Siyasi Alanda Meydana Gelen Gelişmeler

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Siyasi Alanda Meydana Gelen Gelişmeler

Türk İnkılabı, yalnızca bir bağımsızlık mücadelesi değil, aynı zamanda toplumun her alanında köklü değişimleri hedefleyen kapsamlı bir modernleşme hareketidir. Bu değişimlerin en önemli boyutlarından biri de siyasi alanda meydana gelen gelişmelerdir. Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde gerçekleştirilen siyasi inkılaplar, Osmanlı Devleti'nin monarşik ve teokratik yapısını ortadan kaldırarak yerine laik, demokratik ve cumhuriyetçi bir devlet düzeni kurulmasını sağlamıştır. Bu bölümde 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük müfredatı çerçevesinde siyasi alandaki gelişmeleri ayrıntılı olarak inceleyeceğiz.

1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

Siyasi alanda meydana gelen gelişmelerin ilk ve en kritik adımı saltanatın kaldırılmasıdır. Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sonuçlanmasının ardından Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmış ve barış görüşmeleri için Lozan Konferansı'na davet gönderilmiştir. Ancak bu davet hem TBMM Hükûmeti'ne hem de İstanbul Hükûmeti'ne yapılmıştır. Bu durum, ülkede iki başlı bir yönetim görüntüsü oluşturuyordu ve Ankara'nın egemenlik haklarını zedeleme riski taşıyordu.

Mustafa Kemal Atatürk, bu ikili yapının ortadan kaldırılması gerektiğini düşünüyordu. 1 Kasım 1922 tarihinde TBMM'de yapılan oylama ile saltanat kaldırıldı. Bu kararla birlikte Osmanlı hanedanının siyasi otoritesi sona erdirilmiş oldu. Padişah Vahdettin, 17 Kasım 1922'de bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul'u terk etti.

Saltanatın kaldırılmasının sonuçları şu şekilde özetlenebilir:

• Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir.
• Ülkedeki iki başlı yönetim anlayışı ortadan kalkmıştır.
• TBMM, devletin tek meşru temsilcisi hâline gelmiştir.
• Lozan görüşmelerine yalnızca Ankara Hükûmeti katılmıştır.
• Millî egemenlik ilkesi güçlenmiştir.
• Cumhuriyetin ilanına giden yolda önemli bir adım atılmıştır.

Saltanatın kaldırılması, halifeliğin bir süre daha devam ettirilmesiyle birlikte gerçekleşmiştir. Bu durum, toplumsal tepkilerin aşamalı olarak yönetilmesi stratejisinin bir parçasıdır. Halifelik makamına Abdülmecit Efendi getirilmiştir; ancak halifenin siyasi bir yetkisi bulunmuyordu.

2. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)

Siyasi alanda meydana gelen gelişmelerin en belirleyici olayı hiç kuşkusuz Cumhuriyetin ilanıdır. 29 Ekim 1923 tarihinde TBMM'de yapılan anayasa değişikliğiyle devletin yönetim biçimi cumhuriyet olarak belirlenmiştir. Bu tarih, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş tarihi olarak kabul edilir.

Cumhuriyetin ilanına giden süreçte hükûmet bunalımı yaşanması önemli bir etkendir. Fethi (Okyar) Bey'in başbakanlıktan istifasının ardından yeni hükûmetin kurulmasında yaşanan zorluklar, rejimin adının konması gerekliliğini ortaya koymuştur. Mustafa Kemal Atatürk, bu bunalımı fırsata çevirerek anayasa değişikliği teklifinde bulunmuştur.

Cumhuriyetin ilanıyla gerçekleşen temel değişiklikler:

• Devletin yönetim şekli "Cumhuriyet" olarak anayasaya yazılmıştır.
• Cumhurbaşkanlığı makamı oluşturulmuş ve Mustafa Kemal Atatürk ilk cumhurbaşkanı seçilmiştir.
• Başbakanlık makamı oluşturulmuş, İsmet (İnönü) Bey ilk başbakan olmuştur.
• Devletin başkentinin Ankara olduğu anayasada tescil edilmiştir.
• Millî egemenlik ilkesi anayasal güvenceye kavuşmuştur.
• Devlet başkanlığı sorunu çözülmüştür.

