1960 Sonrasında Dünya Siyaseti

1960 Sonrasında Dünya Siyaseti – Kapsamlı Konu Anlatımı

Bu yazımızda 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin önemli konularından biri olan 1960 Sonrasında Dünya Siyaseti konusunu tüm ayrıntılarıyla ele alacağız. Konu; Soğuk Savaş'ın seyri, bloklar arası ilişkiler, bölgesel çatışmalar ve uluslararası örgütlerin rolü gibi birçok alt başlığı içermektedir. MEB müfredatına uygun hazırlanan bu anlatım, sınava hazırlık sürecinizde temel başvuru kaynağınız olacaktır.

1. Soğuk Savaş Döneminde Genel Durum (1945-1960 Arası Kısa Özet)

1960 sonrasını anlamak için Soğuk Savaş'ın ilk dönemine kısa bir göz atmak gerekir. İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte dünya iki büyük güç bloğuna ayrılmıştır: ABD liderliğindeki Batı Bloku ve Sovyetler Birliği (SSCB) liderliğindeki Doğu Bloku. Marshall Planı, Truman Doktrini, NATO'nun kuruluşu (1949) ve Varşova Paktı'nın oluşturulması (1955) gibi gelişmeler bu ayrışmanın somut göstergeleridir. 1950'lerin sonlarına gelindiğinde iki süper güç arasında nükleer silahlanma yarışı hız kazanmış, caydırıcılık (deterrence) kavramı uluslararası ilişkilerin merkezine oturmuştur.

2. 1960'larda Dünya Siyasetinin Genel Görünümü

1960'lı yıllar, dünya siyasetinde köklü değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Bu dönemde Afrika ve Asya'da birçok ülke bağımsızlığını kazanmış, sömürgecilik büyük ölçüde sona ermiştir. Bağlantısızlar Hareketi güçlenmiş, üçüncü dünya ülkeleri uluslararası arenada daha fazla söz sahibi olmaya başlamıştır. Aynı zamanda ABD ve SSCB arasındaki gerilim zaman zaman doruğa çıkmış, ancak doğrudan bir savaşa dönüşmemiştir.

Bu dönemin en belirleyici özelliklerinden biri de ideolojik kutuplaşmanın toplumsal hareketleri derinden etkilemesidir. Kapitalizm ve komünizm arasındaki rekabet, yalnızca devletler düzeyinde değil, toplumsal ve kültürel düzeyde de kendini göstermiştir. Öğrenci hareketleri, sivil haklar mücadelesi ve anti-emperyalist söylemler bu dönemin karakteristik unsurlarıdır.

3. Küba Füze Krizi (1962)

Küba Füze Krizi, Soğuk Savaş döneminin en tehlikeli anlarından biridir ve 1960 sonrasında dünya siyasetinin seyrini doğrudan etkilemiştir. 1959'da Fidel Castro liderliğindeki devrimle Küba'da komünist bir yönetim kurulmuştur. ABD, kendi sınırlarına bu kadar yakın bir komünist devletten rahatsızlık duymuş ve 1961'de başarısız olan Domuzlar Körfezi Çıkarması'nı gerçekleştirmiştir.

1962 yılında SSCB'nin Küba'ya nükleer başlıklı balistik füzeler yerleştirmesi, krizi doruğa taşımıştır. ABD Başkanı John F. Kennedy, Küba'ya deniz ablukası ilan etmiş ve füzelerin geri çekilmesini talep etmiştir. 13 gün süren bu gergin dönemin ardından SSCB lideri Nikita Kruşçev, füzeleri geri çekmeyi kabul etmiştir. Karşılığında ABD, Küba'yı işgal etmeyeceğine dair güvence vermiş ve Türkiye'deki Jüpiter füzelerini geri çekmiştir.

Küba Füze Krizi'nin en önemli sonuçlarından biri, iki süper güç arasında doğrudan iletişim hattının (kırmızı telefon) kurulması olmuştur. Bu olay, yumuşama (détente) dönemine giden sürecin başlangıç noktalarından biri olarak kabul edilir.

4. Vietnam Savaşı (1955-1975)

Vietnam Savaşı, 1960 sonrasında dünya siyasetini en derinden etkileyen çatışmalardan biridir. Kuzey Vietnam'ın komünist yönetimi ile Güney Vietnam'ın ABD destekli hükümeti arasındaki bu savaş, aslında Soğuk Savaş'ın sıcak çatışma alanlarından birine dönüşmüştür.

