Blokların Kuruluşu

Blokların Kuruluşu – Giriş

İkinci Dünya Savaşı'nın 1945 yılında sona ermesiyle birlikte dünya siyasi haritasında köklü değişimler yaşanmıştır. Savaş boyunca ortak düşmana karşı birlikte mücadele eden ABD ve SSCB, savaşın ardından birbirinden tamamen farklı ideolojik, ekonomik ve siyasi yapılarıyla karşı karşıya gelmiştir. Bu durum dünyayı iki büyük güç bloğuna ayırmış ve Soğuk Savaş olarak adlandırılan dönemin temellerini atmıştır. 12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Blokların Kuruluşu konusu, işte bu ayrışmanın nasıl gerçekleştiğini, hangi örgütlerin kurulduğunu ve dünya siyasetinin nasıl şekillendiğini ele almaktadır.

İkinci Dünya Savaşı Sonrası Dünya Düzeni

İkinci Dünya Savaşı, Avrupa'yı harabeye çevirmiş, milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine neden olmuş ve dünyanın siyasi dengelerini tamamen değiştirmiştir. Savaş öncesinde dünya siyasetine yön veren İngiltere ve Fransa gibi geleneksel güçler, savaş sonrasında ekonomik ve askeri olarak zayıflamıştır. Bu boşluğu dolduran iki süper güç ortaya çıkmıştır: Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB).

ABD, liberal demokrasi ve serbest piyasa ekonomisini savunurken; SSCB, komünizm ve merkezi planlı ekonomiyi benimsemiştir. Bu iki ideolojik kutup, dünyayı Batı Bloku ve Doğu Bloku olarak ikiye ayırmıştır. Blokların kuruluşu, yalnızca askeri ittifaklarla sınırlı kalmamış; ekonomik, siyasi ve kültürel alanlarda da derin ayrışmalara yol açmıştır.

Soğuk Savaş Kavramı ve Bloklaşmanın Temelleri

Soğuk Savaş, ABD ve SSCB arasında doğrudan bir silahlı çatışma yaşanmadan süren ideolojik, ekonomik, siyasi ve askeri rekabet dönemine verilen isimdir. Bu kavram ilk kez gazeteci Walter Lippmann tarafından yaygın biçimde kullanılmıştır. Soğuk Savaş'ın en belirgin özelliği, iki süper gücün birbirleriyle doğrudan savaşmak yerine, üçüncü ülkelerdeki vekâlet savaşları, silahlanma yarışı, uzay yarışı ve propaganda aracılığıyla rekabet etmesidir.

Bloklaşmanın temellerini anlamak için savaş sonrası dönemde yaşanan bazı kritik gelişmelere bakmak gerekmektedir. 1945 yılında düzenlenen Yalta ve Potsdam Konferansları, savaş sonrası dünya düzenini belirlemek amacıyla toplanmış ancak ABD ve SSCB arasındaki görüş ayrılıkları bu konferanslarda açıkça ortaya çıkmıştır. Özellikle Doğu Avrupa ülkelerinin geleceği konusundaki anlaşmazlıklar, bloklaşmanın ilk işaretleri olmuştur.

Batı Bloku'nun Oluşumu

Batı Bloku, ABD liderliğinde liberal demokrasi ve serbest piyasa ekonomisini benimseyen ülkelerin oluşturduğu ittifak sistemidir. Bu bloğun kuruluşu, birkaç önemli adımla gerçekleşmiştir.

Truman Doktrini (1947)

Bloklaşmanın en önemli adımlarından biri, ABD Başkanı Harry Truman'ın 12 Mart 1947 tarihinde ilan ettiği Truman Doktrini'dir. Bu doktrin, SSCB'nin yayılmacı politikalarına karşı bir çevreleme (containment) stratejisi olarak ortaya çıkmıştır.

Truman Doktrini'nin ortaya çıkışında Yunanistan ve Türkiye üzerindeki Sovyet baskısı etkili olmuştur. İngiltere'nin ekonomik zorluklar nedeniyle bu iki ülkeye yardım edemeyeceğini bildirmesi üzerine ABD devreye girmiştir. Truman, Kongre'ye yaptığı konuşmada komünizm tehdidi altındaki ülkelere ekonomik ve askeri yardım yapılması gerektiğini belirtmiştir. Bu doktrin kapsamında Türkiye ve Yunanistan'a toplamda 400 milyon dolar yardım yapılmıştır.

