II. Dünya Savaşı'nda Türkiye

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – II. Dünya Savaşı'nda Türkiye Konu Anlatımı

II. Dünya Savaşı, 1939-1945 yılları arasında dünya tarihinin en yıkıcı çatışması olarak yaşanmıştır. Bu süreçte Türkiye, savaşın dışında kalmaya çalışan ancak diplomatik açıdan son derece aktif bir politika izleyen ülkelerden biri olmuştur. 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük müfredatında önemli bir yere sahip olan bu konu, Türkiye'nin savaş dönemindeki iç ve dış politikasını, ekonomik durumunu ve çok partili hayata geçiş sürecini kapsamlı biçimde ele almaktadır.

1. II. Dünya Savaşı'nın Genel Arka Planı

II. Dünya Savaşı'nın kökenlerini anlamak, Türkiye'nin bu dönemde izlediği politikayı kavramak açısından büyük önem taşır. I. Dünya Savaşı'nın ardından imzalanan Versailles Antlaşması, Almanya üzerinde ağır yaptırımlar uygulamış ve bu durum Almanya'da büyük bir ekonomik ve siyasi istikrarsızlığa yol açmıştır. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ise tüm dünyada olduğu gibi Avrupa'da da totaliter rejimlerin yükselişine zemin hazırlamıştır.

Adolf Hitler'in 1933'te Almanya'da iktidara gelmesi, Benito Mussolini'nin İtalya'daki faşist rejimi ve Japonya'nın militarist yayılmacı politikaları, dünyayı yeni bir savaşın eşiğine getirmiştir. 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgal etmesiyle II. Dünya Savaşı resmen başlamıştır. Savaş, Mihver Devletleri (Almanya, İtalya, Japonya) ile Müttefik Devletler (İngiltere, Fransa, SSCB, ABD) arasında altı yıl boyunca sürmüştür.

2. Savaş Öncesinde Türkiye'nin Dış Politikası

Atatürk döneminde Türkiye, "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesini temel dış politika prensibi olarak benimsemiştir. Bu ilke doğrultusunda Türkiye, uluslararası arenada barışçıl bir tutum sergilemiş ve bölgesel güvenlik örgütlerinin kurulmasında aktif rol oynamıştır.

Türkiye'nin savaş öncesi dış politikasında öne çıkan gelişmeler şunlardır:

• Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalanan bu pakt, Balkanlar'daki sınırların korunmasını amaçlamıştır. Özellikle İtalya ve Bulgaristan'ın olası revizyonist politikalarına karşı bir güvence oluşturmuştur.
• Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan bu antlaşma, Orta Doğu'da barış ve güvenliğin korunmasını hedeflemiştir.
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Bu sözleşme ile Türkiye, Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını yeniden kazanmış ve savaş döneminde Boğazlar'ın kontrolünü tamamen kendi inisiyatifine almıştır. Bu durum, II. Dünya Savaşı sırasında Türkiye'ye stratejik bir avantaj sağlamıştır.
• Hatay'ın Anavatana Katılması (1939): Atatürk'ün son büyük dış politika başarısı olan Hatay'ın Türkiye'ye katılması, savaş öncesi dönemin önemli bir gelişmesidir.

3. Türkiye'nin Savaş Dönemi Dış Politikası

3.1. İngiltere ve Fransa ile Üçlü İttifak Antlaşması (1939)

II. Dünya Savaşı'nın başlamasından kısa bir süre önce, 19 Ekim 1939'da Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında Üçlü İttifak Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre taraflar, Akdeniz'de bir savaş çıkması durumunda birbirlerine yardım edeceklerdi. Ancak antlaşmaya eklenen bir protokolle Türkiye, kendisini Sovyetler Birliği ile savaşa sürükleyecek herhangi bir yükümlülükten muaf tutulmuştur.

