Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı

Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı – Kapsamlı Konu Anlatımı

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı müfredatında önemli bir yere sahip olan Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı, Türk edebiyatının toplumsal gerçekçilik temelinde şekillenen en güçlü şiir hareketlerinden biridir. Bu konu anlatımında toplumcu şiirin doğuşunu, gelişimini, temel özelliklerini, önemli temsilcilerini ve örnek şiir çözümlemelerini ayrıntılı biçimde ele alacağız.

1. Toplumcu Şiir Anlayışının Tarihsel Arka Planı

Toplumcu şiir anlayışını kavrayabilmek için önce 20. yüzyılın ilk yarısındaki dünya ve Türkiye koşullarına bakmak gerekir. Birinci Dünya Savaşı'nın yıkımı, 1917 Rus Devrimi, dünya genelinde yükselen işçi hareketleri ve sınıf bilinci, edebiyatın toplumsal sorunlara yönelmesinde belirleyici olmuştur. Türkiye'de ise Kurtuluş Savaşı'nın ardından kurulan Cumhuriyet, modernleşme hamleleriyle birlikte toplumsal dönüşümleri de beraberinde getirmiştir.

1920'li ve 1930'lu yıllarda Anadolu'nun yoksulluk, eşitsizlik ve sınıfsal çelişkiler gibi gerçekleriyle yüzleşen aydınlar, edebiyatı toplumsal bilinç oluşturmanın aracı olarak görmeye başlamışlardır. Bu dönemde özellikle Nâzım Hikmet'in öncülüğünde toplumcu gerçekçi bir şiir akımı doğmuştur. Toplumcu şiir, bireyin iç dünyasını anlatmaktan çok toplumun sorunlarını, emekçilerin yaşamını ve sınıfsal çatışmaları konu edinmiştir.

Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı, yalnızca edebî bir hareket değil, aynı zamanda toplumsal bir duruş olarak değerlendirilmelidir. Şairler, sanatı "toplum için" yapma anlayışını benimsemişler ve şiiri halkın sesi olarak konumlandırmışlardır.

2. Toplumcu Şiirin Temel İlkeleri ve Felsefesi

Toplumcu şiir anlayışı, temelde diyalektik materyalizm ve toplumsal gerçekçilik felsefesinden beslenir. Bu felsefeye göre edebiyat, toplumsal koşulların bir yansımasıdır ve sanatçının görevi bu koşulları gerçekçi biçimde yansıtmak, hatta değiştirmeye katkı sağlamaktır.

Toplumcu şiirin temel ilkeleri şu şekilde sıralanabilir:

• Toplum için sanat anlayışı: Sanat, bireysel zevk veya estetik kaygıdan önce toplumsal fayda amacı taşır. Şiir, halkın sorunlarına ayna tutmalı ve çözüm yolları aramalıdır.
• Sınıfsal bilinç: Toplumcu şairler, emekçi sınıfın sorunlarını, işçilerin ve köylülerin yaşam mücadelelerini şiirlerinin merkezine yerleştirmişlerdir.
• İdeolojik bağlılık: Şairler, belirli bir dünya görüşüne bağlı olarak eser vermişler ve bu ideolojik duruşlarını şiirlerine açıkça yansıtmışlardır.
• Değişim ve devrim teması: Toplumcu şiirde mevcut düzeni eleştirme ve daha adil bir toplum düzeni kurma ideali ön plandadır.
• Evrensellik: Toplumcu şairler, yalnızca kendi ülkelerinin sorunlarıyla değil, dünya genelindeki eşitsizlik, savaş ve sömürü ile de ilgilenmişlerdir.

3. Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiirin Genel Özellikleri

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı konusunu tam anlamıyla kavrayabilmek için bu şiir anlayışının genel özelliklerini bilmek çok önemlidir. Bu özellikleri şu şekilde ayrıntılı biçimde inceleyebiliriz:

3.1. İçerik ve Tema Özellikleri

Toplumcu şiirde işlenen konular doğrudan toplumsal gerçeklikle ilgilidir. Yoksulluk, açlık, sömürü, sınıf çatışması, emperyalizm, savaş karşıtlığı, barış özlemi, emekçilerin hakları ve özgürlük mücadelesi en sık işlenen temalardır. Şairler, bireyin iç dünyasını değil, toplumun ortak sorunlarını dile getirmişlerdir.

