Paylaşılmayan Orta Doğu

12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi – Paylaşılmayan Orta Doğu

Soğuk Savaş Dönemi'nde dünya, ABD ve SSCB liderliğinde iki kutuplu bir yapıya bürünmüştür. Bu dönemde her iki süper güç, küresel hâkimiyet mücadelesinde stratejik bölgeleri kontrol altına almaya çalışmıştır. Orta Doğu, sahip olduğu zengin enerji kaynakları, jeopolitik konumu ve kültürel-dini yapısıyla bu rekabetin en yoğun yaşandığı coğrafyaların başında gelmiştir. 12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Paylaşılmayan Orta Doğu konusu, bu bölgede yaşanan çatışmaları, bloklar arası rekabeti ve bölgesel aktörlerin tutumlarını ele almaktadır.

Orta Doğu'nun Stratejik Önemi

Orta Doğu, tarih boyunca farklı medeniyetlerin buluşma noktası olmuştur. Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının kesişim noktasında yer alan bu bölge, kadim ticaret yollarının geçiş güzergâhı olması nedeniyle büyük önem taşımıştır. Ancak 20. yüzyılda petrolün stratejik bir kaynak hâline gelmesiyle Orta Doğu'nun önemi katlanarak artmıştır. Dünya petrol rezervlerinin büyük bir bölümünün bu bölgede bulunması, sanayi devriminden bu yana enerjiye bağımlı olan Batılı devletlerin dikkatini bu coğrafyaya çevirmiştir.

Soğuk Savaş döneminde petrol, yalnızca ekonomik değil aynı zamanda askeri ve siyasi bir güç aracı hâline gelmiştir. Ordularını, sanayilerini ve ekonomilerini ayakta tutmak isteyen her iki blok da Orta Doğu'daki enerji kaynaklarına erişimi güvence altına almak istemiştir. Bunun yanı sıra Süveyş Kanalı gibi kritik su yolları, Akdeniz'den Hint Okyanusu'na uzanan deniz ticaret hatlarının kontrolü açısından hayati önem taşımıştır. Bu nedenle Orta Doğu, Soğuk Savaş'ın en "sıcak" bölgelerinden biri olmuştur.

Osmanlı Sonrası Orta Doğu ve Manda Yönetimleri

Orta Doğu'daki modern siyasi yapıyı anlamak için Birinci Dünya Savaşı sonrasına bakmak gerekmektedir. Osmanlı Devleti'nin savaştan yenik çıkmasıyla birlikte bölge, İngiltere ve Fransa arasında paylaşılmıştır. 1916 yılında imzalanan Sykes-Picot Antlaşması ile Orta Doğu'nun sınırları, bölge halklarının etnik ve dini yapıları dikkate alınmadan cetvelle çizilmiştir. Bu durum, günümüze kadar süren pek çok çatışmanın temel nedenlerinden birini oluşturmuştur.

İngiltere, Irak, Ürdün ve Filistin üzerinde; Fransa ise Suriye ve Lübnan üzerinde manda yönetimi kurmuştur. Bu dönemde bölge halkları bağımsızlık mücadelesi vermiş, ancak sömürgeci güçlerin çıkarları doğrultusunda şekillenen siyasi yapılar, bağımsızlık sonrasında da istikrarsızlığın devam etmesine yol açmıştır. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından İngiltere ve Fransa'nın gücünü yitirmesiyle bu bölgede oluşan güç boşluğunu ABD ve SSCB doldurmaya çalışmıştır.

İsrail'in Kuruluşu ve Arap-İsrail Çatışmaları

Orta Doğu'daki en derin ve uzun süreli çatışmalardan biri, İsrail-Filistin meselesidir. 19. yüzyılın sonlarından itibaren Siyonizm hareketi, Yahudilerin Filistin topraklarında bir devlet kurmasını hedeflemiştir. 1917'de yayımlanan Balfour Deklarasyonu ile İngiltere, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını desteklediğini açıklamıştır. İkinci Dünya Savaşı'nda yaşanan Holokost, Yahudi göçünü hızlandırmış ve uluslararası kamuoyunda bir Yahudi devleti kurulması fikrine destek artmıştır.