ABD, domino teorisi çerçevesinde Güneydoğu Asya'da komünizmin yayılmasını engellemeye çalışmıştır. Bu teoriye göre bir ülke komünist olursa, komşu ülkeler de ardından düşecektir. Bu nedenle ABD, 1965'ten itibaren Vietnam'a kara birlikleri göndermiş ve yoğun hava bombardımanları gerçekleştirmiştir.

Savaş, ABD'de ve dünyada büyük barış hareketlerine ve protestolara yol açmıştır. Milyonlarca insan savaşa karşı gösteri yapmış, medyanın savaşı canlı olarak aktarması kamuoyundaki tepkiyi artırmıştır. Savaş 1973'te ABD'nin çekilmesiyle fiilen sona ermiş, 1975'te Saygon'un düşmesiyle Vietnam birleşmiştir. Bu savaş; ABD'nin dış politikasında, askeri stratejilerinde ve toplumsal yapısında derin izler bırakmıştır.

5. Bağlantısızlar Hareketi ve Üçüncü Dünya Ülkeleri

Bağlantısızlar Hareketi, Soğuk Savaş döneminde ne ABD ne de SSCB bloğuna katılmak istemeyen ülkelerin oluşturduğu bir platformdur. 1961 yılında Belgrad'da düzenlenen ilk zirveyle resmi olarak kurulmuştur. Yugoslavya lideri Josip Broz Tito, Hindistan Başbakanı Jawaharlal Nehru, Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdülnasır ve Endonezya Cumhurbaşkanı Sukarno hareketin öncü isimleri olmuştur.

Bu hareket, özellikle 1960'larda bağımsızlığını yeni kazanan Afrika ve Asya ülkelerinin katılımıyla hızla büyümüştür. Bağlantısızlar Hareketi'nin temel ilkeleri şunlardır:

• Barış içinde bir arada yaşama ilkesini benimsemek
• Emperyalizme ve sömürgeciliğe karşı olmak
• Askeri ittifaklara katılmamak
• Egemenlik ve toprak bütünlüğüne saygı göstermek
• Uluslararası sorunların barışçıl yollarla çözülmesini savunmak

Bağlantısızlar Hareketi, Soğuk Savaş'ın iki kutuplu düzenine alternatif bir ses oluşturmuş ve BM'de üçüncü dünya ülkelerinin etkisini artırmıştır.

6. Dekolonizasyon Süreci ve Afrika'nın Bağımsızlığı

1960 yılı, Afrika Yılı olarak anılmaktadır çünkü bu yıl içinde 17 Afrika ülkesi bağımsızlığını kazanmıştır. Dekolonizasyon süreci 1960'lı yıllar boyunca devam etmiş ve sömürge altındaki halklar kendi kaderlerini tayin etme hakkını kullanmıştır.

BM Genel Kurulu'nun 1960 yılında kabul ettiği 1514 sayılı Sömürge Ülkelere ve Halklara Bağımsızlık Verilmesi Bildirisi, bu süreçte önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bildiri, sömürgeciliğin tüm biçimlerinin koşulsuz olarak sona erdirilmesini talep etmiştir.

Ancak bağımsızlığını kazanan ülkeler, ciddi sorunlarla karşılaşmıştır. Ekonomik bağımlılık, etnik çatışmalar, sınır sorunları ve iç savaşlar bu ülkelerin en büyük problemleri olmuştur. Ayrıca eski sömürgeci güçlerin dolaylı etkisi (neokolonyalizm) devam etmiş, yeni bağımsız devletler gerçek anlamda tam bağımsızlığa ulaşmakta zorlanmıştır.

7. Arap-İsrail Çatışmaları

1960 sonrasında Orta Doğu, dünya siyasetinin en kritik bölgelerinden biri olmaya devam etmiştir. Arap-İsrail çatışması bu dönemin en belirleyici meselelerinden biridir.

1967 Altı Gün Savaşı: İsrail, Mısır, Suriye ve Ürdün'e karşı giriştiği bu savaşta altı gün içinde büyük bir zafer kazanmıştır. İsrail; Sina Yarımadası'nı, Gazze Şeridi'ni, Batı Şeria'yı, Doğu Kudüs'ü ve Golan Tepeleri'ni ele geçirmiştir. Bu savaş, bölgedeki güç dengesini köklü biçimde değiştirmiştir.