Anadolu köylüsünün yaşam koşulları, kentlerdeki işçi sınıfının mücadelesi, kadınların toplumsal statüsü, eğitimsizlik ve cehaletten kaynaklanan sorunlar gibi konular şiirlerde sıklıkla ele alınmıştır. Ayrıca dünya genelindeki savaşlar, faşizme karşı direniş ve ulusların bağımsızlık mücadeleleri de toplumcu şairlerin ilgi alanına girmiştir.

3.2. Dil ve Üslup Özellikleri

Toplumcu şairler, halkın kolayca anlayabileceği sade ve yalın bir dil kullanmışlardır. Osmanlıca sözcükler yerine Türkçe karşılıklar tercih edilmiştir. Şiirin geniş kitlelere ulaşması hedeflendiği için ağır ve anlaşılması güç ifadelerden kaçınılmıştır.

Üslup bakımından söylev (nutuk) havası taşıyan, coşkulu ve heyecanlı bir anlatım tercih edilmiştir. Şiirlerde sloganvari ifadeler, tekrarlar ve vurgulu cümleler sıkça kullanılmıştır. Özellikle Nâzım Hikmet'in şiirlerinde görülen uzun dizeler ve akıcı ritim, toplumcu şiirin üslup özelliklerinin en belirgin örnekleridir.

3.3. Biçim ve Yapı Özellikleri

Toplumcu şairler, geleneksel şiir kalıplarını büyük ölçüde terk etmişlerdir. Hece ölçüsü ve aruz ölçüsü yerine serbest nazım (serbest şiir) biçimi tercih edilmiştir. Kafiye ve redif kullanımı zorunlu görülmemiş; anlam ve içerik, biçimsel kaygıların önüne geçmiştir.

Şiirlerde mısra uzunlukları eşit değildir. Kısa ve uzun dizeler bir arada kullanılarak şiire dinamik bir yapı kazandırılmıştır. Bu özellik, özellikle merdiven (basamak) biçimi olarak bilinen ve Nâzım Hikmet'in Türk şiirine kazandırdığı teknikle somutlaşmıştır. Merdiven biçiminde dizeler basamak basamak alt satıra kayarak ilerler ve bu durum şiire görsel bir ritim katar.

Toplumcu şiirde nazım birimi olarak genellikle bent (serbest bölümler) kullanılmıştır. Klasik dörtlük yapısı terk edilmiş; şiirler bazen tek bir uzun bölüm hâlinde, bazen de farklı uzunluklarda bölümlerle yazılmıştır.

3.4. İmge ve Sembol Kullanımı

Toplumcu şiirde imgeler somut ve anlaşılır niteliktedir. Soyut ve kapalı imgelerden kaçınılmıştır. Güneş, ışık, ateş, tohum, ekmek, toprak, el, yumruk gibi simgeler sıklıkla kullanılmıştır. Bu semboller genellikle umut, mücadele, emek, dayanışma ve özgürlük kavramlarını temsil eder.

Örneğin "güneş" imgesi aydınlık bir geleceği, "ekmek" imgesi emek ve geçim mücadelesini, "yumruk" imgesi ise direnişi ve mücadeleyi simgeler. Bu imgeler, şiirin toplumsal mesajını güçlendirmek amacıyla bilinçli olarak seçilmiştir.

4. Toplumcu Şiirin Öncüsü: Nâzım Hikmet Ran

Nâzım Hikmet (1902-1963), Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışının en önemli ve en etkili temsilcisidir. Türk şiirinin dünyaca tanınan en büyük isimlerinden biri olan Nâzım Hikmet, şiirde devrim niteliğinde yenilikler yapmıştır.

Nâzım Hikmet, genç yaşta Sovyetler Birliği'ne giderek orada eğitim almış ve Marksist felsefeyi benimsemiştir. Türkiye'ye döndükten sonra bu dünya görüşünü şiirlerine yansıtmıştır. "835 Satır", "Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı", "Memleketimden İnsan Manzaraları" ve "Kuvâyi Milliye Destanı" en önemli eserleri arasındadır.

