Millî Mücadele'de Batı Cephesi

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Millî Mücadele'de Batı Cephesi

Millî Mücadele döneminde Batı Cephesi, Türk milletinin bağımsızlık savaşının en kritik ve en belirleyici alanı olmuştur. Yunan kuvvetlerine karşı yürütülen mücadeleler, TBMM hükûmetinin meşruiyetini güçlendirmiş, uluslararası arenada Türk milletinin kararlılığını ortaya koymuştur. Bu konu anlatımında 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin Millî Mücadele ünitesi kapsamında Batı Cephesi'ndeki gelişmeleri kronolojik ve analitik olarak ele alacağız.

Batı Cephesi'nin Kurulması ve Genel Durumu

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın (30 Ekim 1918) ardından İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını fiilen işgal etmeye başlamıştır. Bu süreçte Yunanistan, İtilaf Devletleri'nin – özellikle İngiltere'nin – desteğiyle 15 Mayıs 1919'da İzmir'i işgal etmiştir. İzmir'in işgali, Türk milletinin bağımsızlık bilincinin uyanmasında önemli bir dönüm noktası olmuş ve millî direniş hareketinin fitilini ateşlemiştir.

İzmir'in işgalinin hemen ardından Batı Anadolu'da Kuvâ-yı Milliye birlikleri oluşmaya başlamıştır. Kuvâ-yı Milliye, düzenli ordunun kurulmasına kadar bölgedeki Yunan ilerleyişini yavaşlatma ve halkın direniş azmini canlı tutma görevini üstlenmiştir. Ancak Kuvâ-yı Milliye birliklerinin düzensiz yapısı, merkezi bir komuta zincirine bağlı olmamaları ve disiplin sorunları nedeniyle Yunan ordusuna karşı kalıcı başarılar elde etmek mümkün olamamıştır.

Batı Cephesi komutanlığına önce Ali Fuat Paşa (Cebesoy) atanmıştır. Ali Fuat Paşa, Kuvâ-yı Milliye birliklerini organize etmeye çalışmış; ancak düzensiz birliklerin sınırlılıkları kısa sürede ortaya çıkmıştır. TBMM, cephedeki durumu değerlendirerek düzenli ordunun kurulmasına karar vermiştir. Bu karar, Millî Mücadele'nin profesyonel bir askerî zemine oturtulması açısından son derece önemlidir.

Kuvâ-yı Milliye'den Düzenli Orduya Geçiş

TBMM'nin açılmasıyla (23 Nisan 1920) birlikte millî mücadelenin siyasi ve askerî yapılanması hız kazanmıştır. Kuvâ-yı Milliye birlikleri bölgesel düzeyde önemli başarılar elde etmişlerse de Yunan ordusunun artan baskısı karşısında düzenli bir orduya ihtiyaç duyulmuştur. Düzenli orduya geçiş kararının arkasında yatan başlıca nedenler şunlardır:

• Kuvâ-yı Milliye birliklerinin disiplin eksikliği: Düzensiz birlikler, kendi bölgelerinin dışına çıkmak istememiş ve merkezi otoriteye bağlı hareket etmekte zorlanmışlardır.
• Askeri strateji ihtiyacı: Yunan ordusunun düzenli ve donanımlı bir kuvvet olması, ona karşı benzer nitelikte bir ordunun oluşturulmasını zorunlu kılmıştır.
• Halktan alınan vergilerin ve kaynakların etkin kullanımı: Düzensiz yapı, kaynakların verimli kullanılmasını engellemiştir.
• Uluslararası meşruiyet: TBMM'nin bir devlet olarak tanınabilmesi için düzenli bir silahlı kuvvete sahip olması gerekmiştir.

