TBMM'nin Açılışı ve Sonrası

TBMM'nin Açılışı ve Sonrası – Kapsamlı Konu Anlatımı

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin en kritik konularından biri olan TBMM'nin Açılışı ve Sonrası, Millî Mücadele döneminin dönüm noktasını oluşturur. Bu konu anlatımında TBMM'nin açılış sürecini, aldığı ilk kararları, karşılaştığı iç ve dış sorunları ve meclisin Millî Mücadele'deki belirleyici rolünü ayrıntılı şekilde ele alacağız.

1. TBMM'nin Açılışına Giden Süreç

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918), Osmanlı Devleti'nin fiilen çöküşünü hızlandırmıştır. İtilaf Devletleri ateşkes hükümlerini kendi çıkarları doğrultusunda yorumlayarak Anadolu'nun çeşitli bölgelerini işgal etmeye başlamıştır. 15 Mayıs 1919'da Yunanistan'ın İzmir'i işgali ise Türk milletinin direniş ruhunu ateşlemiştir.

Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'nin fiilî liderliğini üstlenmiştir. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ile milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağı ilan edilmiştir. Ardından toplanan Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919) ve Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) ile millî iradenin örgütlenmesi sağlanmıştır.

Sivas Kongresi'nde kurulan Heyet-i Temsiliye geçici bir hükûmet gibi hareket etmeye başlamıştır. Mustafa Kemal, Heyet-i Temsiliye başkanı sıfatıyla Ankara'yı millî hareketin merkezi olarak belirlemiştir. İstanbul Hükûmeti ile yürütülen Amasya Görüşmeleri (20–22 Ekim 1919) sonucunda Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması kararlaştırılmıştır.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de İstanbul'da açılmıştır. Meclis, 28 Ocak 1920'de Misak-ı Millî (Millî Ant) kararlarını kabul etmiştir. Misak-ı Millî, Türk vatanının sınırlarını ve bağımsızlık ilkesini net biçimde ortaya koymuştur. Ancak İtilaf Devletleri bu kararlardan rahatsız olmuş ve 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etmiştir. Mebusan Meclisi dağıtılmış, bazı milletvekilleri tutuklanarak Malta'ya sürgün edilmiştir.

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması, yeni bir meclisin Ankara'da toplanmasını zorunlu kılmıştır. Mustafa Kemal, 19 Mart 1920'de bir genelge yayımlayarak olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin Ankara'da toplanacağını duyurmuştur. Seçimler hızla yapılmış, İstanbul'dan kaçabilen milletvekilleri de Ankara'ya davet edilmiştir.

2. TBMM'nin Açılışı (23 Nisan 1920)

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da büyük bir coşkuyla açılmıştır. Meclisin en yaşlı üyesi olan Sinop Milletvekili Şerif Bey geçici başkanlık yapmıştır. İlk oturumda dualar okunmuş, Kur'an-ı Kerim tilavet edilmiş ve meclisin açılışı millete mal edilmiştir. 24 Nisan 1920'de ise Mustafa Kemal Paşa meclis başkanlığına seçilmiştir.

TBMM'nin açılışı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu olay, millî egemenliğin somut bir kurumsal yapıya kavuşmasını ifade etmektedir. Padişahlık ve saltanat makamının işlevini yitirdiği bir dönemde millet, kendi iradesini temsil eden bir meclis aracılığıyla kendi kaderini belirleme yoluna girmiştir.

23 Nisan'ın sembolik önemi çok büyüktür. Bugün her yıl 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanmaktadır. Bu bayram, dünyada çocuklara armağan edilen ilk ve tek millî bayram olma özelliğini taşımaktadır.

3. TBMM'nin Aldığı İlk Kararlar ve Temel İlkeleri

TBMM açıldıktan hemen sonra bir dizi önemli karar almıştır. Bu kararlar, meclisin karakterini ve Millî Mücadele'nin hukuki çerçevesini belirlemiştir. 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edilene kadar meclis, aldığı ilk kararlarla bir anayasal düzen oluşturmaya çalışmıştır.

