1960'lardan İtibaren Türk Dış Politikası

1960'lardan İtibaren Türk Dış Politikası – Giriş

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde 1960'lardan İtibaren Türk Dış Politikası konusu, Türkiye'nin Soğuk Savaş döneminde ve sonrasında izlediği dış politika stratejilerini kapsamlı biçimde ele alır. 1960'lı yıllardan itibaren Türkiye, tek boyutlu Batı eksenli politikadan çok yönlü bir dış politikaya geçiş yapmıştır. Bu süreçte Kıbrıs Meselesi, ABD ile yaşanan Johnson Mektubu krizi, NATO içindeki tartışmalar, Ege sorunları ve Sovyetler Birliği ile ilişkilerin yeniden şekillenmesi gibi pek çok kritik gelişme yaşanmıştır.

Bu konu anlatımında, 1960'lardan günümüze kadar olan süreçte Türk dış politikasının temel dinamiklerini, önemli olayları ve dönüm noktalarını ayrıntılı biçimde inceleyeceğiz. Konu, MEB müfredatına uygun olarak Toplumsal Devrim Çağında Dünya ve Türkiye ünitesi çerçevesinde işlenmektedir.

1. Soğuk Savaş Döneminde Türkiye'nin Konumu

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından dünya, ABD liderliğindeki Batı Bloku ve Sovyetler Birliği liderliğindeki Doğu Bloku olmak üzere iki kutuplu bir yapıya bürünmüştür. Türkiye, Sovyetler Birliği'nin toprak talepleri ve Boğazlar üzerindeki baskıları nedeniyle Batı Bloku'na yönelmiş; 1952'de NATO'ya üye olmuştur. Ancak 1960'lara gelindiğinde Türkiye, Batı ittifakına olan bağımlılığın bazı dezavantajlarını fark etmeye başlamıştır.

1960'larda Türkiye'nin dış politikasındaki en önemli değişim, tek yönlü Batı eksenli politikadan çok yönlü bir dış politikaya geçiş olmuştur. Bu dönüşümün temel nedenleri şunlardır:

• Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı Lyndon Johnson'ın, Kıbrıs'a olası bir Türk müdahalesine karşı Türkiye'yi uyaran ve NATO müttefikliğini sorgulatan mektubu, Türk dış politikasında bir kırılma noktası olmuştur.
• Kıbrıs sorununun uluslararasılaşması: Kıbrıs'taki Türk toplumuna yönelik şiddet olayları ve Enosis (Yunanistan ile birleşme) hareketinin güçlenmesi.
• Küba Füze Krizi (1962): ABD'nin Türkiye'deki Jüpiter füzelerini Türkiye'ye danışmadan pazarlık konusu yapması, müttefiklik anlayışını sarsmıştır.

2. Johnson Mektubu ve Türk-Amerikan İlişkilerindeki Kırılma

1964 yılında Kıbrıs'ta Rum çetelerin Türk toplumuna yönelik saldırıları yoğunlaşınca, Türkiye garantör devlet sıfatıyla adaya müdahale etmeyi planlamıştır. Ancak ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, 5 Haziran 1964 tarihli mektubunda Türkiye'yi açıkça uyarmış ve NATO silahlarının Kıbrıs'ta kullanılamayacağını belirtmiştir. Ayrıca mektup, olası bir Sovyet saldırısı durumunda NATO'nun Türkiye'yi koruma yükümlülüğünün tartışmaya açılabileceği imasını taşımaktadır.

Johnson Mektubu'nun sonuçları Türk dış politikasında derin izler bırakmıştır. Türk kamuoyu, ABD'ye olan güveni ciddi biçimde sorgulamaya başlamıştır. Bu kriz, Türkiye'nin dış politikada tek bir ülkeye veya bloka bağımlı kalmanın risklerini net biçimde ortaya koymuştur. Bunun üzerine Türkiye, Sovyetler Birliği ile ilişkilerini geliştirmeye yönelmiş ve bağlantısızlar hareketi ile temas kurma çabasına girmiştir.

Mektubun ardından dönemin Başbakanı İsmet İnönü, ABD'ye verdiği cevapta Türkiye'nin egemenlik haklarını kararlılıkla savunmuş ve "Yeni bir dünya kurulur, Türkiye de orada yerini alır" şeklinde tarihe geçen ifadeyi kullanmıştır. Bu cümle, Türk dış politikasının yeni yöneliminin sembolik bir ifadesi olarak kabul edilir.

3. Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

Kıbrıs sorunu, 1960'lardan itibaren Türk dış politikasının en kritik meselelerinden biri olmuştur. 1960 yılında kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere'nin garantör devlet olarak yer aldığı bir anlaşma çerçevesinde kurulmuştu. Ancak adadaki Rumların Enosis (Yunanistan ile birleşme) hedefinden vazgeçmemesi, istikrarsızlığın sürmesine neden olmuştur.

15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askeri cunta, Kıbrıs'ta bir darbe gerçekleştirerek Nikos Sampson'u başa getirmiştir. Bu darbe, adanın Yunanistan ile birleştirilmesini amaçlıyordu. Türkiye, garantör devlet olarak harekete geçmiş ve 20 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlatmıştır.

Harekât iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Birinci aşama 20-22 Temmuz tarihlerinde gerçekleşmiş ve Türk Silahlı Kuvvetleri adaya çıkarma yapmıştır. İkinci aşama ise 14-16 Ağustos tarihlerinde uygulanmış ve adanın kuzeyinin güvenliği sağlanmıştır. Harekât sonucunda ada fiilen ikiye bölünmüştür.

Kıbrıs Barış Harekâtı'nın sonuçları şu şekilde özetlenebilir: Kıbrıs Türk halkının güvenliği sağlanmış, 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti, 1983'te ise Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edilmiştir. ABD, Türkiye'ye silah ambargosu uygulamıştır (1975-1978). Bu ambargo, Türk-Amerikan ilişkilerini daha da germiş ve Türkiye'nin savunma sanayisini geliştirme çabalarını hızlandırmıştır. Uluslararası alanda Türkiye çeşitli eleştirilere maruz kalmış, ancak harekâtın hukuki dayanağı olan 1960 Garanti Antlaşması'na atıfta bulunmuştur.

4. ABD Silah Ambargosu ve Savunma Sanayiinin Gelişimi

Kıbrıs Barış Harekâtı'nın ardından ABD Kongresi, Şubat 1975'te Türkiye'ye silah ambargosu kararı almıştır. Bu ambargo, Türkiye'nin NATO müttefiki olan bir ülke tarafından cezalandırılması anlamına geliyordu ve Türk kamuoyunda büyük tepki uyandırmıştır.

Ambargoya karşılık Türkiye şu adımları atmıştır: ABD üslerinin faaliyetlerini askıya almış, İncirlik dahil çeşitli üslerin kullanımını kısıtlamıştır. Savunma sanayisini geliştirmek için Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK) ve ardından kurulan savunma sanayi kuruluşları aracılığıyla yerli üretim hamlesi başlatmıştır. Dış politikada çok yönlülük anlayışı daha da güçlenmiştir.

ABD ambargosu 1978 yılında kaldırılmış olmakla birlikte, bu deneyim Türkiye'nin dışa bağımlılığı azaltma stratejisinin temellerini oluşturmuştur. Günümüzde Türkiye'nin savunma sanayi alanındaki gelişmişliğinin kökleri büyük ölçüde bu döneme dayanmaktadır.

5. Ege Sorunları ve Türk-Yunan İlişkileri

Türk dış politikasında 1960'lardan itibaren önemli yer tutan bir diğer mesele, Ege Denizi'ndeki anlaşmazlıklardır. Türkiye ve Yunanistan arasında Ege'de birden fazla sorun bulunmaktadır ve bu sorunlar zaman zaman iki ülkeyi savaşın eşiğine getirmiştir.

Kıta sahanlığı sorunu, Ege'deki en temel anlaşmazlıktır. 1973 yılında Yunanistan'ın Ege'de petrol arama faaliyetleri başlatmasıyla gündeme gelmiştir. Türkiye, Ege kıta sahanlığının Anadolu kıyılarının doğal uzantısı olduğunu savunmuştur. 1976'da MTA Sismik-1 gemisinin Ege'ye gönderilmesi ciddi bir gerginliğe neden olmuş, ancak uluslararası hukuk çerçevesinde çözüm arayışları başlamıştır.