14 Mayıs 1948'de İsrail Devleti kurulmuştur. Bu gelişme, Arap dünyasında büyük tepkiyle karşılanmış ve aynı gün Mısır, Ürdün, Suriye, Lübnan ve Irak'ın katılımıyla 1948 Arap-İsrail Savaşı başlamıştır. Savaş, İsrail'in galibiyetiyle sonuçlanmış ve yüz binlerce Filistinli mülteci durumuna düşmüştür. Bu olay, Arap dünyasında "Nakba" (Büyük Felaket) olarak anılmaktadır.

Soğuk Savaş döneminde İsrail, ABD'nin bölgedeki en önemli müttefiki konumuna gelmiştir. Buna karşılık SSCB, Arap devletlerini destekleyerek bölgede nüfuz alanı oluşturmaya çalışmıştır. Bu kutuplaşma, bölgedeki çatışmaları daha da derinleştirmiştir.

1956 Süveyş Krizi

Mısır'da 1952 yılında gerçekleştirilen askeri darbeyle iktidara gelen Cemal Abdünnâsır (Nasır), Arap milliyetçiliğinin en güçlü temsilcisi hâline gelmiştir. Nasır, 1956 yılında Süveyş Kanalı'nı millileştirdiğini ilan etmiştir. Bu karar, kanalın işletme hakkını elinde bulunduran İngiltere ve Fransa'yı derinden rahatsız etmiştir. İki ülke, İsrail ile birlikte Mısır'a askeri müdahalede bulunmuştur.

Ancak bu müdahale, hem ABD hem de SSCB tarafından sert bir şekilde kınanmıştır. BM Güvenlik Konseyi'nde yapılan görüşmeler sonucunda saldırgan güçler geri çekilmek zorunda kalmıştır. Süveyş Krizi, birçok açıdan dönüm noktası niteliğindedir. İlk olarak, İngiltere ve Fransa'nın artık tek başına büyük güç politikası izleyemeyecekleri ortaya çıkmıştır. İkinci olarak, Orta Doğu'daki güç dengesinin ABD ve SSCB eksenine kaydığı teyit edilmiştir. Üçüncü olarak, Nasır'ın uluslararası arenada prestiji artmış ve Pan-Arabizm hareketi güçlenmiştir.

Eisenhower Doktrini ve ABD'nin Orta Doğu Politikası

Süveyş Krizi'nin ardından ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower, 1957 yılında Eisenhower Doktrini'ni ilan etmiştir. Bu doktrine göre ABD, komünizm tehdidi altında olan herhangi bir Orta Doğu ülkesine ekonomik ve askeri yardım sağlayacaktı. Doktrin, açıkça SSCB'nin bölgedeki yayılmacılığını engellemeyi hedeflemiştir.

Eisenhower Doktrini çerçevesinde ABD, 1958 yılında Lübnan'a asker çıkarmıştır. Aynı yıl Irak'ta gerçekleştirilen askeri darbeyle monarşi devrilmiş ve Batı yanlısı Bağdat Paktı sarsılmıştır. Bu gelişmeler, Orta Doğu'daki dengelerin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha göstermiştir. ABD, bir yandan İsrail'i desteklerken öte yandan Suudi Arabistan ve İran gibi petrol zengini ülkelerle yakın ilişkiler kurarak bölgedeki çıkarlarını korumaya çalışmıştır.

1967 Altı Gün Savaşı

Arap-İsrail gerginliği 1967 yılında yeniden tırmanmıştır. Mısır'ın Tiran Boğazı'nı İsrail gemilerine kapatması ve Sina Yarımadası'na asker yığması üzerine İsrail, 5 Haziran 1967'de Mısır, Suriye ve Ürdün'e karşı eş zamanlı saldırı başlatmıştır. Altı Gün Savaşı olarak bilinen bu çatışmada İsrail, Mısır'dan Sina Yarımadası ve Gazze Şeridi'ni, Ürdün'den Batı Şeria ve Doğu Kudüs'ü, Suriye'den ise Golan Tepeleri'ni ele geçirmiştir.

