İki Dünya Savaşı Arasında Dünyada Gelişmeler

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – İki Dünya Savaşı Arasında Dünyada Gelişmeler

Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte dünya siyasi haritası büyük ölçüde değişmiş, imparatorluklar yıkılmış ve yeni devletler kurulmuştur. 1918-1939 yılları arasını kapsayan bu dönem, siyasi, ekonomik ve toplumsal açıdan son derece hareketli bir dönemdir. Bu süreçte ortaya çıkan sorunlar ve gelişmeler, nihayetinde İkinci Dünya Savaşı'nın zeminini hazırlamıştır. 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin bu ünitesinde, iki savaş arasındaki dönemdeki dünya gelişmelerini ayrıntılı biçimde inceleyeceğiz.

1. Paris Barış Konferansı ve Savaş Sonrası Antlaşmalar

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından galip devletler, 18 Ocak 1919'da Paris'te bir barış konferansı toplamıştır. Bu konferansta savaşın ardından imzalanacak barış antlaşmalarının şartları belirlenmiştir. Konferansa İngiltere, Fransa, ABD ve İtalya gibi galip devletler yön vermiştir. Konferansın en önemli sonuçlarından biri, yenilen devletlerle ayrı ayrı barış antlaşmaları imzalanması olmuştur.

Bu antlaşmalar arasında en önemlileri şunlardır:

• Versay Antlaşması (28 Haziran 1919): Almanya ile imzalanmıştır. Almanya toprak kayıplarına uğramış, ordusu sınırlandırılmış ve ağır savaş tazminatlarına mahkûm edilmiştir. Alsas-Loren bölgesi Fransa'ya iade edilmiş, Saar bölgesi geçici olarak Milletler Cemiyeti yönetimine bırakılmıştır. Almanya'nın sömürgeleri galip devletler arasında paylaşılmıştır.
• Saint-Germain Antlaşması (10 Eylül 1919): Avusturya ile imzalanmıştır. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu resmen dağılmış ve Avusturya küçük bir devlet hâline gelmiştir. Avusturya'nın Almanya ile birleşmesi yasaklanmıştır.
• Neuilly Antlaşması (27 Kasım 1919): Bulgaristan ile imzalanmıştır. Bulgaristan toprak kayıplarına uğramış ve Ege Denizi'ne çıkışını kaybetmiştir.
• Trianon Antlaşması (4 Haziran 1920): Macaristan ile imzalanmıştır. Macaristan topraklarının büyük bir kısmını kaybetmiştir.
• Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): Osmanlı Devleti ile imzalanmıştır; ancak TBMM tarafından kabul edilmemiş ve uygulanamamıştır. Sevr Antlaşması, Osmanlı topraklarının paylaşılmasını öngörmüştür.

Bu antlaşmaların ortak özelliği, yenilen devletlere son derece ağır koşullar dayatılmasıdır. Özellikle Versay Antlaşması, Almanya'da büyük bir hoşnutsuzluk yaratmış ve ileride Hitler'in iktidara gelmesine zemin hazırlamıştır.

2. Milletler Cemiyeti'nin (Cemiyet-i Akvam) Kurulması

Paris Barış Konferansı'nda ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın öncülüğünde, uluslararası barışı ve güvenliği korumak amacıyla Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulmuştur. 10 Ocak 1920'de resmen faaliyete geçen bu örgütün merkezi İsviçre'nin Cenevre şehriydi.

Milletler Cemiyeti'nin temel amaçları arasında uluslararası barışı korumak, devletler arası anlaşmazlıkları barışçıl yollarla çözmek ve uluslararası iş birliğini geliştirmek yer almaktaydı. Ancak örgüt, kuruluş amacına tam anlamıyla ulaşamamıştır. Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

• ABD'nin üye olmaması: Kurucu irade olan ABD, Senato'nun onay vermemesi nedeniyle örgüte katılmamıştır. Bu durum örgütün gücünü ve etkinliğini ciddi şekilde zayıflatmıştır.
• Yaptırım gücünün yetersizliği: Milletler Cemiyeti, kararlarını uygulatacak askeri bir güce sahip değildi. Bu nedenle saldırgan devletlere karşı etkili yaptırımlar uygulayamamıştır.
• Büyük devletlerin çıkar çatışmaları: İngiltere ve Fransa gibi büyük devletler, örgütü kendi çıkarları doğrultusunda kullanmış; bu durum tarafsızlık ilkesinin zedelenmesine yol açmıştır.
• Manda sistemi: Milletler Cemiyeti bünyesinde kurulan manda sistemi, sömürgecilik uygulamalarının yeni bir isim altında devam ettirilmesi olarak görülmüştür.