TBMM'nin kabul ettiği temel ilkeleri şu şekilde sıralayabiliriz:

• Hükûmet kurmak zorunludur: TBMM, sadece yasama organı olarak değil, aynı zamanda yürütme yetkisini de üstlenen bir kurum olarak kendini tanımlamıştır.
• Geçici bir hükûmet başkanı ya da padişah vekili tanımak doğru değildir: Bu ilke, meclisin bağımsız iradesini ve egemenliğini vurgulamıştır.
• TBMM'nin üstünde hiçbir güç yoktur: Yasama ve yürütme yetkileri meclis bünyesinde toplanmıştır. Bu durum güçler birliği ilkesini yansıtmaktadır.
• Meclis başkanı aynı zamanda hükûmetin de başkanıdır: Bu uygulama meclis hükûmeti sistemi olarak adlandırılmıştır.
• Padişah ve halife, baskıdan kurtulduğu zaman meclisin belirleyeceği esaslar içinde yerini alacaktır: Bu madde, padişahlık ve halifelik makamlarının tamamen reddedilmediğini göstermekle birlikte, asıl egemenliğin mecliste olduğunu kesin biçimde ortaya koymuştur.

Bu kararların en dikkat çekici yönü, millî egemenlik ilkesinin kayıtsız şartsız benimsenmesidir. Osmanlı Devleti'nde egemenlik padişaha aitken, TBMM ile birlikte egemenlik millete geçmiştir. Bu devrimsel bir değişimdir ve Cumhuriyet'in temellerini oluşturmuştur.

4. Meclis Hükûmeti Sistemi

TBMM, açıldığı dönemde meclis hükûmeti sistemi ile yönetilmiştir. Bu sistemde yasama ve yürütme yetkileri tek elde, yani meclisin kendisinde toplanmıştır. Bakanlar (vekiller) meclis tarafından tek tek seçilmiş ve doğrudan meclise karşı sorumlu olmuşlardır.

Meclis hükûmeti sisteminin benimsenmesinin temel nedenleri şunlardır: Olağanüstü savaş koşullarında hızlı karar alabilme ihtiyacı, güçlü bir merkezî otorite oluşturma zorunluluğu ve millî egemenlik ilkesinin en saf hâliyle hayata geçirilmek istenmesi. Bu sistem, ilerleyen yıllarda Cumhuriyet'in ilanı ve kabine sistemine geçişle birlikte dönüşüme uğrayacaktır.

5. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar (İç İsyanlar)

TBMM'nin açılmasının ardından Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde isyanlar çıkmıştır. Bu isyanlar hem iç dinamiklerden hem de dış kışkırtmalardan kaynaklanmıştır. İsyanları genel olarak dört grupta sınıflandırabiliriz:

5.1. İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletleri Destekli İsyanlar

Anzavur Ayaklanması: Ahmet Anzavur, İstanbul Hükûmeti'nin desteğiyle Güney Marmara bölgesinde isyan çıkarmıştır. Anzavur, hilafet yanlısı söylemlerle halkı kışkırtmış ve TBMM otoritesine karşı silahlı direniş örgütlemiştir. İsyan, Çerkez Ethem kuvvetleri ve düzenli birlikler tarafından bastırılmıştır.

Kuva-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu): İstanbul Hükûmeti tarafından Millî Mücadele'yi bastırmak amacıyla kurulan bu ordu, İngilizlerin desteğiyle harekete geçmiştir. Ancak askerlerin büyük bölümü TBMM tarafına geçmiş ve Kuva-yı İnzibatiye kısa sürede dağılmıştır.

5.2. Azınlık İsyanları

Rum ve Ermeni çetelerinin çıkardığı isyanlar, özellikle Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinde etkili olmuştur. Bu isyanların temel amacı, işgalci güçlere destek sağlamak ve bölgesel ayrışmayı hızlandırmaktır.

