1960-1990 arası Türkiye'deki siyasi ve toplumsal gelişmeler.
Konu Anlatımı
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – 1960-1990 Yılları Arasında Türkiye
Bu konu anlatımında, 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersi müfredatında yer alan 1960-1990 Yılları Arasında Türkiye konusunu tüm ayrıntılarıyla ele alacağız. Bu dönem, Türkiye'nin siyasi, ekonomik ve toplumsal yapısında derin dönüşümlerin yaşandığı kritik bir zaman dilimidir. Askeri müdahaleler, anayasa değişiklikleri, koalisyon hükûmetleri, ekonomik krizler ve toplumsal hareketler bu otuz yılın temel dinamiklerini oluşturur.
1. 27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesi
1950'li yılların sonlarına doğru Türkiye'de siyasi gerilim doruk noktasına ulaşmıştı. Demokrat Parti (DP) iktidarının basın özgürlüğünü kısıtlayan uygulamaları, üniversiteler üzerindeki baskıları ve muhalefete yönelik sert tutumu toplumda ciddi bir hoşnutsuzluk yaratmıştı. 1960 yılının bahar aylarında İstanbul ve Ankara'da üniversite öğrencileri büyük gösteriler düzenledi. Bu ortamda 27 Mayıs 1960 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.
Müdahaleyi gerçekleştiren subaylar Millî Birlik Komitesi (MBK) adı altında örgütlenmişti. MBK'nin başına Orgeneral Cemal Gürsel getirildi. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes görevden alınarak tutuklandı. Demokrat Parti kapatıldı ve yöneticileri Yassıada Mahkemeleri'nde yargılandı. Bu yargılamalar sonucunda Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam cezasına çarptırılarak 1961 yılında cezaları infaz edildi. Celal Bayar'ın idam cezası ise yaşı nedeniyle müebbet hapse çevrildi.
27 Mayıs müdahalesi, Türkiye'nin çok partili siyasi hayatında gerçekleşen ilk askeri darbe olması bakımından büyük önem taşır. Bu müdahale, sonraki yıllarda ordunun siyasetteki rolünü belirleyecek bir emsal teşkil etmiştir.
2. 1961 Anayasası ve Temel Özellikleri
27 Mayıs müdahalesinin ardından yeni bir anayasa hazırlamak üzere Kurucu Meclis oluşturuldu. Bu meclis, Millî Birlik Komitesi üyeleri ile seçimle belirlenen Temsilciler Meclisi üyelerinden meydana geliyordu. Hazırlanan anayasa taslağı 9 Temmuz 1961 tarihinde halk oylamasına sunuldu ve kabul edildi.
1961 Anayasası, Türkiye'nin o döneme kadarki en özgürlükçü anayasası olarak kabul edilir. Bu anayasanın başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir:
- Çift Meclis Sistemi: Yasama organı Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki kanattan oluşturuldu. Bu yapıyla yasama sürecinde denge ve denetim mekanizması güçlendirildi.
- Anayasa Mahkemesi: Kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek amacıyla ilk kez Anayasa Mahkemesi kuruldu. Bu kurum, yasama organının çıkardığı kanunları anayasaya uygunluk açısından inceleme yetkisine sahip oldu.
- Temel Hak ve Özgürlükler: Düşünce, basın, dernek kurma ve toplantı özgürlükleri genişletildi. Sosyal ve ekonomik haklar anayasal güvence altına alındı.
- Üniversite ve Yargı Özerkliği: Üniversitelere ve yargı organlarına geniş bir özerklik tanındı. TRT'nin özerk bir kuruluş olarak yapılandırılması da bu dönemde gerçekleşti.
- Sosyal Devlet İlkesi: Devletin vatandaşların sosyal ve ekonomik refahını sağlamakla yükümlü olduğu ilkesi anayasada açıkça yer aldı.
- Millî Güvenlik Kurulu (MGK): Askerî ve sivil otoriteler arasında koordinasyonu sağlamak amacıyla Millî Güvenlik Kurulu oluşturuldu.
1961 Anayasası, siyasi partilerin çoğulcu bir yapıda faaliyet göstermesine zemin hazırladı. Ancak bu özgürlükçü ortam, ilerleyen yıllarda siyasi kutuplaşmanın ve toplumsal gerginliklerin artmasına da yol açacaktı.
3. 1960'lı Yıllarda Siyasi Gelişmeler
1961 seçimlerinin ardından hiçbir parti tek başına iktidar olacak çoğunluğa ulaşamadı. Bu durum, Türkiye'yi uzun süre devam edecek koalisyon hükûmetleri dönemine taşıdı. Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) lideri İsmet İnönü başbakanlığında üç ayrı koalisyon hükûmeti kuruldu. Bu hükûmetler siyasi istikrarsızlık ortamında görev yaptı.
Kapatılan Demokrat Parti'nin siyasi mirasını devralmak üzere Adalet Partisi (AP) kuruldu. AP, kısa sürede geniş bir taban oluşturarak güçlü bir muhalefet partisi hâline geldi. 1965 genel seçimlerinde Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi tek başına iktidar oldu. Demirel hükûmeti, ekonomik kalkınma ve sanayileşme politikalarına ağırlık verdi.