Nâzım Hikmet'in Türk şiirine katkılarını şu başlıklar altında ele alabiliriz:

• Serbest nazımın öncüsü: Türk şiirinde serbest nazım biçimini ilk kez başarılı biçimde uygulayan şairdir. Hece ve aruz kalıplarından bağımsız, özgür bir şiir yapısı oluşturmuştur.
• Merdiven biçimi: Fütürist şair Mayakovski'den etkilenerek Türk şiirine kazandırdığı bu teknik, dizelerin basamak basamak ilerlemesi esasına dayanır.
• Epik şiir geleneği: Uzun soluklu, destansı şiirler yazarak Türk şiirinde epik bir gelenek oluşturmuştur. "Memleketimden İnsan Manzaraları" bu geleneğin en önemli örneğidir.
• Halk dili ve edebî dil sentezi: Halkın konuşma dilini edebî bir düzeye taşıyarak hem anlaşılır hem de estetik açıdan güçlü bir dil yaratmıştır.

Nâzım Hikmet, siyasi görüşleri nedeniyle uzun yıllar cezaevinde kalmış ve hayatının son yıllarını sürgünde geçirmiştir. Ancak bu zor koşullar, onun şiirini daha da derinleştirmiş ve zenginleştirmiştir. Cezaevinden yazdığı mektuplar ve şiirler, dünya edebiyatının en etkileyici eserleri arasında kabul edilmektedir.

5. Toplumcu Şiirin Diğer Önemli Temsilcileri

5.1. Rıfat Ilgaz (1911-1993)

Rıfat Ilgaz, toplumcu gerçekçi anlayışla eserler veren önemli bir şair ve yazardır. Öğretmenlik deneyimlerini şiirlerine ve romanlarına yansıtmıştır. "Sınıf" adlı şiir kitabı, toplumcu şiirin önemli örneklerinden biridir. Halkın yaşam mücadelesini, yoksulluğu ve eşitsizliği yalın bir dille anlatmıştır. Aynı zamanda "Hababam Sınıfı" romanıyla da tanınır; ancak şiirleri toplumcu edebiyatın güçlü örnekleri arasında yer alır.

5.2. Attilâ İlhan (1925-2005)

Attilâ İlhan, toplumcu gerçekçi şiir anlayışını kendine özgü bir üslupla birleştiren çok yönlü bir sanatçıdır. Şiirlerinde toplumsal konuları işlerken lirik bir dil kullanmıştır. "Duvar", "Sisler Bulvarı", "Ben Sana Mecburum" gibi eserleri vardır. Toplumcu şiire bireysel duyarlılıkları da ekleyerek özgün bir sentez oluşturmuştur. Mavi akımının öncülüğünü yapmış ve toplumcu gerçekçiliği dar kalıplardan kurtarmayı hedeflemiştir.

5.3. Ahmed Arif (1927-1991)

Ahmed Arif, Anadolu insanının acılarını, özlemlerini ve direniş ruhunu güçlü bir lirizm ile anlatan şairdir. "Hasretinden Prangalar Eskittim" adlı tek şiir kitabı, Türk şiirinin en çok okunan ve sevilen eserlerinden biridir. Şiirlerinde coğrafi ve kültürel unsurları toplumsal eleştiriyle harmanlayarak özgün bir ses oluşturmuştur.

5.4. Hasan Hüseyin Korkmazgil (1927-1984)

Hasan Hüseyin, Anadolu köylüsünün yaşam koşullarını, toprağa bağlılığını ve toplumsal mücadelesini şiirlerinde yoğun biçimde işlemiştir. "Kavel" ve "Haziranda Ölmek Zor" önemli eserleri arasındadır. Halk şiiri geleneğinden beslenen ama modern bir dil kullanan şair, toplumcu şiirin Anadolu damarını temsil eder.