8 Kasım 1920'de Batı Cephesi Komutanlığına İsmet Paşa (İnönü) atanmıştır. İsmet Paşa, kısa sürede Kuvâ-yı Milliye birliklerini düzenli ordu çatısı altında toplamaya başlamıştır. Bu süreçte bazı Kuvâ-yı Milliye komutanları – örneğin Çerkez Ethem – düzenli orduya geçişe karşı çıkmıştır. Çerkez Ethem'in isyanı bastırılmış ve böylece Batı Cephesi'nde komuta birliği sağlanmıştır. Düzenli orduya geçiş, Millî Mücadele'nin en önemli dönüm noktalarından biridir; çünkü bundan sonra Yunan ordusuna karşı planlı ve koordineli harekâtlar yürütülebilmiştir.

I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921)

Düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk büyük sınavı I. İnönü Muharebesi olmuştur. Yunan kuvvetleri, Bursa ve Uşak bölgelerinden ilerleyerek Eskişehir üzerinden Ankara'ya ulaşmayı hedeflemiştir. Bu ilerlemeyi durdurmak için İsmet Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri İnönü mevzilerinde savunma hattı oluşturmuştur.

Muharebe 6 Ocak 1921'de başlamış ve şiddetli çatışmaların ardından 10 Ocak'ta Yunan kuvvetleri geri çekilmek zorunda kalmıştır. I. İnönü Muharebesi'nin sonuçları Millî Mücadele açısından büyük önem taşımaktadır:

• Düzenli ordunun ilk zaferi: Yeni kurulan ordunun Yunan kuvvetlerini durdurabileceği kanıtlanmıştır.
• TBMM'nin otoritesinin güçlenmesi: Bu zafer, Meclis'in hem iç kamuoyunda hem de uluslararası arenada prestijini artırmıştır.
• Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu'nun kabulü (20 Ocak 1921): Zaferden güç alan TBMM, ilk anayasasını kabul etmiştir.
• Londra Konferansı'na davet (21 Şubat – 12 Mart 1921): İtilaf Devletleri, TBMM hükûmetini Londra Konferansı'na davet ederek onu muhatap almak zorunda kalmıştır.
• Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sovyet Rusya ile imzalanan bu antlaşma, Türk milletinin doğu sınırını güvence altına almış ve batı cephesine yoğunlaşmasını sağlamıştır.

I. İnönü Zaferi, Mustafa Kemal Paşa'nın "Ordumuz İnönü mevziinde karargâh kurmuş, vatanı müdafaa için savaşmıştır" sözleriyle ifade ettiği gibi, millî iradenin askerî güce dönüştüğünün somut kanıtıdır.

II. İnönü Muharebesi (23 Mart – 1 Nisan 1921)

I. İnönü yenilgisinden sonra Yunanistan, ordusunu takviye ederek yeniden saldırıya geçmiştir. II. İnönü Muharebesi, ilkine göre çok daha şiddetli ve kapsamlı olmuştur. Yunan kuvvetleri bu kez daha büyük bir orduyla ilerlemiş ve Türk savunma hatlarını zorlamıştır.

İsmet Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri, son derece zorlu koşullarda savunma yapmış ve 1 Nisan 1921'de Yunan ordusunu geri çekilmeye zorlamıştır. Bu muharebe sırasında Türk askerlerinin üstün fedakârlığı ve kararlılığı belirleyici olmuştur.

II. İnönü Muharebesi'nin sonuçları da son derece önemlidir:

• Yunan ordusunun ikinci kez durdurulması: Yunanistan'ın Anadolu'yu kolayca ele geçiremeyeceği kesinleşmiştir.
• İtilaf Devletleri'nde sarsılma: Yunanistan'ı destekleyen İngiltere dahil İtilaf Devletleri, Türk direncinin ciddiyetini kavramıştır.
• Moral üstünlüğü: Türk ordusu ve halkı büyük bir moral kazanmıştır.

