Millî Mücadele'de Doğu ve Güney Cephesi

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Millî Mücadele'de Doğu ve Güney Cephesi

Millî Mücadele dönemi, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik mücadelesinin en kritik sürecini oluşturur. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından Anadolu toprakları çeşitli devletler tarafından işgal edilmiş; bu durum Türk halkının millî bilincini harekete geçirmiştir. Bu kapsamda 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Millî Mücadele'de Doğu ve Güney Cephesi konusu, Kurtuluş Savaşı'nın iki önemli cephesini ele almaktadır. Bu konu anlatımında Doğu Cephesi ve Güney Cephesi'ndeki gelişmeleri, savaşları, antlaşmaları ve bu cephelerin Millî Mücadele açısından önemini ayrıntılı biçimde inceleyeceğiz.

Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonrasında Genel Durum

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik olarak çıktığının resmî belgesidir. Bu antlaşmanın 7. maddesi, İtilaf Devletleri'ne güvenliklerini tehdit edecek bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı tanımıştır. Bu madde, İtilaf Devletleri tarafından son derece geniş yorumlanarak Anadolu'nun pek çok bölgesinin işgaline zemin hazırlamıştır.

Bu süreçte Doğu Anadolu'da Ermeniler ve Güneydoğu Anadolu'da Fransızlar ile birlikte hareket eden Ermeni çeteleri, Türk topraklarını tehdit etmeye başlamıştır. Bu iki bölgede yaşanan gelişmeler, Millî Mücadele'nin Doğu ve Güney Cephesi'nin açılmasına neden olmuştur.

DOĞU CEPHESİ

Doğu Cephesi'nin Açılma Sebepleri

Doğu Cephesi'nin açılmasının temelinde, I. Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında Doğu Anadolu toprakları üzerindeki Ermeni iddiaları ve emelleri yatmaktadır. Wilson İlkeleri'nin 12. maddesi, Osmanlı İmparatorluğu'nda Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerde Türk egemenliğinin tanınmasını öngörürken, azınlıkların yoğun olduğu bölgelerde özerk yönetimler kurulmasını savunuyordu. Ermeniler bu ilkeye dayanarak Doğu Anadolu'da bağımsız bir devlet kurmak amacıyla harekete geçmişlerdir.

Paris Barış Konferansı'nda Ermeniler, Doğu Anadolu'nun büyük bölümünü içine alan haritalar sunarak toprak talep etmişlerdir. İtilaf Devletleri'nin, özellikle İngiltere'nin desteğini arkasına alan Ermenistan, Doğu Anadolu'daki Müslüman halka yönelik saldırılara başlamıştır. Ermeni çeteleri, Kars, Sarıkamış, Oltu ve çevre illerde sivillere karşı katliamlar gerçekleştirmiştir. Bu durum Doğu Cephesi'nin oluşturulmasını zorunlu kılmıştır.

Doğu Cephesi Komutanlığı ve Hazırlıklar

Doğu Cephesi komutanlığına Kâzım Karabekir Paşa atanmıştır. Kâzım Karabekir, daha Millî Mücadele resmen başlamadan önce bölgeye giderek XV. Kolordu komutanlığını üstlenmiştir. Mustafa Kemal Paşa'nın Erzurum'a gelişinde ona büyük destek veren Kâzım Karabekir, ordunun terhis edilmemesi konusunda kararlı bir tutum sergilemiştir. Bu sayede Doğu'da düzenli bir askeri güç hazır bulundurulmuştur.

TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasının ardından Doğu Cephesi resmen oluşturulmuş ve Kâzım Karabekir Paşa bu cephenin komutanı olarak görevlendirilmiştir. Ordunun hazırlıkları tamamlandıktan sonra Ermenistan üzerine harekât planlanmıştır.

Doğu Cephesi'ndeki Askeri Harekât

TBMM, öncelikle diplomatik yollarla sorunu çözmeye çalışmış ve Ermenistan'a barış teklif etmiştir. Ancak Ermenistan bu teklifi reddetmiş ve saldırılarını artırmıştır. Bunun üzerine TBMM, 28 Eylül 1920'de Doğu Cephesi'nde taarruza geçilmesine karar vermiştir.