5.3. Millî Mücadele Taraftarı Gibi Görünüp İsyan Edenler

Çerkez Ethem İsyanı: Bu isyan, en tehlikeli ayaklanmalardan biridir. Çerkez Ethem, başlangıçta Kuva-yı Milliye hareketine büyük katkılarda bulunmuş, ancak düzenli ordunun kurulmasına karşı çıkarak isyan etmiştir. Ethem, düzensiz kuvvetlerinin düzenli ordu bünyesine alınmasını reddetmiş ve TBMM'ye karşı silahlı mücadeleye girişmiştir. Sonunda Yunan tarafına sığınmak zorunda kalmıştır.

5.4. Diğer İsyanlar

Bolu, Düzce, Yozgat, Konya gibi bölgelerde çıkan isyanlar genellikle askerlik, vergi yükümlülükleri ve yerel çıkar çatışmalarından kaynaklanmıştır. Yozgat'taki Çapanoğlu İsyanı ve Konya İsyanı bunların en önemlileri arasındadır. Bolu-Düzce çevresindeki isyanlar da ciddi tehdit oluşturmuştur.

TBMM, bu isyanlarla mücadele etmek için çeşitli önlemler almıştır. Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920) çıkarılarak TBMM'ye karşı isyan edenlerin vatana ihanet suçu işlemiş sayılacağı ilan edilmiştir. Ayrıca İstiklal Mahkemeleri kurularak isyancılar hızlı yargılama süreciyle cezalandırılmıştır. İstiklal Mahkemeleri, olağanüstü dönemin gerektirdiği sert tedbirleri uygulamış ve TBMM otoritesinin tüm yurtta kabul görmesini sağlamıştır.

6. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

TBMM açıldıktan kısa süre sonra, İtilaf Devletleri Osmanlı Devleti'ne Sevr Antlaşması'nı dayatmıştır. İstanbul Hükûmeti tarafından imzalanan bu antlaşma, Osmanlı topraklarını parçalayan ve Türk milletinin bağımsızlığını yok eden ağır hükümler içermekteydi.

Sevr Antlaşması'nın başlıca maddeleri şunlardır: Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurulacaktı. Güneydoğu'da özerk bir Kürt bölgesi oluşturulacaktı. İzmir ve Trakya Yunanistan'a bırakılacaktı. Boğazlar uluslararası bir komisyonun denetimine verilecekti. Osmanlı ordusu sembolik bir güce indirilecekti. Kapitülasyonlar genişletilecekti.

TBMM, Sevr Antlaşması'nı kesinlikle reddetmiştir. Meclis, bu antlaşmayı imzalayanları ve kabul edenleri vatan haini ilan etmiştir. Sevr Antlaşması hiçbir zaman uygulanamamıştır; çünkü TBMM liderliğindeki Millî Mücadele, bu antlaşmayı geçersiz kılacak askerî ve diplomatik başarılar elde etmiştir. Sevr'in yerine, Millî Mücadele'nin zaferinden sonra Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) imzalanmıştır.

7. Düzenli Ordunun Kurulması

Millî Mücadele'nin başlangıcında direniş, Kuva-yı Milliye adı verilen düzensiz halk milisleri tarafından yürütülmüştür. Kuva-yı Milliye, işgallere karşı ilk direniş hattını oluşturmuş ve halkın bağımsızlık iradesini somutlaştırmıştır. Ancak bu düzensiz kuvvetlerin disiplin, lojistik ve koordinasyon eksiklikleri zamanla ciddi sorunlara yol açmıştır.

TBMM, modern ve disiplinli bir ordu kurma kararı almıştır. Düzenli ordunun kurulması, Millî Mücadele'nin profesyonelleşmesi açısından hayati bir adım olmuştur. Kuva-yı Milliye birliklerinin düzenli ordu bünyesine alınması sürecinde bazı direnişlerle karşılaşılmıştır. Çerkez Ethem İsyanı bu direncin en belirgin örneğidir. Ancak düzenli ordunun kurulması, savaşın seyrini değiştirecek stratejik bir dönüşüm sağlamıştır.