Bu dönemde Türkiye'de planlı kalkınma anlayışı benimsendi. 1960 yılında kurulan Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) tarafından hazırlanan beş yıllık kalkınma planları uygulamaya konuldu. İlk beş yıllık kalkınma planı 1963-1967 yıllarını kapsıyordu. Bu planlarla sanayi yatırımları, tarımsal modernizasyon ve altyapı geliştirme projeleri hayata geçirildi.
1960'lı yıllar aynı zamanda Türkiye'de işçi hareketlerinin güçlendiği bir dönemdi. 1961 Anayasası'nın tanıdığı geniş haklar sayesinde sendikalar daha etkin hâle geldi. Türkiye İşçi Partisi (TİP), 1965 seçimlerinde parlamentoya giren ilk sosyalist parti olarak tarihe geçti.
4. Kıbrıs Meselesi ve 1974 Barış Harekâtı
1960-1990 yılları arasında Türkiye'nin dış politikasını en çok etkileyen konulardan biri Kıbrıs meselesi olmuştur. Kıbrıs adası, 1960 yılında bağımsızlığını kazanmış ve Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devletler olarak belirlenmişti. Ancak adadaki Rum çoğunluğun Yunanistan ile birleşme (Enosis) çabaları, Kıbrıslı Türkler üzerinde ciddi baskılara yol açtı.
1963-1964 yıllarında Kıbrıs'ta Türklere yönelik saldırılar yoğunlaştı. Türkiye adaya müdahale etmek istediğinde, ABD Başkanı Lyndon Johnson'ın gönderdiği Johnson Mektubu (5 Haziran 1964) buna engel oldu. Bu mektup, Türk-Amerikan ilişkilerinde derin bir kırılma noktası oluşturdu ve Türkiye'nin dış politikada "çok yönlü" bir yaklaşım benimsemesine zemin hazırladı.
15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askeri cunta, Kıbrıs'ta darbe yaptırarak Nikos Sampson'u iktidara getirdi. Bunun üzerine Türkiye, garantör devlet sıfatıyla 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlattı. Başbakan Bülent Ecevit liderliğinde gerçekleşen bu harekâtın birinci aşaması 20-22 Temmuz tarihleri arasında tamamlandı. Cenevre görüşmelerinin sonuçsuz kalmasının ardından 14 Ağustos'ta ikinci harekât başlatıldı. Türk Silahlı Kuvvetleri adanın kuzeyinin kontrolünü ele geçirdi.
Kıbrıs Barış Harekâtı sonucunda ada fiilen ikiye bölündü. 1983 yılında Kıbrıs'ın kuzeyinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edildi. Bu devleti tanıyan tek ülke Türkiye oldu. Kıbrıs meselesi, günümüze kadar çözüme kavuşturulamamış önemli bir dış politika sorunu olarak devam etmektedir.
Harekâtın ardından ABD, Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı (1975-1978). Bu ambargo, Türkiye'nin yerli savunma sanayisini geliştirme çabalarını hızlandıran bir etken olmuştur.
5. 12 Mart 1971 Muhtırası
1960'ların sonlarına doğru Türkiye'de toplumsal gerilim had safhaya ulaştı. Sol ve sağ görüşlü gruplar arasında şiddet olayları yaygınlaştı. Üniversitelerde işgaller, fabrikalarda grevler ve sokak çatışmaları günlük hayatın parçası hâline geldi. Bu kaotik ortamda Türk Silahlı Kuvvetleri, 12 Mart 1971'de hükûmete bir muhtıra vererek Süleyman Demirel hükûmetinin istifa etmesini sağladı.
Muhtıranın ardından "partiler üstü" teknokrat hükûmetler kuruldu. Nihat Erim başbakanlığa getirildi. Sıkıyönetim ilan edildi, birçok siyasi parti ve örgüt kapatıldı. 1961 Anayasası'nda önemli değişiklikler yapılarak temel hak ve özgürlükler kısıtlandı. Basın özgürlüğü daraltıldı, üniversite özerkliği sınırlandırıldı. Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) kurularak yargı yapısında değişikliğe gidildi.
12 Mart süreci, Türk siyasi tarihinde "muhtıra ile yönetim değişikliği" kavramını yerleştirmiş ve ordunun sivil siyaset üzerindeki etkisini bir kez daha gözler önüne sermiştir.
6. 1970'li Yıllarda Siyasi Tablo ve Toplumsal Kutuplaşma
1970'li yıllar Türkiye'de siyasi istikrarsızlığın en yoğun yaşandığı dönemlerden biridir. Hiçbir partinin tek başına iktidar olamaması, kısa ömürlü koalisyon hükûmetlerinin art arda kurulmasına neden oldu. CHP lideri Bülent Ecevit ve AP lideri Süleyman Demirel dönüşümlü olarak başbakanlık yaptılar.
Bu dönemde Türkiye'de siyasi yelpazenin genişlemesiyle birlikte farklı ideolojik hareketler güç kazandı. Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), Millî Selamet Partisi (MSP) ve sol eğilimli çeşitli yapılanmalar toplumda geniş tabanlar oluşturdu. Sol ve sağ gruplar arasındaki çatışmalar giderek tırmandı; silahlı saldırılar, suikastler ve bombalı eylemler gündelik hayatı olumsuz etkiledi.