Cumhuriyetin ilanı, Atatürk ilkelerinden Cumhuriyetçilik ilkesinin doğrudan yansımasıdır. Bu ilke, halkın kendi kendini yönetmesi ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olması anlamına gelir. Cumhuriyet rejimi sayesinde vatandaşlar seçme ve seçilme hakkına sahip olmuş, yöneticiler halkın iradesiyle belirlenmeye başlamıştır.

3. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Siyasi alanda meydana gelen gelişmeler arasında en tartışmalı konulardan biri halifeliğin kaldırılmasıdır. Saltanatın kaldırılmasının ardından halifelik makamı bir süre daha devam ettirilmişti. Ancak halifelik, zamanla inkılapların önünde bir engel olmaya başlamıştır. Bazı milletvekilleri ve çevreler, halifeyi siyasi bir güç olarak kullanmaya çalışmış; Halife Abdülmecit Efendi de zaman zaman siyasi bir tavır sergilemiştir.

3 Mart 1924 tarihinde TBMM tarafından kabul edilen kanunla halifelik kaldırılmıştır. Aynı gün Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılmış, Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiş ve Erkân-ı Harbiye Vekâleti de kaldırılmıştır. Bu düzenlemeler, Türk İnkılabı'nın en kapsamlı siyasi reform paketlerinden birini oluşturur.

Halifeliğin kaldırılmasının sonuçları:

• Laiklik yolunda en önemli adım atılmıştır.
• Din ve devlet işleri birbirinden ayrılmıştır.
• Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarılmıştır.
• Diyanet İşleri Başkanlığı kurulmuştur.
• İnkılap karşıtı güçlerin sığınacağı bir makam ortadan kalkmıştır.
• Ulusal egemenlik anlayışı pekiştirilmiştir.

Halifeliğin kaldırılması, özellikle Laiklik ilkesinin hayata geçirilmesinde dönüm noktası olmuştur. Bu adım, devlet yönetiminin din kurallarına değil, akıl ve bilime dayalı ilkelere göre şekillenmesinin yolunu açmıştır.

4. 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

Siyasi alandaki gelişmeler ele alınırken anayasa çalışmalarına değinmek büyük önem taşır. 20 Ocak 1921 tarihinde kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, TBMM'nin ilk anayasasıdır. Bu anayasa, olağanüstü koşullarda hazırlanmış kısa ve öz bir belgedir.

1921 Anayasası'nın temel özellikleri:

• Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu belirtilmiştir.
• Güçler birliği ilkesi benimsenmiştir; yasama ve yürütme yetkisi TBMM'de toplanmıştır.
• Meclis hükûmeti sistemi kabul edilmiştir.
• Devletin yönetim biçimi açıkça belirtilmemiştir.
• Temel hak ve özgürlüklerle ilgili maddeler yer almamıştır.
• Yumuşak (esnek) anayasa niteliğindedir.

1921 Anayasası, Kurtuluş Savaşı döneminin ihtiyaçlarına göre hazırlanmış olup millî egemenlik kavramını anayasal düzeyde ilk kez güvence altına almıştır. 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanıyla birlikte anayasaya "Türkiye Devleti'nin hükûmet şekli Cumhuriyettir" maddesi eklenmiştir.

5. 1924 Anayasası

20 Nisan 1924 tarihinde kabul edilen yeni anayasa, 1921 Anayasası'nın yerini almıştır. 1924 Anayasası, Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi yapısını daha kapsamlı biçimde düzenleyen bir belgedir ve 1961 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.

1924 Anayasası'nın temel özellikleri:

• Devletin yönetim biçiminin cumhuriyet olduğu açıkça belirtilmiştir.
• Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu vurgulanmıştır.
• Temel hak ve özgürlüklere yer verilmiştir.
• Güçler birliği, görevler ayrılığı ilkesi benimsenmiştir; yasama yetkisi TBMM'ye, yürütme yetkisi cumhurbaşkanı ve bakanlar kuruluna verilmiştir.
• Yargı bağımsızlığı kabul edilmiştir.
• Sert (katı) anayasa niteliğindedir.

1924 Anayasası, 1928 yılında "Devletin dini İslam'dır" ifadesinin çıkarılması, 1937 yılında ise Atatürk ilkelerinin (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) anayasaya eklenmesi gibi önemli değişikliklere uğramıştır.

6. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde siyasi alanda meydana gelen gelişmeler kapsamında çok partili hayata geçiş denemeleri de büyük önem taşır. Mustafa Kemal Atatürk, demokrasinin vazgeçilmez unsuru olan çok partili siyasi hayatı benimsiyordu. Bu nedenle farklı dönemlerde çok partili sisteme geçiş denemeleri yapılmıştır.

a) Cumhuriyet Halk Fırkası (9 Eylül 1923)

Mustafa Kemal Atatürk tarafından kurulan Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF), Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk siyasi partisidir. Parti, başlangıçta Halk Fırkası adıyla kurulmuş, cumhuriyetin ilanından sonra adının başına "Cumhuriyet" kelimesi eklenmiştir. CHF, inkılapların gerçekleştirilmesinde ve yeni devletin inşasında temel siyasi araç olmuştur. Altı ok olarak bilinen Atatürk ilkeleri, bu partinin programında yer almış ve daha sonra anayasaya girmiştir.

b) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924)

Türkiye Cumhuriyeti'nde kurulan ilk muhalefet partisidir. Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Rauf Orbay ve Adnan Adıvar gibi Kurtuluş Savaşı'nın önde gelen isimleri tarafından kurulmuştur. Parti, ekonomide liberalizmi savunuyor ve "dini inançlara saygılıyız" maddesini programında taşıyordu.

Ancak Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, kısa sürede rejim karşıtı unsurların sığınağı hâline gelmiştir. 1925 yılında çıkan Şeyh Sait İsyanı'nın ardından Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmış ve parti 3 Haziran 1925'te kapatılmıştır. Bu gelişme, çok partili hayata geçişin ilk denemesinin başarısızlıkla sonuçlandığını göstermiştir.

c) Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930)

Çok partili hayata geçiş için yapılan ikinci deneme, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasıdır. Bu parti, bizzat Mustafa Kemal Atatürk'ün teşvikiyle Fethi (Okyar) Bey tarafından kurulmuştur. Atatürk, tek parti yönetiminin sakıncalarının farkındaydı ve hükûmet icraatlarının denetlenmesi gerektiğine inanıyordu.

Ancak Serbest Cumhuriyet Fırkası da kısa sürede rejim karşıtlarının odağı hâline gelmiştir. Özellikle bazı bölgelerde laiklik karşıtı ve inkılap düşmanı kesimlerin partiye yoğun ilgi göstermesi üzerine Fethi Bey, 17 Kasım 1930'da partiyi kendisi feshetmiştir.

Her iki çok partili denemenin de başarısızlıkla sonuçlanması, toplumun henüz demokratik kültürü tam olarak benimsemediğini ve inkılapların yeterince yerleşmediğini göstermiştir. Türkiye'de çok partili siyasi hayat ancak 1946 yılında kalıcı olarak başlamıştır.

7. Kadınlara Siyasi Hakların Verilmesi

Siyasi alanda meydana gelen gelişmeler arasında kadın haklarının genişletilmesi de önemli bir yere sahiptir. Atatürk, kadın-erkek eşitliğine büyük önem vermiş ve kadınların toplumsal hayata aktif katılımını desteklemiştir.

Kadınlara tanınan siyasi haklar şu şekilde sıralanabilir:

• 1930: Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
• 1933: Kadınlara muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verilmiştir.
• 1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
• 1935: 18 kadın milletvekili TBMM'ye girmiştir.

Türkiye'de kadınlara verilen bu haklar, birçok Avrupa ülkesinden daha erken bir tarihe denk gelmektedir. Örneğin Fransa'da kadınlar oy hakkını 1944'te, İtalya'da ise 1946'da elde etmiştir. Bu durum, Türk İnkılabı'nın ilerici karakterini açıkça ortaya koymaktadır.

8. Şeyh Sait İsyanı ve Takrir-i Sükûn Kanunu

Siyasi alandaki gelişmeler yalnızca reformlardan ibaret değildir; bu dönemde inkılap karşıtı hareketler de yaşanmıştır. Şeyh Sait İsyanı (13 Şubat 1925), cumhuriyetin ilk yıllarında karşılaşılan en büyük iç tehditlerden biridir. İsyan, dini ve etnik unsurları kullanarak rejimi yıkmayı amaçlamıştır.