Türkiye, 18 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti'ne üye olmuştur. Türkiye'nin üyeliğe davet edilmesi, uluslararası alandaki artan itibarının bir göstergesidir.

3. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı (Büyük Buhran)

İki dünya savaşı arasındaki dönemin en önemli ekonomik olayı, 1929 yılında ABD'de başlayan ve tüm dünyayı etkileyen Büyük Ekonomik Buhran'dır. 24 Ekim 1929'da "Kara Perşembe" olarak bilinen günde New York Borsası'nda yaşanan büyük çöküş, bu krizin başlangıç noktası kabul edilmektedir.

Buhranın ortaya çıkış nedenleri şu şekilde sıralanabilir:

• Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'nın ekonomik olarak zayıflaması ve ABD'nin dünya ekonomisinde belirleyici konuma gelmesi
• Aşırı üretim ve tüketim dengesizliği
• Borsada kontrolsüz spekülasyonlar
• Tarım sektöründeki uzun süreli kriz
• Uluslararası ticaretin korumacı politikalarla kısıtlanması

Buhranın sonuçları son derece ağır olmuştur:

• Dünya genelinde milyonlarca insan işsiz kalmıştır. ABD'de işsizlik oranı yüzde 25'lere ulaşmıştır.
• Binlerce banka ve şirket iflas etmiştir.
• Uluslararası ticaret hacmi ciddi biçimde daralmıştır.
• Devletler korumacı ekonomi politikalarına yönelmiş, gümrük duvarları yükseltilmiştir.
• Ekonomik kriz, toplumsal huzursuzlukları artırmış ve totaliter rejimlerin güçlenmesine zemin hazırlamıştır.
• ABD'de Başkan Franklin D. Roosevelt, "New Deal" (Yeni Düzen) adıyla bilinen ekonomik reform programını uygulamaya koymuştur. Bu program, devletin ekonomiye müdahalesini artırmayı ve istihdamı canlandırmayı amaçlamıştır.

Büyük Buhran, Türkiye'yi de etkilemiştir. Tarıma dayalı Türk ekonomisi, özellikle tarım ürünleri ihracatındaki düşüş nedeniyle olumsuz etkilenmiştir. Türkiye bu dönemde devletçilik politikasını benimseyerek sanayi yatırımlarına ağırlık vermiştir. 1933 yılında uygulamaya konulan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, bu politikanın en somut göstergesidir.

4. Totaliter Rejimlerin Yükselişi

İki dünya savaşı arasındaki dönemde, demokrasinin zayıfladığı ülkelerde totaliter rejimler yükselmiştir. Bu rejimlerin ortaya çıkmasında Birinci Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkileri, ekonomik bunalım ve toplumsal huzursuzluklar belirleyici olmuştur.

a) İtalya'da Faşizmin Yükselişi

İtalya, Birinci Dünya Savaşı'ndan galip çıkmasına rağmen beklediği toprakları elde edememiştir. Bu durum toplumda büyük hayal kırıklığı yaratmıştır. Savaş sonrasında yaşanan ekonomik sıkıntılar, işsizlik ve siyasi istikrarsızlık, faşist hareketin güçlenmesine zemin hazırlamıştır.

Benito Mussolini, 1922 yılında "Roma Yürüyüşü" ile iktidara gelmiştir. Mussolini, faşist partiyi kurarak tek parti yönetimi altında bir diktatörlük kurmuştur. Faşist İtalya'da bireysel özgürlükler kısıtlanmış, devlet otoritesi en üst düzeye çıkarılmış ve militarist politikalar izlenmiştir. Mussolini, 1935 yılında Habeşistan'ı (Etiyopya) işgal ederek yayılmacı politikalarını açıkça ortaya koymuştur.

b) Almanya'da Nazizmin Yükselişi

Versay Antlaşması'nın ağır koşulları, Almanya'da derin bir toplumsal ve ekonomik bunalıma neden olmuştur. 1929 Ekonomik Buhranı'nın etkisiyle artan işsizlik ve yoksulluk, Alman halkını radikal çözümler vaat eden hareketlere yöneltmiştir.