Mustafa Kemal Paşa, bu zafer üzerine İsmet Paşa'ya gönderdiği telgrafta: "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz" ifadesini kullanmıştır. Bu söz, Millî Mücadele tarihinin en bilinen cümlelerinden biri olarak tarihe geçmiştir.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921)

İki İnönü yenilgisinden sonra Yunanistan, İngiltere'nin desteğiyle ordusunu büyük ölçüde takviye etmiş ve topyekûn bir saldırı başlatmıştır. Temmuz 1921'de başlayan Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Millî Mücadele'nin en zorlu dönemini oluşturmuştur.

Yunan kuvvetleri, geniş bir cephede ilerleyerek Kütahya ve Eskişehir'i ele geçirmiştir. Türk kuvvetleri, sayıca ve donanım olarak üstün olan Yunan ordusuna karşı büyük kayıplar vermiştir. Bu durum karşısında Mustafa Kemal Paşa son derece kritik bir karar almıştır: Türk ordusunu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekerek savunma hattını yeniden oluşturmak. Bu stratejik geri çekilme, ordunun yok olmasını engellemiş ve toparlanma fırsatı yaratmıştır.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin en önemli sonuçlarından biri, Mustafa Kemal Paşa'ya Başkomutanlık yetkisinin verilmesidir. 5 Ağustos 1921'de TBMM, Mustafa Kemal Paşa'yı üç aylık süreyle Başkomutan olarak atamıştır. Bu yetki daha sonra uzatılmıştır. Başkomutanlık yetkisiyle Mustafa Kemal Paşa, Meclis'in yetkilerini de kullanarak ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni yayımlamıştır.

Tekâlif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921)

Başkomutanlık yetkisini alan Mustafa Kemal Paşa, ordunun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla toplam on adet Tekâlif-i Milliye (Millî Yükümlülükler) Emri yayımlamıştır. Bu emirler, halkın elindeki kaynakların bir kısmının orduya aktarılmasını öngörmekteydi. Tekâlif-i Milliye Emirleri'nin içeriği şu şekilde özetlenebilir:

• Her ilçede bir Tekâlif-i Milliye Komisyonu kurulması emredilmiştir.
• Halkın elindeki silah ve cephanenin orduya teslim edilmesi istenmiştir.
• Her ailenin birer kat çamaşır, çorap ve çarık hazırlaması istenmiştir.
• Tüccar ve halkın elindeki yiyecek maddelerinin yüzde kırkının orduya verilmesi kararlaştırılmıştır.
• Taşıma araçlarının (at, öküz arabası vb.) ordunun hizmetine sunulması istenmiştir.
• Sahipsiz mallara el konulması düzenlenmiştir.

Tekâlif-i Milliye Emirleri, Türk halkının Millî Mücadele'ye verdiği desteğin en somut göstergelerinden biridir. Halk, son derece zor ekonomik koşullarda bile elindeki kaynakları orduyla paylaşmıştır. Bu emirler sayesinde Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde ordunun temel ihtiyaçları büyük ölçüde karşılanmıştır.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921)

Sakarya Meydan Muharebesi, Millî Mücadele'nin en büyük ve en kanlı muharebelerinden biridir. 22 gün 22 gece süren bu muharebe, tarihin en uzun meydan muharebelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Yunan ordusu, Ankara'yı ele geçirerek TBMM hükûmetini ortadan kaldırmayı hedeflemiştir.

Mustafa Kemal Paşa, Sakarya Muharebesi'nde bizzat cephenin gerisinde komuta etmiş ve ünlü savunma stratejisini uygulamıştır. Bu strateji şu şekilde ifade edilmiştir: "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz." Bu ifade, klasik savunma hattı anlayışı yerine geniş bir alanda derinlemesine savunma yapılacağını ortaya koymaktadır. Türk birlikleri, düşman ilerledikçe geri çekiliyor; ancak her pozisyonda ciddi direnç göstererek düşmanı yıpratıyordu.

Muharebe boyunca birçok kritik an yaşanmıştır. Yunan kuvvetleri, Türk mevzilerini birkaç kez yarma girişiminde bulunmuştur. Türk birlikleri zaman zaman geri çekilse de her seferinde karşı taarruzlarla durumu dengelemiştir. 13 Eylül 1921'de Yunan ordusu Sakarya Nehri'nin batısına çekilmek zorunda kalmıştır.

Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçları, Millî Mücadele'nin gidişatını kökten değiştirmiştir:

• Yunan taarruz gücünün kırılması: Yunan ordusu, Sakarya'dan sonra bir daha taarruz edememiş ve savunma pozisyonuna geçmiştir.
• Mustafa Kemal Paşa'ya Gazilik ve Mareşallik unvanı: TBMM, bu zafer üzerine Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanını ve Mareşallik rütbesini vermiştir.
• Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Kafkas cumhuriyetleriyle imzalanan bu antlaşma, doğu sınırının kesin olarak belirlenmesini sağlamıştır.
• Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalanan bu antlaşmayla Güney Cephesi kapanmış ve Türkiye'nin güney sınırı belirlenmiştir. Fransa ayrıca TBMM hükûmetini fiilen tanımıştır.
• İtilaf Devletleri arasında çatlak: Fransa ve İtalya'nın TBMM ile anlaşma yapması, İngiltere'yi yalnız bırakmıştır.
• Savaşın savunmadan taarruza dönme hazırlıklarının başlaması: Türk ordusu artık Büyük Taarruz için hazırlanmaya başlamıştır.

Sakarya Zaferi, savunma aşamasının sona erip taarruz aşamasının başlayacağının habercisi olmuştur. Türk ordusunun ve milletinin gücü uluslararası arenada tartışılmaz bir şekilde kanıtlanmıştır.

Büyük Taarruz (26-30 Ağustos 1922)

Sakarya Zaferi'nden sonra yaklaşık bir yıl boyunca Türk ordusu, Büyük Taarruz için titizlikle hazırlanmıştır. Bu sürede ordunun eksiklikleri giderilmiş, asker sayısı artırılmış, silah ve cephane temin edilmiştir. Mustafa Kemal Paşa, taarruz planını büyük bir gizlilik içinde hazırlamış; düşmanı yanıltmak için çeşitli tedbirler almıştır. Hatta taarruz öncesinde çeşitli spor müsabakaları ve sosyal etkinlikler düzenlenerek Yunan istihbaratının dikkatinin dağıtılması sağlanmıştır.

Büyük Taarruz, 26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe'den başlamıştır. Türk topçusunun yoğun ateşiyle başlayan harekât, Yunan savunma hatlarını kısa sürede çökertmiştir. Afyon, Dumlupınar ve çevresinde şiddetli çatışmalar yaşanmıştır. 30 Ağustos'ta ise Dumlupınar'da Başkomutan Meydan Muharebesi gerçekleşmiş ve Yunan ordusu kesin bir yenilgiye uğramıştır. Yunan ordusunun büyük bölümü imha edilmiş, Yunan Başkomutanı General Trikopis esir alınmıştır.

30 Ağustos, Türk tarihinde "Zafer Bayramı" olarak kutlanmaktadır. Bu tarih, Türk milletinin bağımsızlığını kesin olarak kazandığı günün simgesidir.

Büyük Taarruz'un ardından Türk kuvvetleri hızla batıya ilerlemiş ve 9 Eylül 1922'de İzmir'e ulaşmıştır. Batı Anadolu'nun tamamı düşman işgalinden kurtarılmıştır. Türk ordusunun ilerleyişi Çanakkale ve İstanbul Boğazı'na kadar devam etmiş, bu durum İtilaf Devletleri'ni ciddi şekilde endişelendirmiştir.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Büyük Taarruz sonrasında Türk ordusunun Boğazlara yaklaşması üzerine İtilaf Devletleri ateşkes teklif etmiştir. Mudanya'da yapılan görüşmeler sonucunda 11 Ekim 1922'de ateşkes imzalanmıştır. Türk tarafını İsmet Paşa temsil etmiştir.

Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın başlıca maddeleri şunlardır:

• Doğu Trakya'nın Türkiye'ye iade edilmesi: Yunan kuvvetleri Meriç Nehri'nin batısına çekilecektir.
• İstanbul ve Boğazlar'ın TBMM hükûmetine devredilmesi: Barış antlaşmasına kadar İtilaf kuvvetleri İstanbul'da kalacak; ancak TBMM'nin egemenliği tanınacaktır.
• Türk kuvvetlerinin Çanakkale Boğazı'na kadar ilerlemesi: Türk ordusu, belirlenen sınırlarda duracaktır.

Mudanya Ateşkesi, Millî Mücadele'nin askerî boyutunu fiilen sona erdirmiş ve diplomatik süreci başlatmıştır. Bu ateşkes, Türk milletinin silahla kazandığı zaferi masa başında da tescil ettirdiği anlamına gelmektedir.

Batı Cephesi Muharebelerinin Genel Değerlendirmesi

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin Millî Mücadele ünitesinde Batı Cephesi'nin ayrıcalıklı bir yeri vardır; çünkü bu cephe, bağımsızlık savaşının kaderini belirleyen ana cephedir. Batı Cephesi'ndeki gelişmeleri kronolojik olarak özetlersek: Kuvâ-yı Milliye dönemi, düzenli orduya geçiş, I. İnönü, II. İnönü, Kütahya-Eskişehir geri çekilmesi, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz. Bu süreç, savunmadan taarruza geçişin mükemmel bir örneğidir.

Batı Cephesi muharebelerinin genel sonuçları şu şekilde değerlendirilebilir: TBMM'nin hem iç hem de dış meşruiyeti güçlenmiştir. Türk milleti, emperyalist güçlere karşı bağımsızlığını silahla kazanmıştır. Millî egemenlik ilkesi askerî zaferlerle desteklenmiştir. Sevr Antlaşması fiilen geçersiz hâle gelmiştir. Lozan Barış Antlaşması'nın zeminini oluşturan askerî başarılar elde edilmiştir. Ayrıca bu muharebeler, Türk subaylarının stratejik yeteneklerini ve Türk askerinin fedakârlığını dünya tarihine altın harflerle yazdırmıştır.

Mustafa Kemal Paşa'nın liderliği, İsmet Paşa'nın cephe komutanlığı, Fevzi Paşa'nın (Çakmak) Genelkurmay Başkanlığı ve Türk halkının sonsuz fedakârlığı, Batı Cephesi zaferlerinin temel unsurları olmuştur. Tekâlif-i Milliye Emirleri ile halkın cepheye verdiği destek, bu mücadelenin yalnızca askerî değil, aynı zamanda toplumsal bir seferberlik olduğunu göstermektedir.

Batı Cephesi'nin Millî Mücadele İçindeki Yeri ve Önemi

Batı Cephesi'ni diğer cephelerden ayıran en önemli özellik, buradaki mücadelenin doğrudan TBMM'nin varlığını ve Türk devletinin bağımsızlığını belirlemesidir. Güney Cephesi'nde Fransa'ya karşı, Doğu Cephesi'nde Ermenistan'a karşı önemli başarılar elde edilmiş olsa da ana tehdit Batı'dan gelen Yunan ilerlemesi olmuştur. Batı Cephesi'ndeki zaferler, diğer cephelerdeki diplomatik başarıları da mümkün kılmıştır. Örneğin, I. İnönü Zaferi Moskova ve Londra'daki diplomatik süreçleri hızlandırmış; Sakarya Zaferi ise Ankara Antlaşması'nın imzalanmasını sağlamıştır.

Sonuç olarak, 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde Millî Mücadele'de Batı Cephesi konusu, öğrencilerin Türk Kurtuluş Savaşı'nın askerî ve siyasi boyutlarını anlamalarında temel bir rol oynamaktadır. Batı Cephesi'ndeki muharebeler, millî egemenlik ve bağımsızlık kavramlarının somut karşılığını oluşturur ve modern Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna giden yolun en kritik aşamasıdır.