5.5. Enver Gökçe (1920-1981)

Enver Gökçe, toplumcu gerçekçi şiirin önemli isimlerinden biridir. Halk edebiyatı geleneğiyle toplumcu içeriği birleştiren şiirleriyle tanınır. "Dağların Sultanı" ve "Bağımsızlık Gülü" başlıca eserleridir.

5.6. A. Kadir (Abdülkadir Meriçboyu) (1917-1985)

A. Kadir, toplumcu şiir geleneğinin güçlü temsilcilerindendir. Nâzım Hikmet'in etkisinde kalmış, ancak kendi özgün sesini de oluşturmuştur. Şiirlerinde savaş karşıtlığı, barış ve emekçi hakları gibi temaları işlemiştir.

6. Toplumcu Şiirde Kullanılan Başlıca Temalar

Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışında tekrar eden bazı temel temalar vardır. Bu temalar, şiirin toplumsal işlevini ve şairlerin dünya görüşünü yansıtır:

• Emek ve emekçi: İşçilerin, köylülerin, madencilerin, balıkçıların ve tüm çalışan insanların yaşam mücadelesi şiirin merkezindedir. Emek kutsanır, emekçi yüceltilir.
• Sınıf çatışması: Toplumsal sınıflar arasındaki eşitsizlik, zengin-yoksul karşıtlığı ve sömürü düzeni eleştirel bir gözle anlatılır.
• Özgürlük ve bağımsızlık: Bireysel ve toplumsal özgürlük, baskılara karşı direniş ve ulusların bağımsızlık mücadelesi önemli temalardır.
• Savaş karşıtlığı ve barış: Özellikle İkinci Dünya Savaşı döneminde yazılan şiirlerde savaş karşıtlığı ve barış özlemi yoğun biçimde işlenmiştir.
• Umut ve gelecek inancı: Toplumcu şiirde karamsar bir bakış açısı yerine aydınlık bir geleceğe duyulan inanç hâkimdir. Şairler, daha adil bir dünya kurulabileceğine olan inançlarını şiirlerine yansıtmışlardır.
• Anadolu ve halk: Anadolu'nun doğal güzellikleri, kültürel zenginlikleri ve halkın yaşam biçimi şiirlerde sıklıkla yer alır.
• Dayanışma ve birlik: Toplumcu şiirde bireysel başarı yerine kolektif mücadele ve dayanışma vurgulanır.

7. Toplumcu Şiirin Biçimsel Yenilikleri

Toplumcu şairler, sadece içerik bakımından değil, biçim bakımından da Türk şiirinde önemli yenilikler yapmışlardır. Bu yeniliklerin başında serbest nazımın yaygınlaştırılması gelir. Geleneksel hece ve aruz ölçülerinin terk edilmesiyle şiir daha özgür bir yapıya kavuşmuştur.

Merdiven biçimi (basamak tekniği), Nâzım Hikmet tarafından Rus fütürist şair Mayakovski'den esinlenerek Türk şiirine uyarlanmıştır. Bu teknikte bir dize birkaç satıra bölünerek alt alta yazılır. Bu sayede her sözcük veya sözcük grubu ayrı bir vurgu kazanır ve şiirin ritmik yapısı değişir.

Toplumcu şiirde ayrıca anlatıya dayalı (narratif/epik) şiir geleneği önemli bir yer tutar. Nâzım Hikmet'in "Memleketimden İnsan Manzaraları" adlı eseri, şiir formunda yazılmış bir roman olarak değerlendirilebilecek boyuttadır. Bu eser, farklı toplumsal kesimlerden insanların hikâyelerini bir tren yolculuğu çerçevesinde anlatır.

Dramatik monolog tekniği de toplumcu şiirde kullanılan biçimsel araçlardan biridir. Şair, farklı karakterlerin ağzından konuşarak toplumsal gerçekleri çok sesli bir biçimde aktarır.

8. Toplumcu Şiir ile Diğer Şiir Anlayışlarının Karşılaştırılması

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı müfredatında toplumcu şiiri diğer şiir anlayışlarıyla karşılaştırarak değerlendirmek önemlidir.