1973 Yom Kippur Savaşı (Ramazan Savaşı): Mısır ve Suriye, İsrail'e karşı sürpriz bir saldırı başlatmıştır. Başlangıçta başarı elde eden Arap kuvvetleri, İsrail'in karşı saldırısıyla geri püskürtülmüştür. Bu savaşın en önemli sonuçlarından biri 1973 Petrol Krizi'dir. Arap petrol üreticisi ülkeler, İsrail'i destekleyen Batılı ülkelere petrol ambargosu uygulamış ve bu durum dünya ekonomisinde büyük bir krize yol açmıştır.

Bu çatışmalar, sonraki dönemde yapılan Camp David Anlaşmaları (1978) gibi barış girişimlerinin zeminini hazırlamıştır.

8. Yumuşama Dönemi (Détente) ve Silahsızlanma Çabaları

1960'ların sonlarından 1970'lerin sonlarına kadar süren yumuşama (détente) dönemi, ABD ve SSCB arasındaki ilişkilerin görece iyileştiği bir süreçtir. Küba Füze Krizi'nin ardından her iki taraf da doğrudan çatışmadan kaçınmaya ve diyaloğu sürdürmeye özen göstermiştir.

Bu dönemin önemli gelişmeleri şunlardır:

• Nükleer Denemelerin Kısmen Yasaklanması Antlaşması (1963): Atmosferde, uzayda ve su altında nükleer denemeleri yasaklamıştır.
• Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT – 1968): Nükleer silah sahibi olmayan devletlerin bu silahları edinmesini engellemeyi amaçlamıştır.
• SALT I Antlaşması (1972): Stratejik silahların sınırlandırılmasına yönelik ilk anlaşmadır. ABD Başkanı Richard Nixon ve SSCB lideri Leonid Brejnev arasında imzalanmıştır.
• Helsinki Nihai Senedi (1975): Avrupa'da güvenlik ve iş birliği konusunda önemli bir belgedir. İnsan hakları, sınırların dokunulmazlığı ve devletler arası iş birliği gibi konuları kapsamıştır.
• SALT II Antlaşması (1979): Stratejik silahların daha fazla sınırlandırılmasını öngörmüş, ancak Afganistan'ın SSCB tarafından işgali nedeniyle ABD Senatosu tarafından onaylanmamıştır.

9. Çin-Sovyet Ayrılığı ve Çin'in Yükselişi

1960'lı yıllarda komünist dünyada önemli bir kırılma yaşanmıştır: Çin-Sovyet ayrılığı. İdeolojik ve stratejik anlaşmazlıklar nedeniyle iki komünist dev arasındaki ilişkiler bozulmuştur. Çin, SSCB'yi "revizyonist" olmakla suçlamış, SSCB ise Çin'i "maceracılık" ile itham etmiştir.

Bu ayrılık, Soğuk Savaş'ın iki kutuplu yapısını üç kutuplu bir hale getirmiştir. ABD, bu durumu kendi lehine kullanmıştır. 1971'de ABD Başkanı Nixon'ın Çin ziyareti, dünya siyasetinde bir dönüm noktası olmuştur. Bu yakınlaşma, SSCB üzerinde baskı oluşturmuş ve uluslararası dengeleri değiştirmiştir.

1971'de Çin Halk Cumhuriyeti, BM Güvenlik Konseyi'nde daimi üye olarak Tayvan'ın yerini almıştır. Bu gelişme, Çin'in uluslararası arenada meşruiyet kazanmasının önemli bir adımı olmuştur.

10. 1968 Olayları ve Toplumsal Hareketler

1968 yılı, dünya genelinde toplumsal hareketlerin doruk noktasına ulaştığı bir yıl olmuştur. ABD'de sivil haklar hareketi ve Vietnam Savaşı karşıtı protestolar yoğunlaşmıştır. Martin Luther King Jr.'ın suikastle öldürülmesi büyük tepkilere neden olmuştur.

Fransa'da Mayıs 1968 olayları sırasında öğrenciler ve işçiler büyük grevler ve gösteriler düzenlemiştir. Çekoslovakya'da ise Prag Baharı yaşanmış, reformist lider Alexander Dubček'in "insancıl yüzlü sosyalizm" girişimi Varşova Paktı güçlerinin askeri müdahalesiyle sona erdirilmiştir. Bu olay, SSCB'nin kendi bloğundaki ülkelere olan baskısının açık bir göstergesi olmuştur.