Bu savaş, Orta Doğu'nun siyasi haritasını derinden değiştirmiştir. BM Güvenlik Konseyi, 242 sayılı kararla İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesini istemiştir. Ancak İsrail bu kararı uygulamadığı gibi, işgal altındaki topraklarda Yahudi yerleşim birimleri inşa etmeye başlamıştır. Altı Gün Savaşı, Filistin meselesini uluslararası gündemin en önemli konularından biri hâline getirmiş ve Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) etkinliğini artırmıştır.

1973 Yom Kippur Savaşı ve Petrol Krizi

Mısır ve Suriye, 1967'de kaybettikleri toprakları geri almak amacıyla 6 Ekim 1973'te İsrail'e sürpriz bir saldırı başlatmıştır. Yahudi kutsal günü Yom Kippur'da başladığı için Yom Kippur Savaşı olarak adlandırılan bu çatışmada Mısır ordusu, başlangıçta Süveyş Kanalı'nı geçerek Sina'ya ilerlemiştir. Suriye de Golan Tepeleri'nde ilerleme kaydetmiştir.

Ancak ABD'nin İsrail'e sağladığı devasa askeri yardımla savaşın seyri değişmiştir. İsrail, karşı saldırıya geçerek Mısır ve Suriye kuvvetlerini geri püskürtmüştür. Savaş, BM ateşkes kararıyla sona ermiştir. Bu savaşın en önemli sonuçlarından biri, Arap petrol ambargosu olmuştur. OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) üyesi Arap ülkeleri, İsrail'i destekleyen Batılı ülkelere petrol ihracatını durdurmuştur. Bu ambargo, dünya genelinde büyük bir enerji krizine yol açmış ve petrol fiyatları dört kat artmıştır.

1973 Petrol Krizi, petrolün nasıl güçlü bir siyasi silah olarak kullanılabileceğini göstermiştir. Batılı ülkeler, enerji politikalarını yeniden gözden geçirmek zorunda kalmıştır. Ayrıca bu kriz, Orta Doğu'daki bölgesel aktörlerin küresel ekonomi üzerindeki etkisini açıkça ortaya koymuştur.

Camp David Antlaşmaları ve Mısır-İsrail Barışı

1973 Savaşı'nın ardından Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat, 1977 yılında tarihî bir adım atarak İsrail'i ziyaret etmiştir. Bu ziyaret, bir Arap liderinin İsrail'i ilk kez tanıması anlamına gelmiştir. ABD Başkanı Jimmy Carter'ın arabuluculuğuyla 1978 yılında Camp David Antlaşmaları imzalanmıştır. Bu antlaşmalarla Mısır, İsrail'i resmen tanımış ve İsrail, Sina Yarımadası'ndan çekilmiştir.

Camp David Antlaşmaları, Soğuk Savaş döneminde Orta Doğu'da imzalanan en önemli barış anlaşmalarından biridir. Ancak bu barış, Arap dünyasında büyük tepkiyle karşılanmıştır. Mısır, Arap Birliği'nden ihraç edilmiş ve Enver Sedat, 1981 yılında bir suikast sonucu hayatını kaybetmiştir. Buna rağmen Mısır-İsrail barışı günümüze kadar sürmüştür. Bu süreç, ABD'nin Orta Doğu'da diplomasi yoluyla kazanımlar elde edebileceğini göstermiştir.

SSCB'nin Orta Doğu Politikası

Soğuk Savaş döneminde SSCB, Orta Doğu'da ABD'nin etkisini dengelemek ve kendi nüfuz alanını genişletmek amacıyla aktif bir politika izlemiştir. SSCB, özellikle Arap milliyetçiliğini ve sosyalist eğilimli rejimleri desteklemiştir. Mısır, Suriye, Irak ve Libya gibi ülkelere askeri ve ekonomik yardım sağlanmıştır.