Adolf Hitler, Nasyonal Sosyalist (Nazi) Partisi'nin lideri olarak 1933 yılında Almanya Başbakanı olmuştur. Hitler, ırk üstünlüğü ideolojisini benimsemiş, Alman ırkının üstünlüğünü savunmuş ve özellikle Yahudilere yönelik sistematik bir ayrımcılık ve soykırım politikası uygulamıştır. Nazi Almanyası'nda demokratik kurumlar ortadan kaldırılmış, siyasi muhalefet bastırılmış ve silahlanmaya hız verilmiştir.

Hitler, Versay Antlaşması'nın hükümlerini tek taraflı olarak ihlal ederek Almanya'yı yeniden silahlandırmıştır. 1936'da askerden arındırılmış Ren bölgesini işgal etmiş, 1938'de Avusturya'yı ilhak etmiş (Anschluss) ve Çekoslovakya'nın Südet bölgesini topraklarına katmıştır. Bu yayılmacı politikalar, İkinci Dünya Savaşı'nın en doğrudan nedenlerinden birini oluşturmuştur.

c) SSCB'de Stalinizm

1917 Bolşevik Devrimi ile kurulan Sovyet Rusya, 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) adını almıştır. Vladimir Lenin'in 1924'te ölümünün ardından Josef Stalin iktidarı ele geçirmiştir.

Stalin döneminde SSCB'de ağır sanayi yatırımlarına öncelik verilmiş ve beş yıllık kalkınma planları uygulanmıştır. Tarımda kolektifleştirme politikası izlenmiş, özel mülkiyet büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. Stalin, siyasi muhalefetin bastırılması için baskı, sürgün ve kitlesel tasfiye politikaları uygulamıştır. Bu dönemde milyonlarca insan hayatını kaybetmiştir.

d) İspanya İç Savaşı (1936-1939)

İspanya'da cumhuriyetçiler ile General Francisco Franco liderliğindeki milliyetçiler arasında 1936-1939 yılları arasında kanlı bir iç savaş yaşanmıştır. Almanya ve İtalya, Franco'yu desteklerken, SSCB cumhuriyetçilere yardım etmiştir. Savaş, Franco'nun zaferiyle sonuçlanmış ve İspanya'da faşist bir diktatörlük kurulmuştur. İspanya İç Savaşı, İkinci Dünya Savaşı'nın bir provası olarak değerlendirilmektedir.

5. Japonya'nın Yayılmacı Politikaları

Japonya, iki savaş arası dönemde Uzak Doğu'da yayılmacı bir politika izlemiştir. 1931 yılında Mançurya'yı işgal eden Japonya, 1937'de Çin'e geniş çaplı bir saldırı başlatmıştır. Milletler Cemiyeti, Japonya'nın Mançurya'yı işgaline karşı etkili bir yaptırım uygulayamamıştır. Bu durum, örgütün zafiyetini açıkça göstermiştir. Japonya, 1933 yılında Milletler Cemiyeti'nden çekilmiştir.

Japonya'nın yayılmacılığı, ABD ve İngiltere gibi Pasifik'te çıkarları olan devletlerle ilişkilerini germiş ve ileride Pearl Harbor saldırısına giden sürecin başlangıcını oluşturmuştur.

6. Yatıştırma Politikası ve Başarısızlığı

İngiltere ve Fransa, özellikle 1930'lu yıllarda Almanya ve İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı "yatıştırma politikası" (appeasement) izlemişlerdir. Bu politikanın temelinde, saldırgan devletlerin bazı taleplerini kabul ederek yeni bir savaşın önlenebileceği düşüncesi yatmaktaydı.

Bu politikanın en belirgin örneği, 1938 yılında imzalanan Münih Antlaşması'dır. İngiltere Başbakanı Neville Chamberlain ve Fransa Başbakanı Édouard Daladier, Hitler'in Çekoslovakya'nın Südet bölgesini ilhak etmesine rıza göstermişlerdir. Chamberlain, antlaşmadan döndüğünde "nesiller boyu barış getirdim" demiş; ancak bu ifade kısa sürede boş bir umuda dönüşmüştür.