1 Mayıs 1977'de İstanbul Taksim Meydanı'nda düzenlenen mitingde açılan ateş sonucu onlarca kişi hayatını kaybetti. Bu olay Taksim Meydanı Katliamı ya da Kanlı 1 Mayıs olarak tarihe geçti. Aralık 1978'de yaşanan Kahramanmaraş Olayları ve 1980'deki Çorum Olayları toplumsal kutuplaşmanın ne denli tehlikeli boyutlara ulaştığını gösterdi.
Ekonomik alanda da ciddi sorunlar yaşanıyordu. Yüksek enflasyon, döviz darboğazı, temel gıda maddelerinde kıtlık ve karaborsa gibi sorunlar halkın günlük yaşamını derinden etkiledi. Benzin, yağ, şeker gibi temel ürünler için uzun kuyruklar oluşuyordu.
7. 24 Ocak 1980 Ekonomik Kararları
Türkiye'nin içinde bulunduğu ağır ekonomik bunalımı aşmak amacıyla 24 Ocak 1980'de kapsamlı bir ekonomik reform paketi açıklandı. Turgut Özal'ın mimarı olduğu bu kararlar, Türkiye ekonomisinde köklü bir dönüşümün başlangıcını oluşturdu.
24 Ocak Kararları'nın temel unsurları şunlardı: ithal ikameci politikalardan ihracata dayalı büyüme modeline geçiş, Türk lirasının devalüe edilmesi, devletin ekonomideki rolünün küçültülmesi, fiyat kontrollerinin kaldırılması, yabancı sermayenin teşvik edilmesi ve serbest piyasa ekonomisine geçişin hızlandırılması. Bu kararlar, Türkiye'nin liberal ekonomi anlayışına geçişinin temellerini attı.
8. 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi
Siyasi şiddetin ve ekonomik krizin had safhaya ulaştığı bir ortamda, 12 Eylül 1980'de Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren liderliğinde yönetime el koydu. Bu müdahale, Türkiye tarihinin en kapsamlı askeri darbesi olarak kabul edilir.
Darbenin ardından alınan başlıca kararlar şöyle sıralanabilir:
- TBMM kapatıldı ve tüm yasama yetkileri Millî Güvenlik Konseyi (MGK)'ne devredildi.
- Tüm siyasi partiler kapatıldı ve siyasi faaliyetler yasaklandı.
- Binlerce kişi gözaltına alındı, tutuklandı ve yargılandı.
- Sendikalar ve dernekler kapatıldı; grev ve toplu sözleşme hakları askıya alındı.
- Sıkıyönetim ilan edilerek basın üzerinde sıkı sansür uygulandı.
- Birçok vatandaşın pasaportu iptal edildi ve yurt dışına çıkışları yasaklandı.
12 Eylül darbesi, Türkiye'nin siyasi ve toplumsal yapısını derinden etkileyen bir kırılma noktası olmuştur. Yüz binlerce kişi gözaltına alınmış, on binlerce kişi tutuklanmış, yüzlerce kişi yaşamını yitirmiştir. Darbe döneminde insan hakları ihlalleri uluslararası arenada da eleştiri konusu olmuştur.
9. 1982 Anayasası
12 Eylül yönetimi, yeni bir anayasa hazırlamak üzere Danışma Meclisi oluşturdu. Hazırlanan anayasa taslağı 7 Kasım 1982'de halk oylamasına sunuldu ve yüksek bir oy oranıyla kabul edildi. Kenan Evren de bu oylamayla birlikte cumhurbaşkanı olarak seçilmiş oldu.
1982 Anayasası'nın temel özellikleri şunlardır:
- Güçlü yürütme: Cumhurbaşkanlığının yetkileri önemli ölçüde artırıldı. Cumhurbaşkanına Anayasa Mahkemesi üyelerini atama, referanduma gitme gibi geniş yetkiler verildi.
- Tek Meclis sistemi: 1961 Anayasası'ndaki çift meclisli yapı kaldırılarak tek meclisli sisteme geçildi.
- Yüzde 10 seçim barajı: Siyasi istikrarı sağlamak amacıyla ülke genelinde yüzde 10 baraj uygulaması getirildi.
- Temel hak ve özgürlüklerde kısıtlamalar: 1961 Anayasası'na kıyasla bireysel özgürlükler daraltıldı. Özellikle sendikal haklar ve basın özgürlüğü sınırlandırıldı.
- Yükseköğretim Kurulu (YÖK): Üniversiteler üzerinde merkezî bir denetim mekanizması olan YÖK kuruldu.
- MGK'nin rolü güçlendirildi: Millî Güvenlik Kurulu'nun yapısı ve yetkileri genişletildi.
1982 Anayasası, birçok kez değişikliğe uğramış olmasına rağmen Türkiye'nin hâlen yürürlükte olan temel yasasıdır.
10. Turgut Özal Dönemi ve ANAP İktidarı (1983-1989)
1983 yılında yapılan genel seçimlerde Turgut Özal'ın kurduğu Anavatan Partisi (ANAP) tek başına iktidar oldu. Özal, 24 Ocak Kararları'nın mimarı olarak tanınıyordu ve iktidarında bu liberal ekonomi politikalarını kararlılıkla sürdürdü.