Truman Doktrini'nin önemi sadece yapılan yardımla sınırlı değildir. Bu doktrin, ABD'nin Monroe Doktrini'nden bu yana sürdürdüğü yalnızcılık (izolasyonizm) politikasını terk ederek dünya siyasetinde aktif bir rol üstlenmesinin simgesi olmuştur. Aynı zamanda Soğuk Savaş'ın başlangıcı olarak da kabul edilmektedir.

Marshall Planı (1947-1951)

Truman Doktrini'nin ekonomik boyutunu tamamlayan Marshall Planı, ABD Dışişleri Bakanı George Marshall tarafından 5 Haziran 1947 tarihinde açıklanmıştır. Bu plan, İkinci Dünya Savaşı sonrasında harap olan Avrupa ekonomilerinin yeniden inşa edilmesini amaçlamıştır.

Marshall Planı kapsamında ABD, Avrupa ülkelerine yaklaşık 13 milyar dolar (günümüz değeriyle çok daha fazla) ekonomik yardım yapmıştır. Bu yardım programı, yalnızca Batı Avrupa ülkelerinin ekonomik toparlanmasını sağlamamış, aynı zamanda bu ülkelerin komünizme kaymasını da önlemiştir. SSCB ve Doğu Bloku ülkeleri ise Marshall Planı'nı bir Amerikan emperyalizmi aracı olarak değerlendirerek reddetmiştir.

Marshall Planı'nın temel amaçları şunlardır: Avrupa'nın ekonomik olarak yeniden yapılandırılması, komünizmin yayılmasının önlenmesi, ABD ile Avrupa arasındaki ticari ilişkilerin güçlendirilmesi ve demokratik yönetimlerin desteklenmesi. Bu plan, ekonomik bir yardım programı olmanın ötesinde, Batı Bloku'nun oluşumunda kilit bir rol oynamıştır.

NATO'nun Kuruluşu (4 Nisan 1949)

Batı Bloku'nun en önemli askeri ayağı olan Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO), 4 Nisan 1949 tarihinde Washington'da kurulmuştur. NATO'nun kuruluşunun temel nedeni, SSCB'nin Doğu Avrupa'daki yayılmacı politikalarına ve artan Sovyet askeri tehdidine karşı ortak bir savunma mekanizması oluşturmaktır.

NATO'nun kuruluşunda etkili olan gelişmeler arasında 1948 Çekoslovakya Darbesi ve Berlin Buhranı (1948-1949) öne çıkmaktadır. Çekoslovakya'da komünistlerin darbe ile yönetimi ele geçirmesi, Batı Avrupa'da büyük bir endişeye neden olmuştur. Berlin Buhranı ise SSCB'nin Batı Berlin'e giden kara yollarını kapatmasıyla ortaya çıkmış ve ABD'nin hava köprüsü kurarak Batı Berlin'e yardım ulaştırmasıyla çözülmüştür.

NATO'nun kurucu üyeleri şunlardır: ABD, Kanada, İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Norveç, Danimarka, İzlanda, İtalya ve Portekiz. NATO'nun temel ilkesi olan 5. Madde, üye devletlerden birine yapılan silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılacağını belirten kolektif savunma ilkesidir.

Türkiye ve Yunanistan, 1952 yılında NATO'ya katılmıştır. Türkiye'nin NATO üyeliği, Kore Savaşı'na asker göndermesiyle hızlanan bir sürecin sonucunda gerçekleşmiştir. Federal Almanya ise 1955 yılında NATO'ya katılmış ve bu gelişme SSCB'nin Varşova Paktı'nı kurmasında doğrudan etkili olmuştur.