Sarıkamış'ın Alınması (28-29 Eylül 1920): Türk kuvvetleri ilk olarak Sarıkamış'ı geri almıştır. Bu başarı ordunun moralini yükseltmiş ve harekâtın devamı için itici güç olmuştur.

Kars'ın Alınması (30 Ekim 1920): Sarıkamış'ın ardından Türk ordusu ilerleyişini sürdürmüş ve Kars'ı Ermeni işgalinden kurtarmıştır. Bu zafer, Ermeni ordusunun büyük kayıplar vermesine yol açmıştır.

Gümrü'ye İlerleme: Türk kuvvetleri Kars'ın alınmasının ardından Gümrü'ye doğru ilerlemiştir. Ermeni ordusunun direnci kırılmış ve Ermenistan barış istemek zorunda kalmıştır.

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920)

Doğu Cephesi'ndeki Türk zaferlerinin ardından Ermenistan ile Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma TBMM hükümetinin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma olması bakımından büyük önem taşır. Gümrü Antlaşması'nın başlıca maddeleri şunlardır:

• Ermenistan, Kars ve çevresini Türkiye'ye bırakmıştır.
• Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul etmiştir.
• Doğu sınırı büyük ölçüde belirlenmiştir.
• Ermenistan, Türkiye aleyhine toprak talebinde bulunmayacağını taahhüt etmiştir.

Gümrü Antlaşması'nın önemi sadece askeri zaferle sınırlı değildir. Bu antlaşma ile TBMM hükümeti uluslararası arenada tanınmış, Doğu Cephesi kapanmış ve buradaki kuvvetlerin bir kısmı Batı Cephesi'ne kaydırılabilmiştir. Ayrıca Ermenistan'ın Sevr'i tanımadığını kabul etmesi, bu antlaşmanın geçersizliğini ortaya koyan ilk diplomatik belge olmuştur.

Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)

Gümrü Antlaşması'ndan sonra Ermenistan, Sovyet Rusya'nın kontrolüne girmiştir. Bunun üzerine Türkiye'nin doğu sınırının kesin olarak belirlenmesi için TBMM ile Sovyet Rusya, Sovyet Ermenistanı, Sovyet Gürcistanı ve Sovyet Azerbaycanı arasında Kars Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Türkiye'nin doğu sınırı kesin şeklini almış ve günümüze kadar değişmeden korunmuştur. Kars Antlaşması, Gümrü Antlaşması'nın hükümlerini büyük ölçüde teyit etmiştir.

Doğu Cephesi'nin Millî Mücadele Açısından Önemi

Doğu Cephesi'ndeki başarılar, Millî Mücadele'nin gidişatını derinden etkilemiştir. Bu cephedeki zaferlerin önemini birkaç açıdan değerlendirebiliriz:

Birincisi, TBMM'nin ilk askeri ve diplomatik başarısı bu cephede kazanılmıştır. Bu durum hem iç kamuoyunda hem de uluslararası arenada TBMM'nin itibarını artırmıştır. İkincisi, Doğu Cephesi'nin kapanmasıyla buradan serbest kalan kuvvetler Batı Cephesi'ne nakledilmiş ve Yunanistan'a karşı yürütülen mücadeleye katkı sağlamıştır. Üçüncüsü, Gümrü ve Kars Antlaşmaları ile Sevr Antlaşması'nın geçersizliği uluslararası düzeyde tescil edilmiştir. Dördüncüsü, Sovyet Rusya ile ilişkilerin gelişmesine zemin hazırlamış ve Moskova Antlaşması'nın (16 Mart 1921) yolunu açmıştır.

GÜNEY CEPHESİ

Güney Cephesi'nin Açılma Sebepleri

Güney Cephesi, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından İngilizlerin ve daha sonra Fransızların Güneydoğu Anadolu bölgesini işgal etmesiyle oluşmuştur. İngilizler, ateşkesin hemen ardından Musul, Urfa, Antep ve Maraş'ı işgal etmişlerdir. Daha sonra bu bölgeler, 1919 yılında İngiliz-Fransız anlaşması ile Fransa'ya devredilmiştir.

Fransızlar, bölgeye gelirken yanlarında Ermeni lejyonerleri (gönüllüleri) de getirmişlerdir. Bu Ermeni birliklerinin bölgedeki Türk-Müslüman halka yönelik saldırıları, baskıları ve kışkırtmaları, halkın direniş ruhunu alevlendirmiştir. Güney Cephesi'nde verilen mücadelenin en belirgin özelliği, bu cephede düzenli ordu birliklerinin değil, halkın örgütlediği Kuvâ-yı Millîye (millî kuvvetler) güçlerinin savaşmış olmasıdır.