Toplumcu Şiir – Garip Akımı Karşılaştırması: Garip akımı da geleneksel şiir anlayışına karşı çıkmış ve serbest nazımı benimsemiştir. Ancak Garip akımı, günlük yaşamın sıradan anlarını mizahi bir dille anlatırken toplumcu şiir, toplumsal sorunları ve sınıfsal çatışmaları ele almıştır. Garip akımında ideolojik bir kaygı yokken toplumcu şiirde belirgin bir ideolojik duruş vardır.

Toplumcu Şiir – İkinci Yeni Karşılaştırması: İkinci Yeni, soyut imgeler, kapalı anlatım ve bireysel iç dünyayı ön plana çıkaran bir şiir anlayışıdır. Toplumcu şiir ise somut imgeler, açık anlatım ve toplumsal mesajı önceler. İkinci Yeni'de anlam kapalılığı bir tercihken toplumcu şiirde anlaşılırlık esastır.

Toplumcu Şiir – Millî Edebiyat Şiiri Karşılaştırması: Her iki anlayış da toplumsal konulara eğilmekle birlikte ideolojik temelleri farklıdır. Millî Edebiyat, ulusal kimlik ve milliyetçilik temelinde şekillenirken toplumcu şiir, sınıfsal bilinç ve evrensel eşitlik idealine dayanır.

9. Toplumcu Şiirden Örnek Metin İncelemeleri

Şimdi toplumcu şiir anlayışının özelliklerini somutlaştırmak için bazı örnek metin incelemelerine yer verelim.

9.1. Nâzım Hikmet – "Davet" Şiirinin İncelenmesi

Nâzım Hikmet'in "Davet" adlı şiiri, toplumcu şiirin en tanınmış örneklerinden biridir. Şiirde halkın ortak mücadelesine çağrı yapılır. "Dörtnala gelip Uzak Asya'dan / Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan / bu memleket bizim" dizelerinde coğrafi bir betimleme ile ulusal aidiyet duygusu birleştirilmiştir. Şiirin devamında farklı toplumsal kesimlere seslenerek birlik ve dayanışma çağrısı yapılır.

Bu şiirde serbest nazım kullanılmıştır. Dizeler farklı uzunluklarda olup herhangi bir ölçüye bağlı değildir. Dil sade ve anlaşılırdır. Şiirde somut imgeler (kısrak başı, memleket, bilek, el) ön plandadır. Tema olarak birlik, dayanışma ve vatanseverlik işlenmiştir.

9.2. Rıfat Ilgaz – "Sınıf" Şiirinin İncelenmesi

Rıfat Ilgaz'ın "Sınıf" adlı şiiri, bir öğretmenin gözünden yoksul çocukların durumunu anlatır. Şiirde eğitimdeki eşitsizlik, yoksulluk ve toplumsal adaletsizlik temaları işlenmiştir. Ilgaz, kendi öğretmenlik deneyimlerinden yola çıkarak gerçekçi bir tablo çizmiştir. Şiirin dili son derece yalın ve etkileyicidir.

10. Toplumcu Şiirin Türk Edebiyatındaki Yeri ve Önemi

Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı, Türk edebiyatının en güçlü ve en etkili akımlarından biridir. Bu anlayış, Türk şiirine hem biçimsel hem de içeriksel açıdan büyük yenilikler getirmiştir.

Biçimsel açıdan serbest nazımın yaygınlaşması, merdiven tekniğinin kullanılması ve epik şiir geleneğinin oluşturulması toplumcu şiirin en önemli katkılarıdır. İçeriksel açıdan ise toplumsal sorunların edebiyatın merkezine yerleştirilmesi, emekçi sınıfın sesinin duyurulması ve edebiyatın toplumsal dönüşüm aracı olarak kullanılması bu anlayışın temel kazanımlarıdır.

Toplumcu şiir, sadece kendi döneminde değil, sonraki kuşak şairleri de derinden etkilemiştir. 1960'lı ve 1970'li yıllarda toplumcu şiir geleneğini sürdüren pek çok şair yetişmiştir. Günümüzde de toplumcu şiirin izleri çeşitli şairlerin eserlerinde görülmektedir.