Bu antlaşma, Türkiye'nin Batılı devletlerle yakın ilişkiler kurma isteğinin bir göstergesi olmakla birlikte, Türkiye fiilen savaşa katılma konusunda son derece temkinli davranmıştır. Fransa'nın 1940'ta Almanya tarafından işgal edilmesi, bu antlaşmanın pratikte uygulanmasını güçleştirmiştir.

3.2. Almanya ile İlişkiler

Türkiye, savaş döneminde Almanya ile de diplomatik ilişkilerini sürdürmüştür. 18 Haziran 1941'de Türkiye ile Almanya arasında bir Saldırmazlık Paktı imzalanmıştır. Bu antlaşma, Almanya'nın Balkanlar'ı işgal ettiği ve Sovyetler Birliği'ne saldırmaya hazırlandığı bir dönemde yapılmıştır. Türkiye bu anlaşmayla hem Alman tehdidini bertaraf etmeyi hem de tarafsızlık politikasını güçlendirmeyi amaçlamıştır.

Almanya, savaş boyunca Türkiye'yi kendi safına çekmeye çalışmış ve Türkiye'nin krom gibi stratejik hammaddelerini satın almak istemiştir. Türkiye, bir süre Almanya'ya krom satışı yapmış ancak savaşın ilerleyen dönemlerinde bu ticareti durdurmuştur.

3.3. Sovyetler Birliği ile İlişkiler

Türkiye, II. Dünya Savaşı sürecinde Sovyetler Birliği ile ilişkilerinde dikkatli bir denge politikası izlemiştir. Sovyetler Birliği'nin Boğazlar üzerinde hak talep etmesi ve Doğu Anadolu'da toprak isteklerinde bulunması, Türk-Sovyet ilişkilerini ciddi biçimde germiştir. Bu tehdit, savaş sonrası dönemde Türkiye'nin NATO'ya yönelmesinin en önemli nedenlerinden biri olmuştur.

3.4. Tarafsızlık Politikası ve Denge Diplomasisi

Türkiye'nin II. Dünya Savaşı boyunca izlediği en belirgin politika, aktif tarafsızlık politikasıdır. Bu politikanın temel nedenleri şunlardır:

• I. Dünya Savaşı tecrübesi: Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesinin yıkıcı sonuçları, Türk devlet adamlarının hafızasında canlılığını korumaktaydı.
• Askeri ve ekonomik yetersizlik: Genç Cumhuriyet, henüz ekonomik ve askeri açıdan yeterince güçlenmemişti.
• Stratejik konum: Türkiye'nin Boğazlar'a sahip olması, onu her iki taraf için de kritik bir ülke konumuna getiriyordu.
• Atatürk'ün barışçıl dış politika mirası: "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi, Türk dış politikasının temel yönlendiricisi olmaya devam ediyordu.

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, bu süreçte son derece dengeli ve pragmatik bir dış politika yürütmüştür. İnönü, hem Müttefiklerin hem de Mihver Devletlerinin baskılarına karşı koyarak Türkiye'yi savaşın dışında tutmayı başarmıştır. Bu nedenle İnönü'ye "Milli Şef" unvanı verilmiştir.

4. Önemli Diplomatik Görüşmeler ve Konferanslar

4.1. Adana Görüşmesi (30-31 Ocak 1943)

Adana Görüşmesi, İngiliz Başbakanı Winston Churchill ile Cumhurbaşkanı İsmet İnönü arasında gerçekleşmiştir. Churchill, bu görüşmede Türkiye'yi savaşa sokma amacı güdüyordu. İnönü ise Türkiye'nin savaşa girebilmesi için modern silah ve teçhizata ihtiyaç duyduğunu vurgulayarak zaman kazanmıştır. Görüşme sonucunda İngiltere, Türkiye'ye askeri yardım sözü vermiş ancak bu yardım yeterli düzeyde gerçekleşmemiştir.

4.2. I. Kahire Konferansı (22-26 Kasım 1943)

ABD Başkanı Roosevelt, İngiltere Başbakanı Churchill ve Çin lideri Çan Kay Şek'in katıldığı bu konferansta, Uzak Doğu'daki savaş stratejisi ve Japonya'ya karşı izlenecek politika görüşülmüştür.