Karasuları sorunu, Yunanistan'ın karasularını 6 milden 12 mile çıkarma talebinden kaynaklanmaktadır. Eğer Yunanistan karasularını 12 mile çıkarırsa, Ege'deki deniz alanlarının büyük bölümü Yunanistan'a ait olacak ve Türkiye'nin açık denize çıkışı ciddi şekilde kısıtlanacaktır. Türkiye bu durumu casus belli (savaş sebebi) olarak ilan etmiştir.

Hava sahası sorunu, Yunanistan'ın hava sahasını 10 mil olarak uygulamasından kaynaklanmaktadır. Uluslararası hukukta karasuları ile hava sahası sınırlarının eşit olması gerektiği kabul edilir. Yunanistan'ın karasuları 6 mil iken hava sahasını 10 mil olarak uygulaması, uluslararası normlara aykırı bir durum oluşturmaktadır.

Bunların yanı sıra, adaların silahsızlandırılması sorunu da önemli bir anlaşmazlık konusudur. 1923 Lozan Antlaşması ve 1947 Paris Antlaşması'na göre Doğu Ege adalarının silahsızlandırılmış statüde olması gerekirken, Yunanistan bu adalarda asker konuşlandırmıştır. Türkiye, bu durumun antlaşmalara aykırı olduğunu savunmaktadır.

1996 yılında Kardak Kayalıkları Krizi, iki ülkeyi savaşın eşiğine getiren son büyük kriz olmuştur. Ege'deki küçük kayalıklar üzerinde çıkan egemenlik anlaşmazlığı, her iki ülkenin donanmalarını bölgeye göndermesine neden olmuş, ancak ABD'nin arabuluculuğuyla çatışma önlenmiştir.

6. Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri ve Çok Yönlü Dış Politika

1960'lı yıllardan itibaren Türkiye, Sovyetler Birliği ile ilişkilerini yeniden değerlendirmeye başlamıştır. Johnson Mektubu'nun yarattığı hayal kırıklığı, Türkiye'yi Doğu Bloku ile diyalog kurmaya yöneltmiştir. Bu dönemde Sovyetler Birliği ile ekonomik işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır.

Sovyetler Birliği'nin desteğiyle bazı sanayi tesisleri kurulmuştur. Bunlar arasında İskenderun Demir-Çelik Fabrikası, Aliağa Petrol Rafinerisi ve Seydişehir Alüminyum Tesisleri öne çıkan projelerdir. Bu işbirliği, Türkiye'nin sanayileşme sürecine önemli katkılar sağlamıştır.

Ancak Türkiye, NATO üyeliğini sürdürmüş ve Batı ittifakından kopmamıştır. Çok yönlü dış politika, iki blok arasında denge kurma ve ulusal çıkarları koruma stratejisi olarak uygulanmıştır. Bu yaklaşım, Türkiye'nin hem Batı hem de Doğu ile ilişkilerini geliştirmesini mümkün kılmıştır.

7. 1980 Sonrası Türk Dış Politikası

12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Türk dış politikası belirli bir süre içe kapanma yaşamış, ancak 1983'te sivil yönetime geçişle birlikte yeniden aktifleşmiştir. Turgut Özal dönemi, Türk dış politikasında yeni bir vizyon getirmiştir.

Özal döneminde Türkiye, serbest piyasa ekonomisine geçiş ile birlikte dış politikada da ekonomik diplomasiyi ön plana çıkarmıştır. Ortadoğu ile ticari ilişkiler geliştirilmiş, Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu yapılmıştır (1987). Körfez Savaşı (1990-1991) sırasında Türkiye, uluslararası koalisyona aktif destek vermiş ve bu durum Türkiye'nin bölgesel rolünü güçlendirmiştir.

1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılması, Türk dış politikasında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Orta Asya'daki Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığını kazanması, Türkiye için yeni fırsatlar ve sorumluluklar doğurmuştur. Türkiye, bu yeni bağımsız devletlerle hızla diplomatik ilişkiler kurmuş ve kültürel, ekonomik bağları güçlendirmeye çalışmıştır. Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan ile kurulan ilişkiler, Türk dış politikasının çok boyutlu yapısını daha da zenginleştirmiştir.

8. Avrupa Birliği ile İlişkiler

Türkiye'nin Avrupa ile entegrasyon süreci, dış politikanın en uzun soluklu gündem maddelerinden biridir. 1959'da Avrupa Ekonomik Topluluğu'na (AET) başvuran Türkiye, 1963'te imzalanan Ankara Antlaşması ile ortaklık ilişkisi kurmuştur. Bu antlaşma, Türkiye'nin AET ile gümrük birliğine giden yolda aşamalı bir entegrasyon sürecini öngörmüştür.

