Destek ve Hareket Sistemi

6. Sınıf Fen Bilimleri Destek ve Hareket Sistemi

Vücudumuz, günlük hayatta yaptığımız tüm hareketleri gerçekleştirebilmek için mükemmel bir sisteme sahiptir. Bu sistem destek ve hareket sistemi olarak adlandırılır. 6. Sınıf Fen Bilimleri Destek ve Hareket Sistemi konusu, iskelet sistemi, kas sistemi ve eklemler gibi temel yapıları kapsamlı biçimde ele alır. Bu konu anlatımında kemiklerin görevlerini, çeşitlerini, eklem türlerini ve kasların çalışma prensiplerini öğrencilere uygun bir dille açıklayacağız.

Destek ve Hareket Sisteminin Görevleri

Destek ve hareket sistemi vücudumuzda birçok önemli görevi yerine getirir. Bu görevleri şu şekilde sıralayabiliriz:

• Vücuda şekil vermek: İskelet sistemi, vücudumuzun dik durmasını ve belirli bir şekle sahip olmasını sağlar. Kemikler olmasaydı vücudumuz şekilsiz bir kütle gibi olurdu.
• İç organları korumak: Kafatası beyni, göğüs kafesi kalp ve akciğerleri, omurga ise omurilği korur. Bu koruma işlevi hayati önem taşır.
• Hareketi sağlamak: Kasların kemiklere bağlanması ve eklemler sayesinde vücudumuz hareket eder. Yürümek, koşmak, yazı yazmak gibi tüm hareketler bu sistem sayesinde gerçekleşir.
• Kan hücresi üretmek: Kemiklerin iç kısmında bulunan kemik iliği, kan hücrelerinin üretildiği yerdir.
• Mineral depolamak: Kemikler kalsiyum ve fosfor gibi mineralleri depolar ve gerektiğinde vücuda salar.

İskelet Sistemi

İskelet sistemi, vücudumuzun çatısını oluşturan kemiklerden meydana gelir. Yetişkin bir insanın vücudunda 206 kemik bulunur. Bebekler dünyaya yaklaşık 270 kemikle gelir; ancak büyüme sürecinde bazı kemikler birbirine kaynaşarak bu sayı 206'ya düşer. İskelet sistemi, vücuda destek olmanın yanında hareket etmemizi ve iç organlarımızı korumamızı sağlar.

Kemiklerin Yapısı

Kemikler canlı dokulardan oluşur ve sürekli olarak kendini yeniler. Bir kemiğin yapısında şu bölümler bulunur:

• Kemik zarı (Periost): Kemiğin en dış tabakasıdır. Kemiğin beslenmesini sağlar ve kırık oluştuğunda iyileşme sürecinde büyük rol oynar.
• Sert kemik dokusu (Kompakt kemik): Kemik zarının altında bulunan sert ve yoğun tabakadır. Kemiğe dayanıklılık kazandırır.
• Süngerimsi kemik dokusu: Sert kemik dokusunun altında yer alır. Gözenekli bir yapıya sahiptir ve hafiflik sağlar.
• Kemik iliği: Kemiklerin iç boşluğunda bulunur. Kırmızı kemik iliği kan hücresi üretirken, sarı kemik iliği yağ depolar.

Kemik Çeşitleri

Vücudumuzdaki kemikler şekillerine göre üç gruba ayrılır:

• Uzun kemikler: Boyları enlerinden fazla olan kemiklerdir. Kol kemiği (humerus), uyluk kemiği (femur), kaval kemiği ve kamış kemiği uzun kemiklere örnektir. Uyluk kemiği vücudumuzdaki en uzun kemiktir.
• Kısa kemikler: Boyları ve enleri birbirine yakın olan kemiklerdir. El bilek kemikleri, ayak bilek kemikleri ve omurlar kısa kemiklere örnektir.
• Yassı kemikler: İnce ve geniş yapıda olan kemiklerdir. Kafatası kemikleri, kürek kemiği, kaburga kemikleri ve kalça kemiği yassı kemiklere örnektir. Yassı kemikler genellikle iç organları koruma görevini üstlenir.