Nasır döneminde Mısır, SSCB'nin bölgedeki en önemli müttefiki olmuştur. Asvan Barajı'nın inşası, Sovyet yardımıyla gerçekleştirilmiştir. Ancak Nasır'ın 1970'te ölümünden sonra Enver Sedat, Mısır'ı Batı kampına yaklaştırmış ve SSCB'nin bölgedeki etkisi zayıflamıştır. Buna karşılık SSCB, Suriye ve Irak ile ilişkilerini güçlendirmiştir. Ayrıca 1979'da Afganistan'a müdahale ederek Orta Doğu'daki varlığını doğrudan askeri güçle pekiştirmeye çalışmıştır.

İran İslam Devrimi (1979)

1979 yılı, Orta Doğu tarihinde bir dönüm noktası olmuştur. İran'da Şah Muhammed Rıza Pehlevi'ye karşı yükselen toplumsal muhalefet, İran İslam Devrimi'yle sonuçlanmıştır. Ayetullah Humeyni liderliğindeki devrim, İran'ı teokratik bir cumhuriyete dönüştürmüştür. Bu devrim, hem ABD hem de SSCB için beklenmedik bir gelişme olmuştur.

İran, devrimden önce ABD'nin bölgedeki en güçlü müttefiklerinden biriydi. Şah, ABD'nin silah ve teknoloji desteğiyle bölgesel bir güç hâline gelmişti. Ancak devrimle birlikte İran, hem ABD hem de SSCB karşıtı bir dış politika benimsemiştir. "Ne Doğu ne Batı, sadece İslam" sloganı, İran'ın bağımsız çizgisini simgelemiştir. 1979'da ABD Büyükelçiliği baskını ve rehin krizi, ABD-İran ilişkilerinin tamamen kopmasına yol açmıştır.

İran İslam Devrimi, bölgede yeni bir ideolojik kutup oluşturmuştur. Devrim, İslami hareketlere ilham verirken, Suudi Arabistan gibi Sünni monarşileri tedirgin etmiştir. Bu durum, bölgede yeni bir rekabet ve çatışma dinamiği ortaya çıkarmıştır.

Irak-İran Savaşı (1980-1988)

İran İslam Devrimi'nin ardından Irak lideri Saddam Hüseyin, İran'ın devrim sonrası zayıflığından yararlanmak ve Şattülarap su yolunun kontrolünü ele geçirmek amacıyla 1980'de İran'a saldırmıştır. Böylece 20. yüzyılın en uzun ve en kanlı çatışmalarından biri olan Irak-İran Savaşı başlamıştır.

Savaş sekiz yıl sürmüş ve her iki tarafta da büyük kayıplara yol açmıştır. Yaklaşık bir milyon insanın hayatını kaybettiği tahmin edilmektedir. Soğuk Savaş dinamikleri bu savaşta da kendini göstermiştir. ABD ve Batılı ülkeler genel olarak Irak'ı desteklemiş, İran ise uluslararası izolasyonla karşı karşıya kalmıştır. SSCB ise her iki tarafa da silah satışı yapmıştır. Savaş, 1988'de BM kararıyla ateşkesle sona ermiş, ancak kesin bir galip çıkmamıştır. Bu savaş, bölgenin ekonomik kaynaklarını tüketmiş ve yeni çatışmaların zeminini hazırlamıştır.

Lübnan İç Savaşı (1975-1990)

Orta Doğu'daki çatışmaların bir diğer önemli boyutu, Lübnan İç Savaşı'dır. Lübnan, farklı mezhep ve etnik grupların bir arada yaşadığı hassas bir demografik yapıya sahipti. Filistinli mültecilerin Lübnan'a yerleşmesi ve FKÖ'nün burada güçlenmesi, iç dengeleri bozmuştur. 1975'te başlayan iç savaş, 15 yıl sürmüş ve yüz binlerce insanın ölümüne ya da yerinden edilmesine yol açmıştır.

Lübnan İç Savaşı'na İsrail, Suriye ve çeşitli Filistin grupları doğrudan müdahale etmiştir. İsrail, 1982'de FKÖ'yü etkisiz hâle getirmek amacıyla Lübnan'ı işgal etmiştir. Suriye ise Lübnan'daki varlığını 2005 yılına kadar sürdürmüştür. Bu savaş, Orta Doğu'daki sorunların birbirine nasıl bağlı olduğunu açıkça göstermiştir.