4.3. Tahran Konferansı (28 Kasım - 1 Aralık 1943)

Roosevelt, Churchill ve Stalin'in bir araya geldiği bu konferansta, Avrupa'da ikinci cephe açılması kararlaştırılmıştır. Ayrıca Türkiye'nin savaşa katılması konusu da gündeme gelmiştir.

4.4. II. Kahire Konferansı (4-6 Aralık 1943)

II. Kahire Konferansı, Türkiye açısından özellikle önemlidir. Bu konferansa İsmet İnönü, Churchill ve Roosevelt katılmıştır. Müttefikler, Türkiye'nin savaşa girmesi için baskı yapmışlardır. Ancak İnönü, Türkiye'nin yeterli askeri donanıma sahip olmadığını belirterek savaşa girmeyi bir kez daha reddetmiştir. Bu konferans, Türkiye'nin tarafsızlık politikasının en kritik sınandığı anlardan biri olmuştur.

4.5. Yalta Konferansı (4-11 Şubat 1945)

Yalta Konferansı'nda Roosevelt, Churchill ve Stalin, savaş sonrası dünya düzenini şekillendirmek için bir araya gelmiştir. Bu konferansta, kuruluşu planlanan Birleşmiş Milletler'e yalnızca 1 Mart 1945'e kadar Mihver Devletlere savaş ilan eden ülkelerin kurucu üye olabileceği kararlaştırılmıştır. Bu karar, Türkiye'nin savaşa katılma sürecini doğrudan etkilemiştir.

5. Türkiye'nin Savaşa Girmesi

Yalta Konferansı'ndaki kararın ardından Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etmiştir. Bu savaş ilanı, fiili bir savaşa katılmak amacı taşımıyordu. Temel amaç, kurulması planlanan Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olarak katılabilmekti. Nitekim Türkiye, San Francisco Konferansı'na (25 Nisan - 26 Haziran 1945) katılarak Birleşmiş Milletler'in 51 kurucu üyesinden biri olmuştur.

6. Savaş Döneminde Türkiye'nin İç Politikası ve Ekonomisi

6.1. Ekonomik Zorluklar

II. Dünya Savaşı, Türkiye fiilen savaşa girmemiş olsa da, ülke ekonomisini derinden etkilemiştir. Savaş döneminde yaşanan başlıca ekonomik gelişmeler şunlardır:

• Seferberlik harcamaları: Türkiye, sınırlarını korumak için yaklaşık bir milyon kişilik bir orduyu sürekli silah altında tutmuştur. Bu durum, hem tarımsal üretimin düşmesine hem de devlet bütçesinin büyük bölümünün savunmaya ayrılmasına neden olmuştur.
• Üretim ve ticaret daralması: Dış ticaret büyük ölçüde sekteye uğramış, ithalat ve ihracat hacmi dramatik biçimde azalmıştır.
• Enflasyon ve kıtlık: Temel tüketim maddelerinde ciddi fiyat artışları yaşanmıştır. Ekmek, şeker, un gibi temel gıda maddelerinde kıtlık baş göstermiştir.

6.2. Milli Korunma Kanunu (1940)

Milli Korunma Kanunu, savaş döneminin olağanüstü ekonomik koşullarına karşı çıkarılmıştır. Bu kanun, hükümete geniş ekonomik yetkiler tanımış ve piyasaya müdahale etme imkânı vermiştir. Kanunla birlikte fiyat kontrolleri uygulanmış, karaborsa ile mücadele edilmeye çalışılmış ve üretim zorunlulukları getirilmiştir. Ancak kanunun uygulanmasında bazı sorunlar yaşanmış ve halk arasında hoşnutsuzluk artmıştır.