İskeletin Bölümleri

İnsan iskeleti, baş iskeleti, gövde iskeleti ve kol-bacak iskeleti olmak üzere üç ana bölümden oluşur. Her bölüm farklı kemiklerden meydana gelir ve farklı görevler üstlenir.

Baş İskeleti

Baş iskeleti, kafatası kemikleri ve yüz kemikleri olmak üzere iki kısımdan oluşur. Kafatası kemikleri beyni korur ve yassı kemiklerden meydana gelir. Kafatası kemikleri arasındaki eklemler oynamaz eklem türündedir; yani bu kemikler hareket etmez. Yüz kemikleri ise alt çene kemiği hariç birbirine kaynaşmış durumdadır. Alt çene kemiği, kafatasındaki tek oynar eklemli kemiktir ve yemek yeme, konuşma gibi işlevlerde görev alır.

Gövde İskeleti

Gövde iskeleti; omurga, göğüs kafesi ve kalça kemiklerinden oluşur.

• Omurga: 33 adet omur kemikten oluşan ve vücudun ana destek eksenini meydana getiren yapıdır. Omurlar arasında kıkırdak diskler bulunur. Bu diskler darbe emici görevi görerek omurların birbirine sürtünmesini engeller. Omurga, boyun bölgesi (7 omur), sırt bölgesi (12 omur), bel bölgesi (5 omur), sağrı bölgesi (5 kaynaşmış omur) ve kuyruk sokumu (4 kaynaşmış omur) olmak üzere beş bölümden oluşur. Omurga içinde omurilik kanalı bulunur ve omurilği korur.
• Göğüs kafesi: 12 çift kaburga kemiği ve göğüs kemiğinden (sternum) oluşur. Kalp, akciğerler ve büyük damarlar gibi hayati organları korur. Üstteki 7 çift kaburga doğrudan göğüs kemiğine bağlıdır (gerçek kaburgalar). 8, 9 ve 10. kaburgalar kıkırdakla göğüs kemiğine bağlıdır (yalancı kaburgalar). 11 ve 12. kaburgalar ise göğüs kemiğine bağlı değildir (yüzen kaburgalar).
• Kalça kemiği: Gövde ile bacaklar arasında bağlantı sağlar, iç organları alt taraftan destekler ve korur.

Kol ve Bacak İskeleti

Üst ekstremite (kol) iskeleti; köprücük kemiği, kürek kemiği, pazu kemiği (humerus), dirsek kemiği (ulna), döner kemik (radius) ile el bilek, el tarak ve parmak kemiklerinden oluşur. Alt ekstremite (bacak) iskeleti ise uyluk kemiği (femur), diz kapağı (patella), kaval kemiği (tibia), kamış kemiği (fibula) ile ayak bilek, ayak tarak ve parmak kemiklerinden meydana gelir. Uyluk kemiği vücudumuzdaki en uzun ve en güçlü kemiktir.

Eklemler

Kemiklerin birbirleriyle birleştiği noktalara eklem denir. Eklemler, vücudumuzun hareket edebilmesinde kritik öneme sahiptir. 6. Sınıf Fen Bilimleri Destek ve Hareket Sistemi konusunda eklemler üç gruba ayrılarak incelenir:

1. Oynar Eklemler

Bu eklem türünde kemikler geniş açıyla ve rahatça hareket edebilir. Oynar eklemler, vücuttaki en hareketli eklem türüdür. İki alt gruba ayrılır:

• Top-yuva eklemi: Her yöne hareket imkânı sağlar. Omuz eklemi ve kalça eklemi bu türe örnektir. Bir kemiğin yuvarlak ucu, diğer kemiğin çukur kısmına oturur.
• Menteşe eklemi: Tek yönde hareket sağlar, kapı menteşesi gibi çalışır. Dirsek eklemi ve diz eklemi bu türe örnektir.

Oynar eklemlerde kemik uçları kıkırdak doku ile kaplıdır. Bu kıkırdak sürtünmeyi azaltır ve darbeyi yumuşatır. Ayrıca eklem kapsülü içinde bulunan sinovyal sıvı (eklem sıvısı) kemiklerin rahat hareket etmesini sağlar.