Özal dönemi, Türkiye'de ekonomik liberalizasyon sürecinin hız kazandığı bir dönem oldu. Bu dönemde yapılan başlıca uygulamalar şunlardır: dışa açık ekonomi politikalarının güçlendirilmesi, özelleştirme uygulamalarının başlatılması, serbest bölgelerin kurulması, ihracatın teşvik edilmesi, altyapı yatırımlarına hız verilmesi (otoyollar, barajlar, telekomünikasyon), vergi reformları yapılması ve devlet tekellerinin kaldırılmaya başlanması.
Özal döneminde Türkiye'nin dış dünyayla entegrasyonu hızlandı. İhracat hacmi önemli ölçüde arttı, turizm sektörü gelişti ve yabancı yatırımlar teşvik edildi. Ancak bu süreçte gelir dağılımındaki adaletsizlik, yüksek enflasyon ve hızlı kentleşmenin getirdiği sorunlar da göz ardı edilemez.
Turgut Özal, 1989 yılında cumhurbaşkanı seçildi ve bu görevi 1993 yılındaki vefatına kadar sürdürdü. ANAP iktidarı döneminde Türkiye'nin ekonomik yapısı büyük ölçüde dönüşüme uğramış ve serbest piyasa ekonomisinin temelleri sağlamlaştırılmıştır.
11. 1960-1990 Döneminde Türkiye'nin Dış Politikası
Bu dönemde Türkiye'nin dış politikası, Soğuk Savaş koşulları tarafından büyük ölçüde şekillendirilmiştir. NATO üyesi olan Türkiye, Batı Bloku'nun önemli bir müttefiki konumundaydı. Ancak Johnson Mektubu ve ABD silah ambargosu gibi gelişmeler, Türkiye'nin dış politikada daha bağımsız bir çizgi izlemesine yol açtı.
Türkiye bu dönemde Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ile ilişkilerini geliştirmeye çalıştı. 1963 yılında imzalanan Ankara Anlaşması ile Türkiye'nin AET'ye ortaklık süreci başladı. 1987 yılında ise tam üyelik başvurusu yapıldı. Soğuk Savaş döneminde Türkiye, Sovyetler Birliği ile de ilişkilerini dengeli bir şekilde yürütmeye çalıştı. Özellikle 1960'lardan itibaren Sovyetler Birliği ile ekonomik işbirliği anlaşmaları yapıldı.
Ege'de kıta sahanlığı sorunu ve hava sahası anlaşmazlıkları nedeniyle Türkiye-Yunanistan ilişkileri bu dönemde zaman zaman gerginleşti. 1976 yılında yaşanan Ege krizi bu gerginliğin somut bir örneğidir.
12. Toplumsal ve Kültürel Değişimler
1960-1990 yılları arasında Türkiye toplumsal ve kültürel açıdan da büyük dönüşümler yaşadı. Köyden kente göç bu dönemin en belirgin toplumsal olgusudur. Sanayileşme ve kentleşme süreciyle birlikte milyonlarca insan kırsal kesimden büyük şehirlere göç etti. Bu göç dalgası, büyük şehirlerde gecekondu bölgelerinin ortaya çıkmasına, altyapı sorunlarına ve kentsel dönüşüm ihtiyacına yol açtı.
Eğitim alanında önemli gelişmeler yaşandı. Üniversite sayısı arttırıldı, okuryazarlık oranı yükseldi ve kadınların eğitime katılımı genişledi. Televizyon yayıncılığı 1968 yılında TRT ile başladı ve kısa sürede toplumun kültürel yaşamının ayrılmaz bir parçası hâline geldi.
1980'li yıllar, Türkiye'de tüketim kültürünün yaygınlaştığı, küreselleşme sürecinin etkilerinin hissedilmeye başlandığı bir dönem oldu. Özel televizyon kanallarının yayına başlaması, Batılı tüketim alışkanlıklarının benimsenmesi ve popüler kültürün yaygınlaşması bu dönüşümün göstergeleri arasındadır.
13. Ekonomik Yapıdaki Dönüşüm
1960-1990 dönemi, Türkiye ekonomisinin tarım ağırlıklı yapıdan sanayi ve hizmet sektörlerine doğru evrildiği bir süreçtir. 1960'larda başlayan planlı kalkınma dönemiyle birlikte devlet, sanayi yatırımlarına ağırlık verdi. Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) bu dönemde ekonominin lokomotifi olarak görev yaptı.
1970'lerde yaşanan petrol krizleri (1973 ve 1979) Türkiye ekonomisini derinden sarstı. Enerji fiyatlarındaki artış, ithalat faturasını yükselterek döviz darboğazına yol açtı. Bu kriz ortamı, 24 Ocak Kararları'nın zeminini hazırladı.
1980'lerden itibaren Türkiye, liberal ekonomi politikalarını benimsedi. İhracat teşvik edildi, yabancı sermaye girişi kolaylaştırıldı, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) kurularak sermaye piyasaları geliştirildi. Ancak bu dönemde yüksek enflasyon kronik bir sorun hâline geldi ve gelir dağılımındaki adaletsizlik derinleşti.