Bu toplumsal hareketler, geleneksel otorite yapılarını sorgulamış, bireysel haklar ve özgürlükler konusundaki farkındalığı artırmıştır. Feminist hareket, çevreci hareket ve insan hakları savunuculuğu bu dönemde güçlenmiştir.

11. Petrol Krizi ve Ekonomik Dönüşüm (1973)

1973 Yom Kippur Savaşı'nın ardından OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) üyesi Arap ülkelerinin uyguladığı petrol ambargosu, dünya ekonomisinde büyük bir şoka neden olmuştur. Petrol fiyatları dört katına çıkmış ve Batılı ülkeler enerji krizine sürüklenmiştir.

Bu kriz, birçok önemli sonuç doğurmuştur. Batılı ülkeler enerji çeşitlendirmesi politikalarına yönelmiş, nükleer enerji ve alternatif enerji kaynaklarına olan ilgi artmıştır. Ayrıca petrol gelirlerinin artması, Orta Doğu ülkelerinin uluslararası siyasetteki etkisini güçlendirmiştir. Ekonomik kriz, Batı Avrupa'da ve ABD'de stagflasyon (durgunluk içinde enflasyon) sorununa yol açmış ve 1970'lerin ekonomik sıkıntılarının temel nedenlerinden biri olmuştur.

1979'da İran İslam Devrimi'nin ardından yaşanan ikinci petrol krizi de dünya ekonomisini bir kez daha derinden sarsmıştır. Bu krizler, enerji politikalarının uluslararası ilişkilerdeki stratejik önemini açıkça ortaya koymuştur.

12. Sovyet Bloğunun Çözülmesi ve Soğuk Savaş'ın Sonu

1980'lerin ortalarında SSCB lideri Mihail Gorbaçov'un iktidara gelmesiyle birlikte önemli değişimler yaşanmıştır. Gorbaçov'un Glasnost (açıklık) ve Perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları, SSCB'nin hem iç hem de dış politikasını kökten değiştirmiştir.

Bu sürecin önemli dönüm noktaları şunlardır:

• 1989 – Berlin Duvarı'nın Yıkılması: Soğuk Savaş'ın en güçlü sembollerinden biri olan Berlin Duvarı'nın yıkılması, Doğu Avrupa'da komünist rejimlerin çöküşünün simgesi olmuştur.
• 1989 – Doğu Avrupa Devrimleri: Polonya, Macaristan, Çekoslovakya, Romanya ve Bulgaristan gibi ülkelerde komünist rejimler birer birer sona ermiştir.
• 1990 – Almanya'nın Birleşmesi: Doğu ve Batı Almanya yeniden birleşerek tek bir devlet olmuştur.
• 1991 – SSCB'nin Dağılması: 25 Aralık 1991'de SSCB resmen sona ermiş ve yerine Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) kurulmuştur. 15 yeni bağımsız devlet ortaya çıkmıştır.

Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte dünya, iki kutuplu yapıdan tek süper güç (ABD) etrafında şekillenen yeni bir düzene geçmiştir.

13. 1960 Sonrasında Türkiye'nin Dünya Siyasetindeki Yeri

Türkiye, Soğuk Savaş döneminde NATO üyesi olarak Batı Bloku'nda yer almıştır. 1960 sonrasında Türkiye'nin dış politikasında önemli gelişmeler yaşanmıştır.

Kıbrıs Meselesi: Kıbrıs sorunu, Türkiye'nin 1960 sonrasında en önemli dış politika konularından biri olmuştur. 1960'ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti'ndeki toplumlar arası çatışmalar, 1974'te Türkiye'nin Kıbrıs Barış Harekâtı'nı gerçekleştirmesine neden olmuştur. Bu harekât, Türkiye-ABD ilişkilerinde gerginliğe yol açmış ve ABD tarafından silah ambargosu uygulanmıştır.

Türkiye ve Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET): Türkiye, 1963'te AET ile Ankara Anlaşması'nı imzalayarak Avrupa ile bütünleşme sürecini başlatmıştır. Bu anlaşma, Türkiye'nin AET'ye tam üyelik hedefinin temelini oluşturmuştur.