1987'de tam üyelik başvurusu yapılmış, ancak bu başvuru çeşitli nedenlerle ertelenmiştir. 1996 yılında Gümrük Birliği yürürlüğe girmiştir. Gümrük Birliği, Türkiye ile AB arasındaki ticaretin serbestleşmesini sağlamış ve Türk ekonomisini rekabete açmıştır.

1999 Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'ye AB adaylık statüsü verilmiştir. 2005 yılında ise katılım müzakereleri resmen başlamıştır. Ancak müzakere süreci çeşitli fasıllardaki anlaşmazlıklar, Kıbrıs meselesi ve siyasi koşullar nedeniyle yavaş ilerlemiştir.

Türkiye'nin AB ile ilişkileri, dış politikada demokratikleşme, insan hakları ve hukuk reformları açısından da önemli bir itici güç olmuştur. AB uyum sürecinde yapılan reformlar, Türkiye'nin iç hukuk düzeninde köklü değişikliklere yol açmıştır.

9. Türkiye'nin Bölgesel Rolü ve Ortadoğu Politikası

1960'lardan itibaren Türkiye'nin Ortadoğu politikası, dengeli ve temkinli bir çizgide ilerlemiştir. Türkiye, bölgesel sorunlara doğrudan müdahil olmaktan kaçınmış ve Arap-İsrail çatışmasında genel olarak dengeli bir tutum sergilemiştir.

Ancak Körfez Savaşı (1990-1991), Türkiye'nin Ortadoğu politikasında önemli bir dönüm noktası olmuştur. Irak'ın Kuveyt'i işgal etmesinin ardından Türkiye, BM kararlarını desteklemiş ve koalisyona topraklarını kullanma izni vermiştir. Bu süreçte Irak sınırındaki güvenlik sorunları, mülteci akınları ve ekonomik kayıplar, Türkiye'yi derinden etkilemiştir.

Suriye ile ilişkilerde su sorunu (Fırat ve Dicle nehirlerinin kullanımı) ve PKK terör örgütüne verilen destek, uzun süre gerginliklere neden olmuştur. 1998 yılında yaşanan kriz sonucunda Suriye, PKK liderini sınır dışı etmek zorunda kalmış ve Adana Mutabakatı imzalanmıştır.

Türkiye, Ortadoğu'da barış ve istikrarın sağlanması yönünde arabuluculuk girişimlerinde de bulunmuştur. İsrail-Suriye arasındaki dolaylı görüşmelere ev sahipliği yapması, bu çabaların önemli örneklerinden biridir.

10. Soğuk Savaş Sonrası Dönem ve Yeni Dengeler

1991'de Sovyetler Birliği'nin çökmesiyle birlikte uluslararası sistem köklü bir dönüşüm yaşamıştır. İki kutuplu düzenin sona ermesi, Türkiye'nin jeostratejik önemini yeniden tanımlamıştır. Bazı çevreler Soğuk Savaş'ın bitişiyle Türkiye'nin stratejik öneminin azalacağını öne sürmüş, ancak tersine Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu'daki gelişmeler Türkiye'nin bölgesel önemini artırmıştır.

Bu dönemde Türkiye, Balkanlar'daki krizlere aktif biçimde müdahil olmuştur. Bosna Savaşı (1992-1995) sırasında Boşnak halkına destek vermiş, Kosova krizinde (1998-1999) NATO operasyonlarına katılmıştır. Türkiye'nin Balkanlardaki Osmanlı mirasından kaynaklanan tarihsel bağları, bu bölgedeki etkinliğini artıran bir faktör olmuştur.

Kafkasya politikası da Soğuk Savaş sonrası dönemde önem kazanmıştır. Azerbaycan'ın bağımsızlığını kazanmasıyla Türkiye-Azerbaycan ilişkileri hızla gelişmiştir. Ancak Ermenistan ile ilişkiler, tarihsel sorunlar ve Dağlık Karabağ meselesi nedeniyle gergin kalmaya devam etmiştir. Gürcistan ile ise enerji ve ulaşım projeleri üzerinden stratejik bir ortaklık geliştirilmiştir.

Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı, Türkiye'nin enerji diplomasisi alanındaki en önemli projelerinden biri olarak hayata geçirilmiştir. Bu proje, Hazar havzasındaki enerji kaynaklarının Batı'ya taşınmasında Türkiye'yi kilit bir geçiş ülkesi konumuna getirmiştir.

11. Terörle Mücadele ve Dış Politika

1980'lerden itibaren PKK terör örgütünün faaliyetleri, Türk dış politikasının önemli bir boyutunu oluşturmuştur. Terörle mücadele, Türkiye'nin komşu ülkelerle ilişkilerini doğrudan etkileyen bir faktör olmuştur. Türkiye, terör örgütüne sığınak sağlayan ülkelere karşı diplomatik baskı uygulamış ve uluslararası alanda terörle mücadele konusunda işbirliği arayışına girmiştir.

Kuzey Irak'taki PKK kamplarına yönelik sınır ötesi operasyonlar, Türkiye'nin egemenlik hakları ve toprak bütünlüğünü koruma kararlılığının somut yansımalarıdır. 1990'lı yıllarda gerçekleştirilen çeşitli askeri operasyonlar, uluslararası hukuk ve meşru müdafaa hakkı çerçevesinde değerlendirilmiştir.

11 Eylül 2001 terör saldırılarının ardından uluslararası terörle mücadele boyut değiştirmiş ve Türkiye, bu alandaki deneyimiyle küresel koalisyonlara önemli katkılar sağlamıştır. Afganistan'daki ISAF operasyonlarına katılım ve komutanlık üstlenmesi, Türkiye'nin uluslararası güvenlik mimarisindeki rolünü pekiştirmiştir.

12. 2000'li Yıllarda Türk Dış Politikası

2000'li yıllardan itibaren Türk dış politikası, daha aktif ve çok boyutlu bir yapıya kavuşmuştur. "Komşularla sıfır sorun" politikası çerçevesinde Suriye, Irak, İran ve Yunanistan ile ilişkilerin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Diplomatik girişimler, ekonomik entegrasyon ve kültürel diplomasi, bu dönemin temel araçları olmuştur.

Türkiye, bölgesel ve uluslararası kuruluşlardaki varlığını güçlendirmiştir. G-20 üyeliği, BM Güvenlik Konseyi geçici üyelikleri ve çeşitli uluslararası platformlardaki arabuluculuk faaliyetleri, Türkiye'nin küresel ölçekteki etkinliğini artırmıştır.

Enerji diplomasisi, 2000'li yıllarda Türk dış politikasının stratejik bir boyutu haline gelmiştir. Türkiye, doğu-batı ve kuzey-güney enerji koridorlarının kesişim noktasındaki konumuyla enerji güvenliği alanında kritik bir rol üstlenmiştir.

13. Önemli Kavramlar ve Terimler

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde 1960'lardan İtibaren Türk Dış Politikası konusunu anlayabilmek için bazı kavramlara hakim olmak gerekir. Çok yönlü dış politika, bir devletin tek bir ittifak veya blokla sınırlı kalmayıp farklı ülke ve gruplarla eş zamanlı ilişki geliştirmesi stratejisidir. Garantör devlet, bir uluslararası antlaşma ile belirli bir devletin bağımsızlığını ve anayasal düzenini koruma yükümlülüğü üstlenen devlettir. Casus belli, bir devletin savaş nedeni sayacağını önceden ilan ettiği durum veya eylemdir. Kıta sahanlığı, bir kıyı devletinin karasularının ötesinde, kıta kenarının dış sınırına kadar uzanan deniz tabanı ve toprak altıdır. Gümrük Birliği, üye ülkeler arasında gümrük vergilerinin kaldırıldığı ve üçüncü ülkelere ortak bir gümrük tarifesinin uygulandığı ekonomik entegrasyon modelidir.

Sonuç

1960'lardan itibaren Türk dış politikası, tek yönlü Batı eksenli bir çizgiden çok yönlü, aktif ve bölgesel sorumluluk üstlenen bir politikaya dönüşmüştür. Johnson Mektubu, Kıbrıs Barış Harekâtı, ABD ambargosu, Ege sorunları, Sovyetler Birliği'nin dağılması ve AB süreci gibi kritik gelişmeler, bu dönüşümün temel dönüm noktalarıdır. 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde bu konuyu kavramak, Türkiye'nin günümüzdeki dış politika tercihlerini ve uluslararası konumunu anlayabilmek açısından büyük önem taşımaktadır.