Afganistan Sorunu ve Sovyet Müdahalesi (1979-1989)

Orta Doğu'nun geniş tanımı içinde değerlendirilebilecek bir diğer önemli gelişme, SSCB'nin 1979'da Afganistan'a müdahalesidir. Afganistan'da iktidardaki komünist rejimi desteklemek amacıyla SSCB, ülkeye asker göndermiştir. Bu müdahale, Soğuk Savaş'ın en önemli vekalet savaşlarından birine dönüşmüştür.

ABD, Pakistan ve Suudi Arabistan, Sovyetlere karşı savaşan Afgan mücahitlerine (mücahidin) silah ve para yardımı sağlamıştır. CIA'nın gizli operasyonlarıyla desteklenen mücahitler, SSCB kuvvetlerine karşı etkili bir direniş sergilemiştir. On yıl süren savaşın ardından SSCB, 1989'da Afganistan'dan çekilmiştir. Bu çekilme, SSCB'nin çöküşünü hızlandıran önemli etkenlerden biri olmuştur. Ancak savaş sonrası Afganistan'da oluşan istikrarsızlık ortamı, Taliban ve El-Kaide gibi radikal örgütlerin yükselmesine zemin hazırlamıştır.

Körfez Savaşı (1990-1991)

Irak-İran Savaşı'ndan büyük ekonomik kayıplarla çıkan Irak, borçlarını karşılamak ve petrol gelirlerini artırmak amacıyla 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal etmiştir. Saddam Hüseyin, Kuveyt'in tarihsel olarak Irak toprakları olduğunu iddia etmiştir. Bu işgal, uluslararası toplumun sert tepkisiyle karşılanmıştır.

BM Güvenlik Konseyi, Irak'a ambargo uygulamış ve çekilmesi için süre tanımıştır. Irak'ın geri adım atmaması üzerine ABD liderliğinde 34 ülkenin katıldığı çok uluslu koalisyon güçleri, Ocak 1991'de "Çöl Fırtınası" Harekâtı'nı başlatmıştır. Kısa sürede Irak ordusu yenilgiye uğratılmış ve Kuveyt kurtarılmıştır. Körfez Savaşı, Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD'nin küresel üstünlüğünü pekiştiren önemli bir olay olmuştur.

Türkiye'nin Orta Doğu Politikası

Türkiye, Soğuk Savaş döneminde NATO üyesi olarak Batı bloğunda yer almıştır. Ancak Orta Doğu'ya komşu bir ülke olarak bölgedeki gelişmelerden doğrudan etkilenmiştir. Türkiye, genel olarak bölgesel çatışmalardan uzak durmaya çalışmış ve dengeli bir dış politika izlemiştir.

Bağdat Paktı (1955), Türkiye'nin Orta Doğu'daki Batı yanlısı güvenlik yapılanmasına katıldığı önemli bir girişim olmuştur. Irak, İran, Pakistan ve İngiltere'nin de üye olduğu bu pakt, SSCB'nin güneye yayılmasını engellemek amacıyla kurulmuştur. Ancak 1958'de Irak'taki darbe sonrasında pakt işlevini yitirmiş ve CENTO adıyla yeniden yapılandırılmıştır. Türkiye, Kıbrıs meselesi, su kaynakları ve güvenlik gibi konularda bölge ülkeleriyle çeşitli sorunlar yaşamış, ancak diplomatik çözüm yollarını ön planda tutmaya çalışmıştır.

Filistin Meselesi ve Uluslararası Boyutu

Soğuk Savaş boyunca Filistin meselesi, Orta Doğu'daki en çetrefilli sorunlardan biri olmaya devam etmiştir. Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), 1964 yılında kurulmuş ve Yaser Arafat liderliğinde Filistin halkının bağımsızlık mücadelesini yürütmüştür. FKÖ, başlangıçta silahlı mücadele yöntemlerini benimsemiş, ancak zamanla diplomasi ağırlıklı bir çizgiye evrilmiştir.