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)

Batı Bloku'nun ekonomik entegrasyonu da bu dönemde hız kazanmıştır. 1951 yılında kurulan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT), Avrupa'da ekonomik iş birliğinin ilk adımı olmuştur. 1957 yılında imzalanan Roma Antlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) kurulmuş ve Batı Avrupa ülkeleri arasında ekonomik bütünleşme sağlanmaya başlanmıştır. Bu oluşum, ilerleyen yıllarda Avrupa Birliği (AB)'ne dönüşecektir.

Doğu Bloku'nun Oluşumu

Doğu Bloku, SSCB liderliğinde komünist ideeolojiyi benimseyen ülkelerin oluşturduğu ittifak sistemidir. SSCB, İkinci Dünya Savaşı sırasında işgal ettiği Doğu Avrupa ülkelerinde komünist rejimler kurarak kendi etki alanını genişletmiştir. Bu ülkelere uydu devletler veya Demir Perde ülkeleri adı verilmiştir.

Kominform (1947)

SSCB, Batı Bloku'nun oluşumuna karşılık olarak ilk adımını 1947 yılında Kominform (Komünist Enformasyon Bürosu)'un kurulmasıyla atmıştır. Kominform, Avrupa'daki komünist partiler arasında bilgi alışverişi ve koordinasyon sağlamak amacıyla oluşturulmuştur. SSCB, Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Fransa ve İtalya komünist partileri bu örgütün üyeleri arasındaydı.

Ancak Yugoslavya lideri Josip Broz Tito'nun bağımsız bir dış politika izlemek istemesi nedeniyle 1948 yılında Yugoslavya Kominform'dan çıkarılmıştır. Bu durum, Doğu Bloku içindeki ilk ciddi çatlağı oluşturmuştur.

Comecon – Karşılıklı Ekonomik Yardım Konseyi (1949)

ABD'nin Marshall Planı'na karşılık olarak SSCB, 25 Ocak 1949 tarihinde Comecon (Karşılıklı Ekonomik Yardım Konseyi)'ni kurmuştur. Bu örgütün amacı, Doğu Bloku ülkeleri arasında ekonomik iş birliğini artırmak ve merkezi planlı ekonomilerin koordinasyonunu sağlamaktır.

Comecon'un kurucu üyeleri SSCB, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya ve Bulgaristan'dır. Daha sonra Arnavutluk, Doğu Almanya, Moğolistan, Küba ve Vietnam da bu örgüte katılmıştır. Comecon, üye ülkeler arasında ticaretin planlanması, sanayileşme stratejilerinin belirlenmesi ve ekonomik kaynakların paylaşılması gibi konularda faaliyet göstermiştir.

Varşova Paktı'nın Kuruluşu (14 Mayıs 1955)

Doğu Bloku'nun askeri ayağını oluşturan Varşova Paktı, 14 Mayıs 1955 tarihinde kurulmuştur. Varşova Paktı'nın kuruluşunun doğrudan nedeni, Federal Almanya'nın (Batı Almanya) NATO'ya kabul edilmesidir. SSCB, bu gelişmeyi kendi güvenliğine yönelik ciddi bir tehdit olarak değerlendirmiş ve Doğu Bloku ülkelerini bir askeri ittifak çatısı altında toplamıştır.

Varşova Paktı'nın kurucu üyeleri şunlardır: SSCB, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan, Arnavutluk ve Doğu Almanya. Arnavutluk, 1968 yılında pakttan ayrılmıştır. Tıpkı NATO'nun 5. Maddesi gibi, Varşova Paktı da üye devletlerden birine yapılan saldırının tümüne yapılmış sayılacağı ilkesini benimsemiştir.

Varşova Paktı, yalnızca dış tehditlere karşı değil, aynı zamanda Doğu Bloku içindeki muhalefetin bastırılmasında da kullanılmıştır. 1956 Macaristan Ayaklanması ve 1968 Prag Baharı bu durumun en açık örnekleridir. Her iki olayda da Varşova Paktı kuvvetleri, SSCB liderliğinde müdahale ederek reformist hareketleri bastırmıştır.