6.3. Varlık Vergisi (1942)

Varlık Vergisi, 11 Kasım 1942'de çıkarılan ve savaş döneminde olağanüstü gelir elde eden kişi ve kuruluşlardan vergi alınmasını amaçlayan bir uygulamadır. Verginin resmi amacı, savaş koşullarında haksız kazanç sağlayanlardan ek gelir elde etmek ve devlet bütçesini güçlendirmekti. Ancak verginin uygulanmasında adaletsizlikler yaşanmıştır. Özellikle gayrimüslim azınlıklara orantısız yüksek vergi biçilmesi, vergisini ödeyemeyenlerin çalışma kamplarına gönderilmesi gibi uygulamalar, ciddi eleştirilere yol açmıştır. Varlık Vergisi, 1944'te kaldırılmıştır. Bu uygulama, Türkiye'nin demokratikleşme sürecinde tartışmalı bir sayfa olarak tarihe geçmiştir.

6.4. Toprak Mahsulleri Vergisi (1943)

Toprak Mahsulleri Vergisi, tarım kesiminden ek gelir sağlamak amacıyla çıkarılmıştır. Çiftçilerden ürünlerinin bir bölümünün aynî (ürün olarak) alınmasını öngören bu vergi, köylü nüfus üzerinde ağır bir yük oluşturmuştur. Özellikle küçük çiftçiler, bu vergiden olumsuz etkilenmiştir.

6.5. Karne Uygulaması

Savaş döneminde temel tüketim maddelerinin adil dağıtımını sağlamak amacıyla karne sistemi uygulanmıştır. Ekmek başta olmak üzere şeker, gaz yağı, sabun gibi ürünler karne ile dağıtılmıştır. Bu uygulama, savaşın sona ermesinin ardından kaldırılmıştır.

7. Savaşın Türkiye'nin Demokratikleşme Sürecine Etkisi

7.1. Tek Parti Döneminden Çok Partili Hayata Geçiş

II. Dünya Savaşı'nın sona ermesi, dünya genelinde demokrasi rüzgârlarının esmesine neden olmuştur. Savaşı kazanan Müttefik bloğun demokratik değerleri savunması, tek parti yönetimlerinin sorgulanmasına yol açmıştır. Türkiye'de de bu süreç, çok partili siyasi hayata geçişi hızlandırmıştır.

Çok partili hayata geçişin başlıca nedenleri şunlardır:

• Uluslararası konjonktür: Savaş sonrası dönemde demokratik değerlerin ön plana çıkması ve Türkiye'nin Batı bloğuyla yakınlaşma isteği.
• İç siyasi baskılar: Savaş dönemindeki ekonomik sıkıntılar ve Milli Korunma Kanunu, Varlık Vergisi gibi uygulamalar nedeniyle halkta artan hoşnutsuzluk.
• Sovyet tehdidi: Sovyetler Birliği'nin Boğazlar ve Doğu Anadolu üzerindeki talepleri, Türkiye'nin Batı bloğuna yönelmesini zorunlu kılmış ve demokratikleşme bu yakınlaşmanın bir gerekliliği olmuştur.

7.2. Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945)

CHP milletvekilleri Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, parti içinde demokrasinin ve temel hakların genişletilmesi için bir önerge vermişlerdir. Bu önerge, Dörtlü Takrir olarak bilinir. Önergenin reddedilmesinin ardından bu dört isim CHP'den ayrılarak yeni bir parti kurma yoluna gitmişlerdir.

7.3. Demokrat Parti'nin Kuruluşu (7 Ocak 1946)

Dörtlü Takrir sürecinin ardından Demokrat Parti, 7 Ocak 1946'da Celal Bayar başkanlığında kurulmuştur. Bu gelişme, Türkiye'de çok partili siyasi hayatın fiilen başlamasının en önemli adımlarından biri olmuştur.

7.4. Cumhurbaşkanı İnönü'nün Demokratikleşme Adımları

İsmet İnönü, 1 Kasım 1945'te Meclis açılış konuşmasında çok partili siyasi hayata geçiş sinyallerini vermiştir. İnönü, Türkiye'nin demokrasi yolunda ilerlemesi gerektiğini vurgulayarak muhalefet partilerinin kurulmasını desteklemiştir. Bu tutum, tek parti döneminden çoğulcu demokrasiye geçişte belirleyici bir rol oynamıştır.