14. Yurtdışına İşçi Göçü
1960'lı yıllardan itibaren Türkiye'den başta Almanya olmak üzere Avrupa ülkelerine yoğun bir işçi göçü yaşandı. 1961 yılında Türkiye ile Federal Almanya arasında imzalanan işgücü anlaşması bu göçün temelini oluşturdu. Yüz binlerce Türk vatandaşı "misafir işçi" (Gastarbeiter) olarak Avrupa'ya gitti.
Bu göç hareketi hem Türkiye hem de Avrupa ülkeleri açısından önemli sonuçlar doğurdu. Türkiye, işçi dövizleri sayesinde önemli bir dış gelir kaynağı elde etti. Avrupa'daki Türk diasporası zamanla büyüyerek kalıcı bir topluluk hâline geldi. Bu durum, kültürlerarası etkileşim, entegrasyon sorunları ve çifte vatandaşlık gibi yeni meseleleri gündeme getirdi.
Sonuç
1960-1990 yılları arasında Türkiye, siyasi, ekonomik ve toplumsal açıdan derin dönüşümler yaşamıştır. Askeri müdahaleler, anayasa değişiklikleri, ekonomik krizler ve toplumsal hareketler bu dönemin temel dinamiklerini oluşturmuştur. 1961 Anayasası ile özgürlükçü bir siyasi ortam sağlanmaya çalışılmış, ancak siyasi kutuplaşma ve şiddet ortamı 12 Eylül darbesine zemin hazırlamıştır. 1982 Anayasası ile daha merkeziyetçi ve otoriter bir yapıya geçilmiştir. Ekonomide ise devletçi politikalardan liberal ekonomiye geçiş süreci yaşanmıştır. Kıbrıs Barış Harekâtı, Türkiye'nin dış politikasının en önemli gelişmelerinden biri olmuştur. Tüm bu gelişmeler, 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde ele alınan 1960-1990 Yılları Arasında Türkiye konusunun ne denli kapsamlı ve önemli olduğunu ortaya koymaktadır.
Örnek Sorular
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – 1960-1990 Yılları Arasında Türkiye Çözümlü Sorular
Aşağıda 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 1960-1990 Yılları Arasında Türkiye konusuna ait çoktan seçmeli ve açık uçlu çözümlü sorular yer almaktadır. Bu sorular, konuyu pekiştirmenize ve sınavlara hazırlanmanıza yardımcı olacaktır.
Soru 1 (Çoktan Seçmeli)
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından kurulan yönetim organı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Millî Güvenlik Konseyi
B) Millî Birlik Komitesi
C) Danışma Meclisi
D) Kurucu Meclis
E) Bakanlar Kurulu
Cevap: B
Çözüm: 27 Mayıs 1960 müdahalesini gerçekleştiren subaylar Millî Birlik Komitesi (MBK) adı altında örgütlenmişlerdir. Başkanlığına Cemal Gürsel getirilmiştir. Millî Güvenlik Konseyi ise 12 Eylül 1980 darbesinin ardından oluşturulan yönetim organıdır. Danışma Meclisi, 1982 Anayasası'nı hazırlamak üzere kurulmuştur.
Soru 2 (Çoktan Seçmeli)
1961 Anayasası ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Çift meclisli bir yasama organı oluşturulmuştur.
B) Anayasa Mahkemesi ilk kez kurulmuştur.
C) Cumhurbaşkanlığına geniş yürütme yetkileri verilmiştir.
D) Sosyal devlet ilkesi benimsenmiştir.
E) Temel hak ve özgürlükler genişletilmiştir.
Cevap: C
Çözüm: 1961 Anayasası, yürütme organını sınırlandırmayı ve yasama ile yargının gücünü artırmayı hedeflemiştir. Cumhurbaşkanlığına geniş yürütme yetkileri veren anayasa 1961 değil, 1982 Anayasası'dır. 1961 Anayasası'nda cumhurbaşkanlığı daha sembolik bir konumdaydı.
Soru 3 (Çoktan Seçmeli)
Türkiye'nin dış politikada "çok yönlü" bir yaklaşım benimsemesinde etkili olan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kore Savaşı'na katılım
B) NATO'ya üyelik
C) Johnson Mektubu
D) Ankara Anlaşması
E) Montrö Sözleşmesi
Cevap: C
Çözüm: 1964 yılında ABD Başkanı Johnson'ın Kıbrıs'a müdahale etmek isteyen Türkiye'ye gönderdiği uyarı mektubu, Türk-Amerikan ilişkilerinde büyük bir kırılmaya neden olmuştur. Bu olay Türkiye'nin yalnızca Batı Bloku'na bağımlı kalmak yerine Sovyetler Birliği ve diğer ülkelerle de ilişkilerini geliştirmesine zemin hazırlamıştır.
Soru 4 (Çoktan Seçmeli)
Kıbrıs Barış Harekâtı hangi tarihte başlamıştır?
A) 15 Temmuz 1974
B) 20 Temmuz 1974
C) 14 Ağustos 1974
D) 27 Mayıs 1960
E) 12 Eylül 1980
Cevap: B
Çözüm: 15 Temmuz 1974'te Yunan cuntasının Kıbrıs'ta darbe yaptırmasının ardından Türkiye, garantör devlet sıfatıyla 20 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlatmıştır. 14 Ağustos ise ikinci harekâtın başlangıç tarihidir.