Demir Perde Kavramı

Demir Perde kavramı, İngiltere eski Başbakanı Winston Churchill'in 5 Mart 1946 tarihinde ABD'nin Missouri eyaletindeki Fulton şehrinde yaptığı ünlü konuşmada kullanılmıştır. Churchill bu konuşmasında "Stettin'den Trieste'ye kadar Avrupa kıtası üzerine demir bir perde inmiştir" demiştir. Bu ifade, Doğu ve Batı Avrupa arasındaki ideolojik ve fiziksel bölünmeyi sembolize etmektedir.

Demir Perde, sadece mecazi bir kavram değildi. Berlin Duvarı'nın 1961 yılında inşa edilmesi, bu ayrışmanın somut bir simgesi haline gelmiştir. Berlin Duvarı, Doğu ve Batı Berlin'i fiziksel olarak ayırmış, Doğu Bloku vatandaşlarının Batı'ya geçişini engellemek amacıyla kullanılmıştır.

Almanya'nın Bölünmesi

Bloklaşmanın en çarpıcı örneklerinden biri Almanya'nın bölünmesidir. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Almanya, ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB tarafından dört işgal bölgesine ayrılmıştır. Ancak Batılı müttefikler ile SSCB arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle Almanya iki ayrı devlete bölünmüştür.

1949 yılında Batı'da Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı Almanya), Doğu'da ise Demokratik Almanya Cumhuriyeti (Doğu Almanya) kurulmuştur. Batı Almanya, liberal demokrasi ve serbest piyasa ekonomisini benimseyerek Batı Bloku'na katılmış; Doğu Almanya ise komünist rejimle yönetilerek Doğu Bloku'nun bir parçası olmuştur. Berlin şehri de aynı şekilde Batı Berlin ve Doğu Berlin olarak ikiye ayrılmıştır.

Bloklaşmanın Dünya Üzerindeki Etkileri

Blokların kuruluşu, dünya siyasetini derinden etkilemiştir. İki süper güç arasındaki rekabet, dünyanın hemen her bölgesinde kendini hissettirmiştir. Kore Savaşı (1950-1953), bloklar arası rekabetin ilk büyük sıcak çatışmasıdır. Kore Yarımadası, Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrılmış; Kuzey Kore SSCB ve Çin'in desteğini alırken, Güney Kore ABD ve BM kuvvetlerinin desteğiyle savaşmıştır.

Bloklaşma, silahlanma yarışını da beraberinde getirmiştir. ABD'nin 1945'te atom bombasını kullanmasının ardından SSCB de 1949'da kendi nükleer silahını geliştirmiştir. Her iki süper güç de giderek daha yıkıcı silahlar geliştirerek birbirlerini caydırmaya çalışmıştır. Bu durum dehşet dengesi (Karşılıklı Garantili İmha – MAD) kavramını ortaya çıkarmıştır.

Bloklaşmanın bir diğer etkisi de uzay yarışıdır. SSCB'nin 1957'de Sputnik uydusunu uzaya göndermesi, ABD'yi derinden etkilemiş ve uzay yarışını başlatmıştır. ABD, 1969'da Apollo 11 ile Ay'a ilk insanı göndermeyi başarmıştır.

Bağlantısızlar Hareketi

İki blok arasındaki rekabetin yoğunlaşması, bazı ülkelerin her iki bloktan da bağımsız kalmak istemesine yol açmıştır. Bağlantısızlar Hareketi, 1961 yılında Belgrad'da düzenlenen konferansla resmi olarak kurulmuştur. Bu hareketin öncüleri arasında Yugoslavya lideri Tito, Hindistan Başbakanı Nehru, Mısır Devlet Başkanı Nasır ve Endonezya Devlet Başkanı Sukarno yer almaktadır.

Bağlantısızlar Hareketi, özellikle sömürgecilikten yeni kurtulan Üçüncü Dünya ülkelerinin sesini duyurmak ve iki süper güç arasındaki çatışmadan uzak durmak amacıyla faaliyet göstermiştir. Bu hareket, 1955 yılında Endonezya'nın Bandung şehrinde düzenlenen Asya-Afrika Konferansı'nın bir devamı niteliğindedir.

