barış Sürecindeki Rolü

Türkiye, II. Dünya Savaşı boyunca tarafsızlık politikası izlemiştir. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün liderliğinde Türkiye, savaşın dışında kalmayı başarmıştır. Ancak savaşın son döneminde uluslararası gelişmeler Türkiye'yi de etkilemiştir.

1945 yılı başlarında savaşın sonuçlanmak üzere olduğu anlaşılınca, yeni kurulacak uluslararası düzende yer alabilmek için Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olmak önemli bir hedef hâline gelmiştir. BM Antlaşması'na göre kurucu üye olabilmek için 1 Mart 1945'e kadar Mihver devletlere savaş ilan etmek gerekiyordu. Bu nedenle Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmiştir. Bu savaş ilanı sembolik nitelikte olup fiili bir savaşa dönüşmemiştir.

Türkiye, San Francisco Konferansı'na katılmış ve Birleşmiş Milletler'in kurucu üyelerinden biri olmuştur. Savaş sonrası dönemde Türkiye, Sovyetler Birliği'nin toprak talepleri ve Boğazlar üzerindeki baskıları nedeniyle Batı bloğuna yakınlaşmış ve 1952'de NATO'ya katılmıştır.

12. II. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

II. Dünya Savaşı, dünya tarihinin en önemli kırılma noktalarından biridir. Savaşın sonuçları siyasi, ekonomik, toplumsal ve teknolojik alanlarda derin izler bırakmıştır.

Siyasi Sonuçlar: Avrupa'nın dünya siyasetindeki merkezi rolü sona ermiş, ABD ve Sovyetler Birliği iki süper güç olarak öne çıkmıştır. Dünya, Batı Bloğu (kapitalist) ve Doğu Bloğu (komünist) olmak üzere iki kutuplu bir yapıya bürünmüştür. Sömürgecilik düzeni çökmeye başlamış, pek çok Asya ve Afrika ülkesi bağımsızlığını kazanmıştır. Almanya, Doğu Almanya ve Batı Almanya olarak ikiye bölünmüştür. İsrail Devleti 1948'de kurulmuş ve Orta Doğu'da yeni sorunlar ortaya çıkmıştır.

Ekonomik Sonuçlar: Avrupa'nın büyük bölümü harabeye dönmüştür. ABD, Marshall Planı (1947) ile Batı Avrupa ülkelerinin ekonomik kalkınmasını desteklemiştir. Sovyetler Birliği ise Doğu Avrupa ülkelerine Molotov Planı ile yardım etmiştir. Bretton Woods sistemiyle Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) kurulmuştur.

Toplumsal Sonuçlar: Savaşta yaklaşık 60-70 milyon insan hayatını kaybetmiştir. Holokost'ta 6 milyon Yahudi ve milyonlarca başka etnik ve sosyal grup sistematik olarak katledilmiştir. Savaş sonrasında insan hakları kavramı önem kazanmış ve 1948'de İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi kabul edilmiştir.

Teknolojik Sonuçlar: Savaş sürecinde geliştirilen atom bombası, nükleer silahlar yarışını başlatmıştır. Radar, jet motor, roket teknolojisi ve tıp alanında önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Bu teknolojiler savaş sonrasında sivil amaçlarla da kullanılmaya başlanmıştır.

13. Soğuk Savaş'ın Temelleri

Barışa Doğru sürecinde alınan kararlar, aslında yeni bir çatışma döneminin de temellerini atmıştır. ABD ve Sovyetler Birliği arasında savaş sırasında var olan iş birliği, savaş sonrasında yerini karşılıklı güvensizlik ve rekabete bırakmıştır. Yalta ve Potsdam konferanslarındaki anlaşmazlıklar, Doğu Avrupa'daki komünist rejimler ve atom bombasının yarattığı güç dengesizliği, Soğuk Savaş'ın başlamasına zemin hazırlamıştır.

1946'da Churchill'in "Demir Perde" konuşması, 1947'de Truman Doktrini ve Marshall Planı, Soğuk Savaş'ın ilk adımları olmuştur. Bu süreç, dünya siyasetini yaklaşık yarım yüzyıl boyunca şekillendirmiştir.

14. Barışa Doğru Sürecinin Değerlendirilmesi

12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi müfredatında yer alan Barışa Doğru konusu, sadece savaşın bitişini değil, aynı zamanda yeni bir dünya düzeninin kuruluşunu da kapsamaktadır. Bu süreçte düzenlenen konferanslar (Kazablanka, Tahran, Yalta, Potsdam), kurulan uluslararası örgütler (Birleşmiş Milletler) ve yapılan yargılamalar (Nürnberg, Tokyo) günümüz uluslararası ilişkilerinin temelini oluşturmuştur.

Barışa Doğru sürecinden çıkarılacak en önemli ders, savaşların yalnızca silahların susmasıyla değil, adil ve sürdürülebilir bir barış düzeninin kurulmasıyla gerçek anlamda sona erdiğidir. Bu bağlamda Birleşmiş Milletler'in kurulması, insan hakları kavramının evrenselleşmesi ve uluslararası hukukun gelişimi, II. Dünya Savaşı'nın en değerli mirasları arasında sayılabilir.

Özet

Barışa Doğru süreci, 1943'ten 1945'e kadar uzanan ve savaşın bitirilmesiyle savaş sonrası düzenin kurulmasını kapsayan bir dönemdir. Kazablanka'da kayıtsız şartsız teslimiyet ilkesi benimsenmiş, Tahran'da ikinci cephe kararı alınmış, Yalta'da Almanya'nın bölünmesi ve BM'nin kurulması kararlaştırılmış, Potsdam'da bu kararlar somutlaştırılmıştır. Atom bombasının kullanılması savaşı sona erdirirken, yeni bir uluslararası düzen ve aynı zamanda yeni gerginliklerin temeli atılmıştır. Türkiye, savaşın son aşamasında Mihver devletlere sembolik bir savaş ilanı yaparak BM'nin kurucu üyesi olmuştur.