İsyanın bastırılması için Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925) çıkarılmıştır. Bu kanun, hükûmete olağanüstü yetkiler tanımış ve İstiklal Mahkemeleri yeniden kurulmuştur. İsyan bastırılmış, elebaşları yargılanarak cezalandırılmıştır. Takrir-i Sükûn Kanunu, 1929 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.

Bu olaylar, genç cumhuriyetin iç tehditlere karşı kararlı duruşunu göstermekte ve siyasi istikrarın sağlanmasının ne kadar zorlu bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır.

9. Menemen Olayı (23 Aralık 1930)

Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının hemen ardından İzmir'in Menemen ilçesinde rejim karşıtı bir ayaklanma girişimi yaşanmıştır. Derviş Mehmet ve yandaşları, şeriat düzeninin yeniden kurulması amacıyla ayaklanmışlardır. Olaya müdahale eden Asteğmen Kubilay ve iki bekçi şehit edilmiştir.

Menemen Olayı, laiklik ve cumhuriyet karşıtı hareketlerin hâlâ varlığını sürdürdüğünü göstermiş ve inkılapların korunması konusundaki hassasiyeti artırmıştır. Bu olay, çok partili hayata geçiş denemelerinin neden başarısız olduğuna dair önemli bir kanıt niteliğindedir.

10. Atatürk İlkeleri ve Siyasi Gelişmeler Arasındaki İlişki

Siyasi alanda meydana gelen gelişmeler, Atatürk ilkeleriyle doğrudan bağlantılıdır. Her bir siyasi reform, belirli bir veya birkaç ilkeyi hayata geçirmek amacıyla gerçekleştirilmiştir:

• Cumhuriyetçilik: Cumhuriyetin ilanı, anayasa çalışmaları, seçim hakları bu ilkenin yansımalarıdır.
• Milliyetçilik: Millî egemenlik anlayışının benimsenmesi ve ulus devlet yapısının kurulması bu ilkeyle ilişkilidir.
• Halkçılık: Kadınlara siyasi hakların tanınması, vatandaşlar arasında eşitliğin sağlanması bu ilkenin gereğidir.
• Laiklik: Halifeliğin kaldırılması, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kapatılması bu ilkenin uygulamalarıdır.
• İnkılapçılık: Tüm siyasi reformlar, sürekli yenilenme ve çağdaşlaşma hedefini yansıtır.
• Devletçilik: Devletin ekonomik ve toplumsal hayatta aktif rol üstlenmesi bu ilkeyi destekler.

11. Siyasi Gelişmelerin Genel Değerlendirmesi

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde işlenen siyasi alanda meydana gelen gelişmeler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, bu reformların birbirleriyle bağlantılı ve aşamalı bir şekilde gerçekleştirildiği görülür. Saltanatın kaldırılmasıyla başlayan süreç, cumhuriyetin ilanıyla devam etmiş, halifeliğin kaldırılmasıyla pekiştirilmiştir. Anayasa çalışmaları, bu değişikliklerin hukuki temelini oluşturmuştur.

Çok partili hayata geçiş denemeleri, demokratikleşme yolunda atılan cesur adımlardır. Her ne kadar dönemin koşulları bu denemelerin başarısızlıkla sonuçlanmasına neden olmuş olsa da, Atatürk'ün demokrasiye olan bağlılığını göstermesi açısından büyük önem taşır.

Kadınlara verilen siyasi haklar, Türkiye'nin çağdaş uygarlık seviyesine ulaşma hedefinin somut göstergelerinden biridir. Bu gelişme, toplumun yarısını oluşturan kadınların siyasi sürece dahil edilmesini sağlamıştır.

Sonuç olarak, siyasi alanda meydana gelen gelişmeler, Türkiye Cumhuriyeti'nin demokratik, laik ve modern bir devlet olarak kurulmasının temel taşlarını oluşturmaktadır. Bu inkılaplar, Atatürk'ün "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözünün pratiğe dökülmesi anlamına gelmektedir. Her bir siyasi reform, millî egemenlik ve çağdaşlaşma hedefine yönelik bilinçli ve planlı adımlardır.

Bu konuyu iyi anlamak, sadece sınav başarısı için değil, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesini ve demokratik değerleri kavramak açısından da büyük önem taşımaktadır. Unutulmamalıdır ki, bugün sahip olduğumuz demokratik haklar ve özgürlükler, bu dönemde atılan cesur adımların mirasıdır.