Türkiye'nin Bloklar Arasındaki Konumu

Türkiye, jeopolitik konumu nedeniyle Soğuk Savaş döneminde stratejik bir öneme sahip olmuştur. SSCB'nin Türk Boğazları üzerindeki talepleri ve Doğu Anadolu'daki toprak iddiaları, Türkiye'yi Batı Bloku'na yakınlaştırmıştır. 1947'de Truman Doktrini kapsamında ABD yardımı alan Türkiye, 1948'de Marshall Planı'ndan da faydalanmıştır.

Türkiye'nin NATO'ya katılma süreci, Kore Savaşı ile hız kazanmıştır. 1950 yılında Kore'ye bir tugay gönderen Türkiye, burada gösterdiği başarılı performansla NATO üyeliğine kabul edilmiş ve 18 Şubat 1952 tarihinde resmen NATO üyesi olmuştur. Bu üyelik, Türkiye'nin Batı Bloku'ndaki konumunu pekiştirmiştir.

Türkiye aynı zamanda bölgesel güvenlik örgütlerine de katılmıştır. 1955 yılında kurulan Bağdat Paktı (daha sonra CENTO), Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve İngiltere arasında oluşturulan bölgesel bir savunma örgütüdür. Bu pakt, SSCB'nin Ortadoğu'ya yayılmasını önlemeyi amaçlamıştır.

Bloklaşmanın Temel Özellikleri ve Karşılaştırma

Batı Bloku ve Doğu Bloku arasındaki temel farkları özetlemek gerekirse: Batı Bloku, liberal demokrasi, serbest piyasa ekonomisi, bireysel haklar ve özgürlükler üzerine kuruluyken; Doğu Bloku, komünizm, merkezi planlı ekonomi, kolektif haklar ve tek parti yönetimi üzerine kurulmuştur. Batı Bloku'nun askeri örgütü NATO, ekonomik örgütü AET/OEEC; Doğu Bloku'nun askeri örgütü Varşova Paktı, ekonomik örgütü Comecon'dur.

Her iki blok da kendi etki alanlarını genişletmek için çeşitli araçlar kullanmıştır. Propaganda, her iki tarafın da yoğun biçimde başvurduğu bir yöntem olmuştur. ABD, Özgür Avrupa Radyosu ve Amerikanın Sesi gibi yayın organlarıyla Doğu Bloku halklarına ulaşmaya çalışırken; SSCB de kendi propaganda araçlarını kullanmıştır. Bunun yanı sıra istihbarat örgütleri olan CIA ve KGB, her iki bloğun gizli operasyonlarında merkezi rol oynamıştır.

Bloklaşmanın Sonuçları

Blokların kuruluşu ve Soğuk Savaş dönemi dünya tarihinde derin izler bırakmıştır. Bu dönemin en önemli sonuçları arasında dünya siyasetinin iki kutuplu hale gelmesi, nükleer silahlanma yarışının hızlanması, vekâlet savaşlarının artması, uzay teknolojisinde büyük gelişmeler yaşanması ve uluslararası ilişkilerin ideolojik temelde şekillenmesi sayılabilir.

Bloklaşma dönemi, 1991 yılında SSCB'nin dağılması ve Varşova Paktı'nın feshedilmesi ile sona ermiştir. Ancak bu dönemin yarattığı siyasi, ekonomik ve toplumsal etkiler günümüzde hâlâ hissedilmektedir. Soğuk Savaş döneminde kurulan NATO, günümüzde de faaliyetlerini sürdüren en önemli uluslararası askeri ittifak olma özelliğini korumaktadır.

Özet

12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Blokların Kuruluşu konusu, İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünyayı iki kutba ayıran gelişmeleri kapsamlı biçimde ele almaktadır. ABD liderliğindeki Batı Bloku'nun Truman Doktrini, Marshall Planı ve NATO ile şekillendiği; SSCB liderliğindeki Doğu Bloku'nun ise Kominform, Comecon ve Varşova Paktı ile yapılandırıldığı görülmektedir. Bu bloklaşma süreci, dünya siyasetini yaklaşık yarım yüzyıl boyunca şekillendirmiş ve günümüze kadar uzanan derin etkiler bırakmıştır. Türkiye, bu süreçte stratejik konumu nedeniyle Batı Bloku'nda yer almış ve NATO üyeliği ile bu tercihini somutlaştırmıştır.