Maraş Savunması (20 Ocak – 12 Şubat 1920)

Maraş'ın Fransızlar tarafından işgali sırasında Ermeni lejyonerlerin halka yaptığı zulüm ve özellikle Türk bayrağının ve millî değerlerin aşağılanması, halkın büyük tepkisine yol açmıştır. Sütçü İmam'ın bir Fransız askerine karşı gösterdiği direniş, Maraş savunmasının sembolik başlangıcı kabul edilir.

Maraş halkı, kadın-erkek, genç-yaşlı demeden büyük bir direniş sergilemiştir. Şiddetli kış koşullarına ve cephane yetersizliğine rağmen halk, Fransız kuvvetlerine karşı kahramanca savaşmıştır. Sonunda Fransızlar, 12 Şubat 1920'de Maraş'ı terk etmek zorunda kalmıştır. Bu zafer, TBMM henüz açılmadan önce kazanılmış büyük bir halk zaferidir. Maraş, bu kahramanlığından dolayı daha sonra "Kahraman" unvanını almıştır.

Urfa Savunması (9 Şubat – 11 Nisan 1920)

Urfa'da da benzer bir halk direnişi yaşanmıştır. Fransız işgaline karşı halkın örgütlenmesinde önemli isimler yer almıştır. Urfa halkı, uzun süren sokak çatışmaları ve kuşatma savaşlarıyla Fransız birliklerini geri çekilmeye zorlamıştır. 11 Nisan 1920'de Fransızlar Urfa'yı boşaltmak zorunda kalmıştır. Urfa, bu direnişi nedeniyle "Şanlı" unvanını almıştır.

Antep Savunması (1 Nisan 1920 – 8 Şubat 1921)

Güney Cephesi'ndeki en uzun ve en zorlu direniş Antep'te yaşanmıştır. Antep halkı yaklaşık on ay boyunca Fransız kuvvetlerine karşı destansı bir savunma gerçekleştirmiştir. Şahin Bey, Şehit Kamil ve diğer kahramanlar bu savunmada önemli roller üstlenmişlerdir.

Antep savunması sırasında şehir kuşatma altına alınmış, halk büyük açlık ve yokluk çekmiştir. Cephane ve yiyecek sıkıntısına rağmen direniş aylarca devam etmiştir. Ancak dışarıdan yeterli destek sağlanamaması ve şehrin tamamen kuşatılması nedeniyle Antep 8 Şubat 1921'de düşmüştür. Bununla birlikte Antep halkının gösterdiği olağanüstü direniş, tarihe altın harflerle yazılmıştır. Antep, bu eşsiz kahramanlığı nedeniyle TBMM tarafından "Gazi" unvanıyla onurlandırılmıştır.

Adana ve Çukurova Bölgesi'ndeki Mücadele

Fransız işgali Adana, Tarsus, Mersin, Osmaniye ve Ceyhan gibi Çukurova şehirlerini de kapsamaktadır. Bu bölgede de Kuvâ-yı Millîye birlikleri Fransız ve Ermeni kuvvetlerine karşı etkili bir gerilla savaşı yürütmüştür. Bölgedeki direnişin önde gelen isimlerinden biri de Yörük Selim ve diğer yerel komutanlardır. Çukurova'daki mücadele, Ankara Antlaşması'nın imzalanmasına kadar devam etmiştir.

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921)

Güney Cephesi'ndeki halk direnişi, Sakarya Meydan Muharebesi'ndeki Türk zaferiyle birleşince Fransa, Türkiye ile anlaşma yoluna gitmiştir. 20 Ekim 1921'de TBMM hükümeti ile Fransa arasında Ankara Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmanın başlıca maddeleri şunlardır:

• Fransa, Güney Anadolu'daki işgalini sona erdirecektir.
• Hatay ve İskenderun bölgesi için özel bir yönetim statüsü belirlenmiştir (bu bölge 1939'da Türkiye'ye katılmıştır).
• Türk-Suriye sınırı büyük ölçüde çizilmiştir.
• İki ülke arasında savaş durumu sona ermiştir.

Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi kapanmış ve Fransız birlikleri bölgeden çekilmiştir. Bu antlaşma, İtilaf Devletleri bloğunda bir çatlak oluşturarak Türk diplomasisinin önemli bir başarısı olmuştur.

Güney Cephesi'nin Millî Mücadele Açısından Önemi

Güney Cephesi, Millî Mücadele'nin en önemli cephelerinden biridir ve birçok açıdan büyük anlam taşır. Bu cephedeki mücadele, düzenli ordu birlikleri yerine halkın kendi örgütlediği Kuvâ-yı Millîye güçleri tarafından yürütülmüştür. Bu durum, Türk milletinin bağımsızlık iradesinin gücünü ve halkın vatanseverliğini açıkça ortaya koymuştur.

Güney Cephesi'ndeki zaferler, kadınların da aktif olarak savaşa katılmasıyla ayrı bir anlam kazanmıştır. Özellikle Maraş ve Antep savunmalarında kadınlar, cephane taşımaktan yaralı bakımına, hatta doğrudan çatışmaya katılmaya kadar pek çok görev üstlenmişlerdir. Bu durum, Millî Mücadele'nin bir halk savaşı olduğunu kanıtlamaktadır.

Ayrıca Güney Cephesi'ndeki başarılar, İtilaf Devletleri cephesinde önemli bir gedik açmıştır. Fransa'nın TBMM ile anlaşma yapması, İngiltere ve diğer İtilaf Devletleri'nin Türkiye politikasını gözden geçirmesine yol açmıştır. Ankara Antlaşması, Lozan Antlaşması'na giden sürecin önemli bir basamağı olmuştur.

Doğu ve Güney Cephesi'nin Karşılaştırılması

Doğu ve Güney Cephesi arasında önemli benzerlikler ve farklılıklar bulunmaktadır. Her iki cephede de amaç, vatan topraklarını işgalden kurtarmak ve millî bağımsızlığı sağlamaktır. Ancak bu iki cephenin yürütülme biçimi farklıdır.

Doğu Cephesi'nde mücadele düzenli ordu birlikleri tarafından yürütülmüştür. Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki XV. Kolordu, disiplinli ve planlı bir askeri harekâtla Ermenistan ordusunu yenilgiye uğratmıştır. Güney Cephesi'nde ise mücadele büyük ölçüde Kuvâ-yı Millîye birlikleri, yani halkın kendi oluşturduğu silahlı direniş grupları tarafından sürdürülmüştür.

Doğu Cephesi'nde muhatap doğrudan Ermenistan Cumhuriyeti iken, Güney Cephesi'nde muhatap Fransa ve onun yanında savaşan Ermeni lejyonerleridir. Her iki cephede de Ermeni unsurunun varlığı dikkat çekmektedir.

Doğu Cephesi Gümrü Antlaşması ile, Güney Cephesi ise Ankara Antlaşması ile kapanmıştır. Her iki antlaşma da TBMM'nin uluslararası alandaki tanınırlığını artırmış ve Sevr Antlaşması'nın uygulanamaz olduğunu kanıtlamıştır.

Doğu ve Güney Cephesi'nden Çıkarılacak Dersler

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Millî Mücadele'de Doğu ve Güney Cephesi konusu, bize birçok önemli ders vermektedir. Her şeyden önce, bir milletin bağımsızlık iradesinin hiçbir güç tarafından engellenemeyeceğini göstermektedir. Türk milleti, elverişsiz koşullara, yokluğa ve büyük güçlerin tehditlerine rağmen vatanını savunma kararlılığından geri durmamıştır.

Bu cephelerdeki başarılar, askeri zaferlerle diplomasinin bir arada yürütülmesinin önemini de ortaya koymaktadır. TBMM, hem savaş meydanında hem de müzakere masasında etkili bir strateji izlemiştir. Doğu ve Güney Cephesi'ndeki zaferler, Batı Cephesi'ndeki nihai zafere giden yolda kritik basamaklar olmuştur.

Sonuç olarak, 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Millî Mücadele'de Doğu ve Güney Cephesi konusu, Kurtuluş Savaşı'nın bütünlüğünü anlamak için vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Bu cephelerde verilen mücadele, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş temellerini oluşturmuş ve milletimizin bağımsızlık ruhunun en somut göstergelerinden biri olmuştur.