Türkiye ve Bağlantısızlar: Türkiye, NATO üyesi olmasına rağmen üçüncü dünya ülkeleriyle de ilişkiler geliştirmeye çalışmıştır. Özellikle 1970'lerde "çok yönlü dış politika" anlayışı benimsenmiş ve SSCB ile ekonomik iş birliği dahil olmak üzere farklı alanlarda ilişkiler geliştirilmiştir.

14. Uluslararası Örgütlerin Artan Rolü

1960 sonrasında Birleşmiş Milletler, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında daha aktif bir rol üstlenmiştir. Yeni bağımsız devletlerin BM'ye katılmasıyla üye sayısı hızla artmış ve Genel Kurul'un yapısı değişmiştir. BM Barış Gücü operasyonları çeşitli bölgelerde yürütülmüştür.

Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET), bu dönemde genişlemiş ve derinleşmiştir. 1957'de Roma Antlaşması'yla kurulan topluluk, yeni üyelerin katılımıyla büyümüş ve ekonomik bütünleşme ilerlemiştir. Bu süreç, ileride Avrupa Birliği'nin temellerini atmıştır.

Bunların yanı sıra Afrika Birliği Örgütü (1963), İslam İşbirliği Teşkilatı (1969) ve ASEAN (1967) gibi bölgesel örgütler de bu dönemde kurulmuştur. Bu örgütler, bölgesel sorunların çözümünde ve ekonomik iş birliğinin geliştirilmesinde önemli roller üstlenmiştir.

15. Uzay Yarışı ve Teknolojik Rekabet

Soğuk Savaş'ın en dikkat çekici boyutlarından biri uzay yarışı olmuştur. SSCB, 1957'de Sputnik uydusunu ve 1961'de Yuri Gagarin'i uzaya göndererek öncülük etmiştir. Ancak ABD, Apollo 11 Misyonu ile 1969'da Neil Armstrong'u Ay'a göndererek yarışta büyük bir başarı elde etmiştir.

Uzay yarışı, yalnızca bilimsel ve teknolojik bir rekabet olmayıp aynı zamanda ideolojik bir mücadeleydi. Her iki süper güç de uzay başarılarını kendi sisteminin üstünlüğünün kanıtı olarak sunmuştur. Bu rekabet, teknolojik gelişmeleri hızlandırmış ve günümüz teknolojisinin birçok temelini oluşturmuştur.

16. İnsan Hakları ve Demokratikleşme Hareketleri

1960 sonrasında insan hakları kavramı uluslararası siyasetin merkezine yerleşmiştir. ABD'de Martin Luther King Jr. liderliğindeki sivil haklar hareketi, ırk ayrımcılığına karşı büyük bir mücadele yürütmüştür. 1964'te kabul edilen Sivil Haklar Yasası ve 1965'teki Oy Hakkı Yasası, önemli kazanımlar olmuştur.

Güney Afrika'da apartheid (ırk ayrımı) rejimine karşı mücadele de bu dönemin en önemli insan hakları hareketlerinden biridir. Nelson Mandela'nın liderliğindeki bu mücadele, uluslararası toplumun desteğiyle 1990'ların başında başarıya ulaşmıştır.

Helsinki Nihai Senedi (1975), insan haklarının uluslararası ilişkilerde önemli bir gündem maddesi haline gelmesini sağlamıştır. Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte demokratikleşme dalgası dünya genelinde yayılmıştır.

17. Konunun Genel Değerlendirmesi

1960 sonrasında dünya siyaseti; Soğuk Savaş'ın gerilim ve yumuşama dönemleri, bölgesel çatışmalar, dekolonizasyon, toplumsal hareketler ve sonunda iki kutuplu sistemin çöküşü ile şekillenmiştir. Bu dönem, günümüz uluslararası düzeninin temellerinin atıldığı kritik bir zaman dilimidir.

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde bu konuyu çalışırken; olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini kavramak, Türkiye'nin bu süreçteki konumunu anlamak ve uluslararası ilişkilerdeki temel kavramları (détente, domino teorisi, dekolonizasyon, neokolonyalizm vb.) öğrenmek büyük önem taşımaktadır.

Bu konu anlatımını dikkatle çalışarak sınav sorularına hazırlanabilir, tarihsel olayları analiz etme becerinizi geliştirebilirsiniz. Konuyla ilgili çözümlü sorular ve sınav sorularımızı da incelemenizi öneriyoruz.