Soru 5 (Çoktan Seçmeli)
24 Ocak 1980 Ekonomik Kararları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) İthal ikameci sanayi politikası güçlendirilmiştir.
B) Devletin ekonomideki rolü artırılmıştır.
C) İhracata dayalı büyüme modeline geçilmiştir.
D) Dış ticarette korumacılık artırılmıştır.
E) Yabancı sermaye girişi yasaklanmıştır.
Cevap: C
Çözüm: 24 Ocak Kararları, Turgut Özal'ın mimarı olduğu liberal ekonomi politikalarını içermektedir. Bu kararlarla ithal ikameci politikalardan ihracata dayalı büyüme modeline geçilmiş, devletin ekonomideki rolü küçültülmüş ve yabancı sermaye teşvik edilmiştir.
Soru 6 (Çoktan Seçmeli)
12 Eylül 1980 darbesinin ardından hazırlanan 1982 Anayasası ile getirilen yeniliklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
A) Çift meclisli sisteme geçilmiştir.
B) Anayasa Mahkemesi kaldırılmıştır.
C) Yükseköğretim Kurulu (YÖK) kurulmuştur.
D) Devlet Planlama Teşkilatı kurulmuştur.
E) Çok partili hayata geçilmiştir.
Cevap: C
Çözüm: 1982 Anayasası ile üniversiteler üzerinde merkezî bir denetim mekanizması olan YÖK kurulmuştur. Çift meclisli sistem 1961 Anayasası'nın özelliğidir; 1982 Anayasası ile tek meclisli sisteme geçilmiştir. DPT ise 1960 yılında kurulmuştur.
Soru 7 (Açık Uçlu)
1961 Anayasası ile 1982 Anayasası'nı temel hak ve özgürlükler açısından karşılaştırınız.
Çözüm: 1961 Anayasası, Türkiye'nin en özgürlükçü anayasası olarak kabul edilir. Bu anayasada temel hak ve özgürlükler geniş bir şekilde tanınmış, sosyal ve ekonomik haklar güvence altına alınmış, basın özgürlüğü ve üniversite özerkliği sağlanmıştır. 1982 Anayasası ise 12 Eylül darbesinin ardından hazırlanmış olup daha kısıtlayıcı bir yaklaşım benimsemiştir. Temel hak ve özgürlükler daraltılmış, sendikal haklar sınırlandırılmış, üniversite özerkliği YÖK aracılığıyla kontrol altına alınmıştır. 1982 Anayasası'nda "devletin güvenliği" kavramı ön plana çıkarılarak bireysel özgürlükler ikinci plana itilmiştir. Ancak 1982 Anayasası zaman içinde yapılan değişikliklerle daha özgürlükçü bir yapıya kavuşturulmaya çalışılmıştır.
Soru 8 (Açık Uçlu)
Kıbrıs Barış Harekâtı'nın sebeplerini ve sonuçlarını açıklayınız.
Çözüm: Kıbrıs Barış Harekâtı'nın temel sebepleri şunlardır: Kıbrıs'taki Rum çoğunluğun Yunanistan ile birleşme (Enosis) çabaları, Kıbrıs Türklerine yönelik baskı ve saldırılar, 15 Temmuz 1974'te Yunan cuntasının Kıbrıs'ta darbe yaptırması ve Nikos Sampson'u iktidara getirmesi. Türkiye, 1960 Garanti Anlaşması'na dayanarak garantör devlet sıfatıyla müdahale etmiştir. Harekâtın sonuçları ise şöyle özetlenebilir: Ada fiilen ikiye bölünmüştür; 1983'te KKTC kurulmuştur; ABD Türkiye'ye silah ambargosu uygulamıştır; Türk-Yunan ilişkileri gerginleşmiştir; Kıbrıs sorunu uluslararası bir mesele olarak günümüze kadar devam etmiştir; Türkiye'nin yerli savunma sanayisini geliştirme çabaları hızlanmıştır.
Soru 9 (Açık Uçlu)
Turgut Özal döneminde uygulanan ekonomi politikalarını ve bu politikaların Türkiye'ye etkilerini değerlendiriniz.
Çözüm: Turgut Özal, 24 Ocak 1980 Kararları'nın mimarı olarak bilinir ve ANAP iktidarı döneminde (1983-1989) liberal ekonomi politikalarını kararlılıkla uygulamıştır. Bu politikalar kapsamında ihracata dayalı büyüme modeli benimsenmiş, özelleştirme uygulamaları başlatılmış, serbest bölgeler kurulmuş, yabancı sermaye teşvik edilmiş ve devlet tekelleri kaldırılmaya başlanmıştır. Bu politikaların olumlu etkileri arasında ihracat hacminin artması, Türkiye'nin dünya ekonomisiyle entegrasyonunun hızlanması, turizm sektörünün gelişmesi ve altyapı yatırımlarının artması sayılabilir. Olumsuz etkileri ise yüksek enflasyonun kronikleşmesi, gelir dağılımında adaletsizliğin derinleşmesi, küçük işletmelerin rekabet edemez hâle gelmesi ve sosyal devlet uygulamalarının zayıflaması olmuştur.