Hitler, Münih Antlaşması'ndan kısa süre sonra tüm Çekoslovakya'yı işgal etmiş ve ardından 1 Eylül 1939'da Polonya'ya saldırarak İkinci Dünya Savaşı'nı başlatmıştır. Yatıştırma politikası, tarihin en başarısız diplomatik stratejilerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

7. Silahsızlanma Çabaları ve Başarısızlıkları

İki savaş arası dönemde uluslararası barışı korumak amacıyla çeşitli silahsızlanma girişimlerinde bulunulmuştur. 1921-1922'de toplanan Washington Deniz Konferansı'nda büyük devletlerin deniz güçleri sınırlandırılmaya çalışılmıştır. 1928'de imzalanan Briand-Kellogg Paktı ile savaş, ulusal politika aracı olmaktan çıkarılmaya çalışılmıştır. 1932-1934 yılları arasında toplanan Cenevre Silahsızlanma Konferansı'nda ise genel silahsızlanma hedeflenmiştir; ancak Almanya'nın konferanstan çekilmesiyle bu girişim de başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Tüm bu girişimlerin başarısız olmasının temel nedeni, devletlerin güvenliklerini silahlanma yoluyla sağlamayı tercih etmeleri ve karşılıklı güvensizlik ortamının aşılamamasıdır.

8. Sömürgecilik ve Manda Yönetimi

Birinci Dünya Savaşı sonrasında, yenilen devletlerin sömürgeleri "manda" sistemi adı altında galip devletler arasında paylaşılmıştır. Milletler Cemiyeti tarafından kurulan manda sistemi, bağımsızlığa hazır olmadığı iddia edilen toplulukların, ileri bir devlet tarafından yönetilmesini öngörüyordu. Ancak uygulamada bu sistem, geleneksel sömürgeciliğin farklı bir biçimde sürdürülmesinden başka bir şey değildi.

Ortadoğu'da İngiltere Irak, Ürdün ve Filistin'de; Fransa ise Suriye ve Lübnan'da manda yönetimleri kurmuştur. Afrika'da da benzer uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Manda yönetimi altındaki halklar bağımsızlık mücadeleleri vermiş ve bu süreç İkinci Dünya Savaşı sonrasında hız kazanmıştır.

9. Uzak Doğu'daki Gelişmeler

İki savaş arası dönemde Uzak Doğu'da da önemli gelişmeler yaşanmıştır. Çin'de milliyetçi hareket güçlenmiş ve Çin Komünist Partisi ile Kuomintang (Milliyetçi Parti) arasında iç çatışmalar yaşanmıştır. Hindistan'da ise Mahatma Gandhi liderliğinde sivil itaatsizlik hareketi başlamış ve İngiliz sömürge yönetimine karşı bağımsızlık mücadelesi verilmiştir.

Bu dönemde sömürge altındaki pek çok ülkede ulusal bilinç ve bağımsızlık arzusu güçlenmiştir. Bu hareketler, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşanacak olan sömürgesizleşme sürecinin temellerini atmıştır.

10. İkinci Dünya Savaşı'na Giden Yol

İki dünya savaşı arasındaki tüm bu gelişmeler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, İkinci Dünya Savaşı'nın kaçınılmaz hâle geldiği görülmektedir. Versay Antlaşması'nın oluşturduğu hoşnutsuzluk, ekonomik buhranın yarattığı toplumsal çöküntü, totaliter rejimlerin yükselişi, silahlanma yarışının hız kazanması ve yatıştırma politikasının başarısızlığı bu süreci hızlandıran temel faktörlerdir.

23 Ağustos 1939'da Almanya ile SSCB arasında imzalanan Molotov-Ribbentrop Saldırmazlık Paktı, savaşın eşiğindeki son önemli diplomatik gelişme olmuştur. Bu pakt ile Hitler, iki cepheli bir savaşa girme riskini bertaraf ederek 1 Eylül 1939'da Polonya'ya saldırmış, İngiltere ve Fransa'nın Almanya'ya savaş ilan etmesiyle İkinci Dünya Savaşı resmen başlamıştır.

Sonuç

1918-1939 yılları arasındaki dönem, dünya tarihinin en çalkantılı dönemlerinden biridir. Bu dönemde yaşanan siyasi, ekonomik ve toplumsal gelişmeler birbirini tetiklemiş ve insanlık tarihinin en yıkıcı savaşına giden süreci hazırlamıştır. 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde bu dönemin anlaşılması, hem uluslararası ilişkilerin dinamiklerini kavramak hem de Türkiye'nin bu dönemdeki konumunu ve izlediği politikaları değerlendirmek açısından büyük önem taşımaktadır. İki Dünya Savaşı Arasında Dünyada Gelişmeler konusu, günümüz dünya düzeninin oluşum sürecini anlamamıza da katkı sağlamaktadır.