2. Yarı Oynar Eklemler

Bu eklem türünde hareket sınırlıdır. Kemikler arasında kıkırdak yastıklar bulunur ve çok az miktarda hareket sağlanır. Omurga kemikleri arasındaki eklemler yarı oynar ekleme en iyi örnektir. Her bir omur arasındaki hareket çok azdır; ancak tüm omurların bir arada yaptığı hareket, bel bükme ve dönme gibi hareketleri mümkün kılar.

3. Oynamaz Eklemler

Bu eklem türünde kemikler arasında hiç hareket yoktur. Kemikler birbirine kaynaşmış durumdadır. Kafatası kemikleri arasındaki eklemler oynamaz ekleme örnektir. Kafatası kemiklerinin kaynaşması beyni dışarıdan gelecek darbelere karşı korur.

Kas Sistemi

Kaslar, hareket etmemizi sağlayan yapılardır. İnsan vücudunda yaklaşık 700 kas bulunur ve vücut ağırlığının yaklaşık %40-45'ini kaslar oluşturur. Kaslar kasılma ve gevşeme yoluyla çalışır. 6. Sınıf Fen Bilimleri Destek ve Hareket Sistemi konusunda kaslar üç gruba ayrılır:

1. İskelet Kasları (Çizgili Kaslar)

İskelet kasları kemiklere kirişler (tendonlar) aracılığıyla bağlıdır. Bu kaslar isteğimizle çalışır; yani onları bilinçli olarak kontrol edebiliriz. Koşmak, yürümek, yazı yazmak, top atmak gibi tüm istemli hareketler iskelet kasları sayesinde gerçekleşir. Mikroskop altında incelendiğinde çizgili (enine bantlı) bir görüntü verirler, bu nedenle "çizgili kaslar" olarak da adlandırılırlar. İskelet kasları çabuk yorulur.

2. Düz Kaslar

Düz kaslar, iç organların duvarlarında bulunur. Mide, bağırsak, mesane, damar gibi yapıların çevresinde yer alır. İsteğimiz dışında çalışır; yani bilinçli olarak kontrol edemeyiz. Örneğin midemizin kasılarak yiyecekleri karıştırmasını biz kontrol etmeyiz, bu olay otomatik olarak gerçekleşir. Düz kaslar yavaş kasılır ve geç yorulur.

3. Kalp Kası

Kalp kası sadece kalpte bulunan özel bir kas türüdür. Yapı olarak çizgili kaslara benzer ancak isteğimiz dışında çalışır. Kalp kası ömür boyu ritmik biçimde kasılıp gevşeyerek kanı vücuda pompalar. Hiç yorulmadan sürekli çalışabilen tek kas türüdür. Bu özellik kalp kasını diğer kas türlerinden ayıran en önemli niteliktir.

Kasların Çalışma Prensibi

İskelet kasları genellikle zıt (antagonist) çiftler halinde çalışır. Bir kas kasılırken karşıtı gevşer. Bu sayede düzgün ve kontrollü hareketler yapabiliriz. Bunu en iyi dirsek hareketinde görebiliriz:

Kolunuzu büktüğünüzde üst koldaki biseps kası (ön taraftaki kas) kasılarak kısalır, triseps kası (arka taraftaki kas) ise gevşeyerek uzar. Kolunuzu düzelttiğinizde tam tersi olur: Triseps kasılır, biseps gevşer. Bu zıt çalışma sistemi sayesinde hareketler düzenli bir şekilde gerçekleşir.

Bir kas tek başına hem çekme hem itme yapamaz; kas sadece kasılarak çekme kuvveti uygulayabilir. Bu nedenle her hareket için en az iki zıt kasın birlikte çalışması gerekir.

Kemik ve Eklem Sağlığı

Destek ve hareket sistemimizin sağlığını korumak hayat kalitemiz açısından büyük önem taşır. Kemik, eklem ve kas sağlığını korumak için dikkat etmemiz gereken noktalar şunlardır:

• Dengeli ve sağlıklı beslenme: Kemiklerin güçlü olması için kalsiyum ve D vitamini açısından zengin besinler tüketilmelidir. Süt, yoğurt, peynir gibi süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler ve balık kalsiyum açısından zengindir.
• Düzenli egzersiz yapma: Fiziksel aktivite kemikleri güçlendirir, kasları geliştirir ve eklemlerin esnek kalmasını sağlar. Yüzme, yürüyüş, bisiklet gibi aktiviteler destek ve hareket sistemi için faydalıdır.
• Doğru duruş ve oturuş: Oturma ve ayakta durma pozisyonuna dikkat etmek omurga sağlığı açısından çok önemlidir. Kamburlaşmak omurga eğriliklerine neden olabilir. Sırt çantası iki omuzdan taşınmalıdır.
• D vitamini için güneş ışığı: D vitamini kalsiyumun kemiklere yerleşmesini sağlar. Güneş ışığından yeterince faydalanmak D vitamini sentezi için gereklidir.
• Aşırı kilolardan kaçınma: Fazla kilo eklemlere ve kemiklere baskı yaparak eklem sorunlarına yol açabilir.
• Koruyucu ekipman kullanma: Spor yaparken diz ve dirsek koruyucuları, kask gibi ekipmanlar kullanmak kırık ve çıkık riskini azaltır.

Kemiklerde ve Eklemlerde Görülen Sorunlar

Destek ve hareket sisteminde çeşitli sorunlar ortaya çıkabilir:

• Kırık: Kemiklerin sert bir darbe sonucu kırılmasıdır. Kırılan kemikler, kemik zarı sayesinde zamanla iyileşir ve kaynayabilir.
• Çıkık: Kemiklerin eklem yerinden ayrılmasıdır. Çok ağrılı olur ve acil müdahale gerektirir.
• Burkulma: Eklem bağlarının zorlanması veya gerilmesi sonucu oluşur. Özellikle ayak bileğinde sık görülür.
• Osteoporoz (Kemik erimesi): Kemiklerin mineral kaybederek zayıflaması ve kırılgan hale gelmesidir. Özellikle yaşlılıkta ve kalsiyum eksikliğinde görülür.
• Omurga eğrilikleri: Skolyoz (yana eğrilik), kifoz (kamburluk) ve lordoz (bel çukurluğunun artması) omurga eğriliklerinin türleridir. Yanlış oturuş ve duruş bu sorunlara neden olabilir.

Kıkırdak Doku

Kıkırdak, kemikten daha esnek ve yumuşak bir bağ dokusudur. Vücudumuzda birçok yerde bulunur ve önemli görevler üstlenir. Burun, kulak kepçesi, soluk borusu ve eklem yüzeyleri kıkırdak yapıdadır. Kıkırdak, eklemlerde sürtünmeyi azaltır ve darbeleri emer. Ayrıca bebeklerde iskeletin büyük bölümü kıkırdaktan oluşur; büyüme sürecinde kıkırdaklar yavaş yavaş kemik dokuya dönüşür. Bu sürece kemikleşme (osifikasyon) denir.

Kemik, Kıkırdak ve Kas İlişkisi

Destek ve hareket sistemi bir bütün olarak çalışır. Kemikler vücuda destek sağlar ve kaldıraç görevi görür. Eklemler kemiklerin birbirine bağlandığı ve hareketin oluştuğu noktalardır. Kaslar ise kasılarak kemikleri hareket ettirir. Bu üç yapının uyumlu çalışması sayesinde her türlü hareketi gerçekleştirebiliriz. Bir hareketi düşünelim: Elinizi kaldırmak istediğinizde beyniniz sinir sistemi aracılığıyla kas hücrelerine komut gönderir, ilgili kaslar kasılır, bu kasılma kuvveti kirişler aracılığıyla kemiklere iletilir ve eklem noktasında hareket meydana gelir.

Özet

6. Sınıf Fen Bilimleri Destek ve Hareket Sistemi konusunda öğrendiklerimizi kısaca tekrar edelim: Destek ve hareket sistemi iskelet sistemi ve kas sisteminden oluşur. İskelet sisteminde 206 kemik bulunur ve kemikler uzun, kısa ve yassı olmak üzere üçe ayrılır. Eklemler oynar, yarı oynar ve oynamaz eklem olarak sınıflandırılır. Kaslar ise iskelet kasları, düz kaslar ve kalp kası olarak üç gruba ayrılır. İskelet kasları zıt çiftler halinde çalışarak hareketi sağlar. Sağlıklı bir destek ve hareket sistemi için dengeli beslenme, düzenli egzersiz ve doğru duruş alışkanlıkları büyük önem taşır.