8. TBMM'nin Açılışından Sonraki Önemli Askerî Gelişmeler

8.1. Doğu Cephesi

Doğu Cephesi'nde Ermenistan ile mücadele edilmiştir. Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri, 28 Eylül 1920'de taarruza geçmiş ve kısa sürede Kars, Sarıkamış ve Gümrü'yü geri almıştır. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920), TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma olmuştur. Bu antlaşma, yeni Türk devletinin diplomatik meşruiyetini güçlendirmiştir.

8.2. Güney Cephesi

Güney Cephesi'nde Fransızlara ve onların desteklediği Ermeni lejyonlarına karşı halk direnişi yaşanmıştır. Maraş, Urfa ve Antep savunmaları, Millî Mücadele'nin en kahramanca sayfaları arasındadır. Bu direnişler sonucunda Fransa, TBMM ile Ankara Antlaşması'nı (20 Ekim 1921) imzalamak zorunda kalmıştır. Bu antlaşma ile güney cephesi kapanmış ve Fransa Millî Mücadele'yi fiilen tanımıştır.

8.3. Batı Cephesi

Batı Cephesi, Millî Mücadele'nin en kritik cephesidir. Yunan ordusuna karşı yürütülen savaşlar burada gerçekleşmiştir.

I. İnönü Muharebesi (6–10 Ocak 1921): İsmet Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri, ilerleyen Yunan ordusunu İnönü mevzilerinde durdurmuştur. Bu zafer, düzenli ordunun ilk büyük başarısı olmuş ve TBMM'nin hem iç hem de dış kamuoyundaki prestijini artırmıştır. I. İnönü Zaferi'nin ardından İtilaf Devletleri Londra Konferansı'na TBMM'yi de davet etmiştir. Bu durum, TBMM'nin uluslararası alanda tanınması yolunda önemli bir adımdır.

II. İnönü Muharebesi (23 Mart – 1 Nisan 1921): Yunan ordusu daha büyük bir kuvvetle tekrar saldırmıştır. İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu, yoğun çatışmalar sonucunda Yunan ilerleyişini bir kez daha durdurmuştur. Mustafa Kemal, bu zafer üzerine ünlü sözünü söylemiştir: "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz."

Eskişehir-Kütahya Muharebeleri (Temmuz 1921): Yunan ordusu çok daha güçlü bir kuvvetle saldırıya geçmiştir. Türk ordusu bu sefer geri çekilmek zorunda kalmıştır. Ancak bu geri çekilme bir bozgun değil, stratejik bir manevra olmuştur. Mustafa Kemal, ordunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesini emretmiştir.

Bu kritik dönemde TBMM, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisini vermiştir (5 Ağustos 1921). Mustafa Kemal, bu yetkiyle Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni (7–8 Ağustos 1921) yayımlamıştır. Bu emirlerle halktan ordunun ihtiyaçları için her türlü yardım ve kaynak talep edilmiştir. Milletin tüm imkânları savaş için seferber edilmiştir.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921): 22 gün 22 gece süren bu muharebe, tarihinin en uzun meydan muharebelerinden biridir. Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır" emriyle Türk ordusu büyük bir kararlılıkla savaşmıştır. Yunan ordusu geri çekilmek zorunda kalmıştır. Sakarya Zaferi, savaşın dönüm noktası olmuştur. Bu zafer sonrasında TBMM, Mustafa Kemal'e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanı vermiştir.

Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922): Yaklaşık bir yıl süren hazırlığın ardından Türk ordusu 26 Ağustos'ta büyük bir taarruza geçmiştir. Dumlupınar Başkomutanlık Meydan Muharebesi (30 Ağustos 1922) ile Yunan ordusunun ana kuvvetleri imha edilmiştir. 30 Ağustos bugün Zafer Bayramı olarak kutlanmaktadır. 9 Eylül 1922'de İzmir düşman işgalinden kurtarılmış ve Batı Anadolu tamamen temizlenmiştir.

9. TBMM Döneminde Yapılan Önemli Antlaşmalar

TBMM, askerî mücadelenin yanı sıra yoğun bir diplomasi trafiği de yürütmüştür. Bu antlaşmalar, yeni Türk devletinin uluslararası meşruiyetini pekiştirmiştir.