11. Toplumcu Şiirde Dil ve Anlatım Özellikleri – Ayrıntılı İnceleme

Toplumcu şiirde kullanılan dil, dönemin diğer şiir anlayışlarına göre farklılık gösterir. Bu farklılıkların en önemlisi, şiirin halka ulaşma amacının dil tercihlerini doğrudan etkilemiş olmasıdır.

Toplumcu şairler, Osmanlıca tamlamalar ve Arapça-Farsça kökenli ağır sözcükler yerine Türkçe ve halk ağzı sözcüklerini tercih etmişlerdir. Günlük konuşma dilinin doğallığı şiire taşınmıştır. Ancak bu, dilin estetik değerinden ödün verildiği anlamına gelmez; aksine halk dilinin güzelliği ve zenginliği şiirde ustaca değerlendirilmiştir.

Toplumcu şiirde hitabet (söylev) üslubu sıkça karşılaşılan bir anlatım biçimidir. Şairler, doğrudan okuyucuya veya halka seslenerek şiirlerine coşkulu bir ton katmışlardır. Bu üslup, şiirlerin topluluk önünde okunmaya, seslendirilmeye uygun olmasını sağlamıştır.

Ayrıca öyküleyici (narratif) anlatım da toplumcu şiirde yaygın olarak kullanılmıştır. Şairler, bir olay örgüsü içinde toplumsal gerçekleri anlatmış ve şiirlerini hikâye unsurlarıyla zenginleştirmişlerdir. Nâzım Hikmet'in "Memleketimden İnsan Manzaraları" ve "Kuvâyi Milliye Destanı" bu tekniğin en başarılı örnekleridir.

12. Toplumcu Şiirin Dünya Edebiyatındaki Karşılıkları

Toplumcu şiir anlayışı yalnızca Türk edebiyatına özgü değildir; dünya edebiyatında da güçlü temsilcileri vardır. Rus şiirinde Vladimir Mayakovski, Şili'de Pablo Neruda, İspanya'da Federico García Lorca, Türkiye'de ise Nâzım Hikmet bu akımın dünya çapında tanınan isimleridir.

Toplumcu gerçekçilik, edebiyatta 1930'lu yıllardan itibaren dünya genelinde etkili olmuştur. Sovyetler Birliği'nde resmi sanat anlayışı olarak benimsenen toplumcu gerçekçilik, Latin Amerika, Asya ve Afrika edebiyatlarında da güçlü yansımalar bulmuştur. Türk toplumcu şiiri, bu dünya geleneğinin önemli bir parçasıdır ve özellikle Nâzım Hikmet sayesinde evrensel ölçekte tanınmaktadır.

13. Sınav İçin Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı sınavlarında Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı konusundan çıkabilecek sorulara hazırlanırken şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Toplumcu şiirin genel özelliklerini (serbest nazım, sade dil, toplumsal temalar, ideolojik içerik) iyi bilmek gerekir.
• Nâzım Hikmet'in eserleri ve şiir anlayışı en sık sorulan konular arasındadır.
• Toplumcu şiir ile Garip ve İkinci Yeni akımları arasındaki farklar sorulabilir.
• Merdiven biçimi (basamak tekniği) ve serbest nazımın ne olduğu bilinmelidir.
• Şairlerin eserleriyle eşleştirilmesi türünde sorular gelebilir.
• Verilen bir şiirden hareketle toplumcu şiirin özelliklerini belirleme soruları sıklıkla çıkmaktadır.

Sonuç

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cumhuriyet Dönemi Toplumcu Şiir Anlayışı konusu, Türk edebiyatının toplumsal gerçekçilik temelindeki en güçlü şiir hareketini kapsayan zengin bir konudur. Nâzım Hikmet'in öncülüğünde şekillenen bu anlayış, Türk şiirine serbest nazım, merdiven biçimi, epik şiir geleneği gibi önemli yenilikler kazandırmıştır. Toplumcu şairler, sanatı halkın sesi olarak konumlandırmış, toplumsal sorunları cesurca dile getirmiş ve daha adil bir dünya idealini şiirlerine yansıtmışlardır. Bu konuyu iyi kavramak, hem edebiyat tarihini anlamak hem de sınavlarda başarılı olmak açısından büyük önem taşımaktadır.