Soru 10 (Açık Uçlu)
12 Mart 1971 Muhtırası'nın verilme nedenlerini ve sonuçlarını açıklayınız.
Çözüm: 12 Mart 1971 Muhtırası'nın verilme nedenleri arasında 1960'ların sonunda artan siyasi şiddet, sol ve sağ gruplar arasındaki çatışmalar, üniversite işgalleri, yaygınlaşan grev ve eylemler ile hükûmetin bu sorunlara çözüm üretememesi sayılabilir. Muhtıranın sonuçları ise şöyle özetlenebilir: Süleyman Demirel hükümeti istifa etmiştir; teknokrat hükûmetler kurulmuştur; sıkıyönetim ilan edilmiştir; 1961 Anayasası'nda temel hak ve özgürlükleri kısıtlayan değişiklikler yapılmıştır; bazı siyasi partiler ve örgütler kapatılmıştır; Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulmuştur; üniversite özerkliği sınırlandırılmıştır. Bu muhtıra, ordunun sivil siyasete dolaylı müdahale yöntemiyle yön verme geleneğini pekiştirmiştir.
Çalışma Kağıdı
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük
1960-1990 Yılları Arasında Türkiye – Çalışma Kâğıdı
Ad Soyad: ______________________ Sınıf/No: ________ Tarih: ________
ETKİNLİK 1 – Boşluk Doldurma
Yönerge: Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun ifadelerle doldurunuz.
1. 27 Mayıs 1960 müdahalesinin ardından yönetimi devralan organ ________________________ adını taşır.
2. 1961 Anayasası ile yasama organı ________________________ ve ________________________ olmak üzere iki meclisten oluşturulmuştur.
3. Kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek amacıyla 1961 Anayasası ile ilk kez ________________________ kurulmuştur.
4. 1964 yılında ABD Başkanı Johnson'ın Türkiye'ye gönderdiği mektup ________________________ konusuyla ilgilidir.
5. Kıbrıs Barış Harekâtı ________________________ tarihinde başlamıştır.
6. 24 Ocak 1980 Ekonomik Kararları'nın mimarı ________________________ olarak bilinir.
7. 12 Eylül 1980 darbesini gerçekleştiren Genelkurmay Başkanı ________________________ dir.
8. 1982 Anayasası ile üniversiteler üzerinde denetim kurmak amacıyla ________________________ kurulmuştur.
9. 1983 genel seçimlerinde ________________________ partisi tek başına iktidar olmuştur.
10. Türkiye ile Federal Almanya arasındaki işgücü anlaşması ________________________ yılında imzalanmıştır.
ETKİNLİK 2 – Eşleştirme
Yönerge: A sütunundaki olayları B sütunundaki tarihlerle eşleştiriniz.
A Sütunu (Olaylar)
( ) 27 Mayıs Askeri Müdahalesi
( ) 12 Mart Muhtırası
( ) Kıbrıs Barış Harekâtı
( ) 12 Eylül Askeri Darbesi
( ) KKTC'nin İlanı
( ) 1982 Anayasası'nın Kabulü
( ) Ankara Anlaşması (AET)
( ) ANAP'ın İktidara Gelmesi
( ) Turgut Özal'ın Cumhurbaşkanı Seçilmesi
( ) 24 Ocak Ekonomik Kararları
B Sütunu (Tarihler)
a) 1960 b) 1963 c) 1971 d) 1974 e) 1980 (Ocak) f) 1980 (Eylül) g) 1982 h) 1983 (Kasım) i) 1983 (Seçim) j) 1989
ETKİNLİK 3 – Doğru / Yanlış
Yönerge: Aşağıdaki ifadeler için doğru olanların başına (D), yanlış olanların başına (Y) yazınız.
( ) 1. 1961 Anayasası tek meclisli bir yasama sistemi öngörmüştür.
( ) 2. Johnson Mektubu, Türkiye'nin dış politikada çok yönlü bir yaklaşım benimsemesine zemin hazırlamıştır.
( ) 3. 12 Mart 1971 Muhtırası sonucunda Bülent Ecevit başbakanlıktan istifa etmiştir.
( ) 4. Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında Türkiye'nin başbakanı Bülent Ecevit'tir.
( ) 5. 1982 Anayasası ile Cumhuriyet Senatosu korunmuştur.
( ) 6. Devlet Planlama Teşkilatı 1982 yılında kurulmuştur.
( ) 7. 24 Ocak Kararları ile ihracata dayalı büyüme modeline geçilmiştir.
( ) 8. 12 Eylül 1980 darbesinden sonra tüm siyasi partiler kapatılmıştır.
( ) 9. 1982 Anayasası'nda seçim barajı %5 olarak belirlenmiştir.
( ) 10. Turgut Özal, 1989 yılında cumhurbaşkanı seçilmiştir.
ETKİNLİK 4 – Kronolojik Sıralama
Yönerge: Aşağıdaki olayları gerçekleşme tarihlerine göre 1'den 8'e kadar sıralayınız.
( ) Kıbrıs Barış Harekâtı
( ) 12 Eylül 1980 Darbesi
( ) 27 Mayıs 1960 Müdahalesi
( ) ANAP'ın iktidara gelmesi
( ) 12 Mart 1971 Muhtırası
( ) 1961 Anayasası'nın kabulü
( ) 1982 Anayasası'nın kabulü
( ) KKTC'nin ilan edilmesi
ETKİNLİK 5 – Kısa Cevaplı Sorular
Yönerge: Aşağıdaki soruları kısa ve öz olarak cevaplayınız.