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): Ermenistan ile imzalanmıştır. TBMM'nin ilk diplomatik başarısıdır. Doğu sınırının belirlenmesinde ilk adımı oluşturmuştur.

Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sovyet Rusya ile imzalanmıştır. Doğu sınırı kesinleştirilmiş, iki ülke arasında dostluk ve işbirliği tesis edilmiştir. TBMM, bu antlaşma ile Sovyet Rusya'dan askerî ve mali destek sağlamıştır.

Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Güney Kafkasya cumhuriyetleri (Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan) ile imzalanmıştır. Moskova Antlaşması'nın hükümlerini teyit etmiştir.

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalanmıştır. Güney cephesi kapanmış, Hatay dışında bugünkü Suriye sınırı belirlenmiştir. Bu antlaşma, İtilaf bloğundaki ilk çatlağı oluşturmuştur.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Büyük Taarruz'un ardından İtilaf Devletleri ile imzalanmıştır. Doğu Trakya savaş yapılmadan geri alınmıştır. Bu antlaşma, Millî Mücadele'nin askerî safhasının sona erdiğini göstermiştir.

10. 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

TBMM, 20 Ocak 1921'de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nu kabul etmiştir. Bu anayasa, yeni Türk devletinin ilk anayasası olma özelliğini taşımaktadır. 1921 Anayasası'nın en temel ilkesi "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" maddesidir. Bu ilke, Cumhuriyet'in ruhunu ve felsefesini yansıtmaktadır.

1921 Anayasası, olağanüstü savaş koşullarında hazırlandığı için kısa ve öz bir metindir. Temel hak ve özgürlükler konusunda ayrıntılı düzenlemeler içermemektedir. Güçler birliği ilkesini benimsemiş, yasama ve yürütme yetkilerini TBMM'de toplamıştır. Bu anayasa, 1924 Anayasası'nın kabul edilmesine kadar yürürlükte kalmıştır.

11. TBMM'nin Açılışının Tarihî Önemi ve Sonuçları

TBMM'nin açılışı, Türk tarihinde bir çağın kapanıp yeni bir çağın açıldığının simgesidir. Bu olayın tarihî önemini şu şekilde özetleyebiliriz:

• Millî egemenlik ilkesi somutlaşmıştır: Yüzyıllardır padişahta olan egemenlik hakkı, millet tarafından seçilmiş temsilcilere devredilmiştir.
• Yeni Türk devletinin temelleri atılmıştır: TBMM, sadece bir savaş meclisi değil, aynı zamanda yeni bir devlet kuran meclis olmuştur.
• Millî Mücadele hukuki bir zemine kavuşmuştur: TBMM, direniş hareketine meşruiyet kazandırmıştır.
• Cumhuriyet'e giden yol açılmıştır: TBMM'nin kuruluşu, 29 Ekim 1923'te ilan edilecek olan Cumhuriyet'in habercisidir.
• Uluslararası arenada yeni bir aktör ortaya çıkmıştır: TBMM, antlaşmalar ve diplomatik ilişkilerle dünya sahnesinde yerini almıştır.

12. Saltanatın Kaldırılması

Millî Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından TBMM, 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırmıştır. Bu karar, TBMM'nin açılışıyla başlayan egemenlik devrinin doğal bir sonucudur. Son Osmanlı padişahı Vahdettin, 17 Kasım 1922'de İstanbul'dan ayrılmıştır. Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanına giden sürecin en kritik adımlarından biridir.

Sonuç

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin temel konularından olan TBMM'nin Açılışı ve Sonrası, Millî Mücadele'nin en belirleyici aşamasını kapsamaktadır. TBMM, Türk milletinin bağımsızlık iradesinin kurumsal ifadesi olmuştur. Meclisin aldığı kararlar, yürüttüğü savaşlar ve imzaladığı antlaşmalar, bugünkü Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerini oluşturmuştur. Bu konuyu iyi kavramak, hem sınav başarısı hem de vatandaşlık bilinci açısından büyük önem taşımaktadır.