8. Türkiye'nin Savaş Sonrası Uluslararası Konumu

8.1. Birleşmiş Milletler Kurucu Üyeliği

Türkiye, 26 Haziran 1945'te San Francisco'da imzalanan Birleşmiş Milletler Antlaşması'nı onaylayarak BM'nin 51 kurucu üyesinden biri olmuştur. Bu üyelik, Türkiye'nin uluslararası arenada saygın bir konuma sahip olmasını sağlamıştır.

8.2. Truman Doktrini (1947) ve Marshall Planı (1948)

Savaş sonrasında Sovyet tehdidiyle karşı karşıya kalan Türkiye, ABD'nin Truman Doktrini kapsamında askeri ve ekonomik yardım almıştır. Ardından Marshall Planı çerçevesinde ekonomik kalkınma desteği sağlanmıştır. Bu gelişmeler, Türkiye'nin Batı bloğuna entegrasyonunun önemli adımları olmuştur.

8.3. NATO Üyeliği (1952)

Türkiye, Kore Savaşı'na (1950-1953) asker göndererek Batı bloğuna olan bağlılığını kanıtlamış ve 1952'de NATO'ya üye olmuştur. NATO üyeliği, Türkiye'nin Soğuk Savaş dönemindeki güvenlik politikasının temel taşı haline gelmiştir.

9. II. Dünya Savaşı Döneminde Türkiye'de Toplumsal Hayat

Savaş yıllarında Türkiye'de toplumsal hayat ciddi biçimde etkilenmiştir. Erkek nüfusun önemli bir bölümünün silah altında olması, tarımsal üretimi olumsuz etkilemiştir. Kadınlar, savaş döneminde iş gücüne daha fazla katılmak zorunda kalmıştır. Kırsal kesimde yoksulluk artmış, kentlerde ise karaborsa ve stokçuluk gibi sorunlar baş göstermiştir.

Eğitim alanında köy enstitülerinin faaliyetleri devam etmiş, ancak savaş koşulları nedeniyle kaynaklar kısıtlı kalmıştır. Basın üzerinde sıkı bir sansür uygulanmış, hükümetin savaş politikasını eleştiren yayınlara izin verilmemiştir.

10. Savaş Döneminin Genel Değerlendirmesi

II. Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin izlediği denge politikası, ülkeyi büyük bir yıkımdan korumuştur. İsmet İnönü'nün diplomatik becerisi sayesinde Türkiye, savaşın dışında kalabilmiş ve toprak bütünlüğünü koruyabilmiştir. Ancak savaş döneminin ekonomik sıkıntıları, vergi uygulamaları ve karne sistemi, halkın yaşam standartlarını ciddi biçimde düşürmüştür.

Savaşın sona ermesiyle birlikte Türkiye, hem iç politikada demokratikleşme yolunda önemli adımlar atmış hem de dış politikada Batı bloğuyla yakınlaşarak uluslararası konumunu güçlendirmiştir. Bu dönem, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir.

Özet ve Sonuç

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük II. Dünya Savaşı'nda Türkiye konusu kapsamında öğrencilerin bilmesi gereken temel noktalar şöyle özetlenebilir: Türkiye, II. Dünya Savaşı sürecinde aktif tarafsızlık politikası izlemiş; hem Müttefik hem de Mihver Devletleri ile diplomatik ilişkilerini sürdürmüştür. Savaş döneminde Milli Korunma Kanunu, Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi gibi olağanüstü tedbirler alınmıştır. 1945'te Almanya ve Japonya'ya sembolik savaş ilanıyla Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olunmuş, savaş sonrası süreçte ise çok partili hayata geçiş hızlanmış ve Türkiye Batı bloğunda yerini almıştır.