1. 1961 Anayasası'nda "sosyal devlet" ilkesi ne anlama gelmektedir?
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
2. 12 Eylül 1980 darbesinin temel gerekçesi olarak gösterilen toplumsal durum nedir?
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
3. Kıbrıs Barış Harekâtı'nın ardından ABD'nin Türkiye'ye uyguladığı yaptırım nedir ve bu yaptırımın Türkiye'ye etkisi ne olmuştur?
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
4. 24 Ocak 1980 Kararları ile Türkiye hangi ekonomi politikasından hangi ekonomi politikasına geçiş yapmıştır?
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
5. 1982 Anayasası ile getirilen %10 seçim barajının amacı nedir?
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
ETKİNLİK 6 – Karşılaştırma Tablosu
Yönerge: Aşağıdaki tabloyu 1961 ve 1982 Anayasalarını karşılaştırarak doldurunuz.
| Özellik | 1961 Anayasası | 1982 Anayasası |
|---|---|---|
| Meclis Yapısı | ||
| Cumhurbaşkanlığı Yetkileri | ||
| Temel Hak ve Özgürlükler | ||
| Üniversite Özerkliği | ||
| Seçim Barajı | ||
| Hazırlanma Süreci |
ETKİNLİK 7 – Kavram Haritası
Yönerge: Aşağıdaki kavramları kullanarak "1960-1990 Yılları Arasında Türkiye" konusunun kavram haritasını çiziniz. Kavramlar arasındaki ilişkileri oklarla ve kısa açıklamalarla gösteriniz.
Kavramlar: 27 Mayıs – 1961 Anayasası – 12 Mart Muhtırası – Kıbrıs Barış Harekâtı – 12 Eylül – 1982 Anayasası – 24 Ocak Kararları – ANAP – Turgut Özal – Liberal Ekonomi – Planlı Kalkınma – DPT – Koalisyon Hükûmetleri – Toplumsal Kutuplaşma
(Bu alana kavram haritanızı çiziniz.)
CEVAP ANAHTARI
Etkinlik 1 – Boşluk Doldurma:
1. Millî Birlik Komitesi (MBK) | 2. Millet Meclisi – Cumhuriyet Senatosu | 3. Anayasa Mahkemesi | 4. Kıbrıs'a askeri müdahale (Kıbrıs meselesi) | 5. 20 Temmuz 1974 | 6. Turgut Özal | 7. Kenan Evren | 8. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) | 9. Anavatan Partisi (ANAP) | 10. 1961
Etkinlik 2 – Eşleştirme:
(a) 27 Mayıs Askeri Müdahalesi | (c) 12 Mart Muhtırası | (d) Kıbrıs Barış Harekâtı | (f) 12 Eylül Askeri Darbesi | (h) KKTC'nin İlanı | (g) 1982 Anayasası'nın Kabulü | (b) Ankara Anlaşması | (i) ANAP'ın İktidara Gelmesi | (j) Turgut Özal'ın Cumhurbaşkanı Seçilmesi | (e) 24 Ocak Ekonomik Kararları
Etkinlik 3 – Doğru / Yanlış:
1. Y | 2. D | 3. Y | 4. D | 5. Y | 6. Y | 7. D | 8. D | 9. Y | 10. D
Etkinlik 4 – Kronolojik Sıralama:
(3) 27 Mayıs 1960 Müdahalesi – (4) 1961 Anayasası'nın kabulü – (5) 12 Mart 1971 Muhtırası – (6) Kıbrıs Barış Harekâtı – (7) 12 Eylül 1980 Darbesi – (8) 1982 Anayasası'nın kabulü – (1) KKTC'nin ilan edilmesi – (2) ANAP'ın iktidara gelmesi (Not: 1-27 Mayıs, 2-1961 Anayasası, 3-12 Mart, 4-Kıbrıs Harekâtı, 5-12 Eylül, 6-1982 Anayasası, 7-KKTC ilanı ve ANAP iktidarı (her ikisi de 1983))
Sıkça Sorulan Sorular
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük müfredatı 2025-2026 yılında kaç ünite?
2025-2026 müfredatına göre 12. sınıf t.c. İnkılap tarihi ve atatürkçülük dersi birden fazla üniteden oluşmaktadır. Sayfadaki ünite listesinden güncel bilgiye ulaşabilirsiniz.
12. sınıf 1960-1990 yılları arasında türkiye konuları hangi dönemlerde işleniyor?
12. sınıf t.c. İnkılap tarihi ve atatürkçülük dersi konuları 1. dönem ve 2. dönem olarak iki yarıyılda işlenmektedir. Her ünitenin tahmini süre bilgisi Millî Eğitim Bakanlığı'nın haftalık ders planlarında yer almaktadır.
12. sınıf t.c. İnkılap tarihi ve atatürkçülük müfredatı ne zaman güncellendi?
Gösterilen içerik 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için güncellenmiştir. Millî Eğitim Bakanlığı'nın resmi sitesinde yayımlanan müfredat dokümanları esas alınmıştır.