1987 yılında işgal altındaki Filistin topraklarında başlayan İntifada (ayaklanma), dünya kamuoyunun dikkatini Filistin meselesine çekmiştir. Taş ve sapanla İsrail askeri güçlerine direnen Filistinli siviller, uluslararası arenada sempatik bir imaj oluşturmuştur. İntifada, Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından başlayan Oslo Barış Süreci'nin (1993) zeminini hazırlamıştır.

Orta Doğu'da Su Sorunu

Orta Doğu'daki çatışmaların yalnızca petrol ve siyasi ideolojilerle sınırlı olmadığı, su kaynaklarının da önemli bir gerilim unsuru olduğu unutulmamalıdır. Fırat, Dicle ve Ürdün Nehri gibi sınır aşan su kaynakları, bölge ülkeleri arasında ciddi anlaşmazlıklara yol açmıştır. Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde barajlar inşa etmesi, Suriye ve Irak'la gerginliklere neden olmuştur. Su sorunu, Orta Doğu'nun geleceğinde de önemli bir çatışma potansiyeli taşımaktadır.

Soğuk Savaş'ın Sona Ermesi ve Orta Doğu'ya Etkileri

1991 yılında SSCB'nin dağılmasıyla Soğuk Savaş sona ermiştir. Bu gelişme, Orta Doğu'daki güç dengesini temelden değiştirmiştir. SSCB'nin desteğini kaybeden Suriye, Libya ve Irak gibi ülkeler zayıflamıştır. ABD, bölgede tek süper güç olarak kalmıştır. Ancak Soğuk Savaş'ın sona ermesi bölgeye barış getirmemiş, aksine yeni çatışma dinamikleri ortaya çıkmıştır.

Etnik ve mezhepsel çatışmalar, terörizm, silah yayılımı ve demokratikleşme talepleri, Soğuk Savaş sonrası Orta Doğu'nun temel sorunları hâline gelmiştir. Soğuk Savaş döneminde süper güçlerin kontrolü altında tutulan birçok çatışma, bu kontrol mekanizmasının ortadan kalkmasıyla şiddetlenmiştir.

Paylaşılmayan Orta Doğu Konusunun Genel Değerlendirmesi

12. Sınıf Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi Paylaşılmayan Orta Doğu konusu, Soğuk Savaş döneminde bölgede yaşanan çok katmanlı çatışmaları kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Bu konuda öne çıkan temel noktalar şu şekilde özetlenebilir:

• Enerji kaynakları: Petrol, Orta Doğu'yu küresel güç mücadelesinin merkezine yerleştirmiştir. Süper güçler, bölgedeki enerji kaynaklarına erişimi kontrol altında tutmak için çeşitli stratejiler geliştirmiştir.
• Arap-İsrail çatışması: İsrail'in kuruluşundan itibaren devam eden bu çatışma, bölgedeki en temel sorunlardan biri olmuş ve Soğuk Savaş blokları arasındaki rekabetin yansıma alanı hâline gelmiştir.
• Vekalet savaşları: ABD ve SSCB, doğrudan çatışmak yerine bölgesel müttefikleri aracılığıyla Orta Doğu'da rekabet etmiştir. Bu durum, çatışmaların uzamasına ve derinleşmesine yol açmıştır.
• İdeolojik çatışmalar: Arap milliyetçiliği, sosyalizm, İslamcılık ve Batı liberalizmi gibi farklı ideolojiler, bölgede sürekli bir gerilim kaynağı olmuştur.
• Sömürgecilik mirası: Birinci Dünya Savaşı sonrasında yapay olarak çizilen sınırlar ve oluşturulan devlet yapıları, bölgedeki istikrarsızlığın temel nedenlerinden birini oluşturmuştur.

Sonuç olarak, Orta Doğu Soğuk Savaş döneminde "paylaşılamamış" bir coğrafya olarak kalmıştır. Bölgedeki çatışmalar, yalnızca süper güçlerin rekabetinden değil, aynı zamanda tarihsel, kültürel, mezhepsel ve ekonomik faktörlerin karmaşık etkileşiminden kaynaklanmıştır. Bu çatışma dinamiklerinin büyük bölümü, Soğuk Savaş sonrasında da etkisini sürdürmeye devam etmiştir.