19 Mayıs 1919 ve Kongreler Dönemi

6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – 19 Mayıs 1919 ve Kongreler Dönemi

Bu konu anlatımında, 6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 2. ünitesi olan Millî Uyanış ünitesinde yer alan 19 Mayıs 1919 ve Kongreler Dönemi konusunu detaylı biçimde ele alacağız. Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra vatanın dört bir yanında başlayan işgallere karşı Türk milletinin nasıl örgütlendiğini, Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışını ve ardından gerçekleştirilen kongrelerin Millî Mücadele’ye nasıl zemin hazırladığını öğreneceğiz.

1. Mondros Ateşkes Antlaşması Sonrası Durum

30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti’ni fiilen savunmasız bıraktı. Antlaşmanın 7. maddesi, İtilaf Devletlerine "güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı" tanıyordu. Bu madde, işgallerin yasal kılıfı olarak kullanıldı. İngilizler Musul, Urfa, Antep ve Maraş’ı; Fransızlar Adana ve çevresini; İtalyanlar Antalya ve Konya bölgesini işgal ettiler. En acı gelişme ise 15 Mayıs 1919’da Yunanlıların İzmir’i işgal etmesi oldu.

Bu işgaller karşısında Osmanlı Hükûmeti etkisiz kaldı. İstanbul Hükûmeti, İtilaf Devletlerinin baskısı altındaydı ve işgallere karşı ciddi bir direniş gösteremedi. İşte böyle bir ortamda halkın kendi haklarını savunmak için örgütlenmesi kaçınılmaz hâle geldi.

2. Millî Cemiyetler ve Halkın Örgütlenmesi

İşgallerin başlamasıyla birlikte Anadolu’nun çeşitli yerlerinde Kuvâ-yı Millîye adı verilen silahlı direniş grupları ve Millî Cemiyetler kuruldu. Bu cemiyetlerin amacı bulundukları bölgeyi işgalden kurtarmaktı. Başlıca millî cemiyetler şunlardı:

• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu illerinin Ermenilere verilmesini önlemek amacıyla kurulmuştur.
• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Trakya’nın Yunanlılara verilmesini engellemek için kurulmuştur.
• İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: İzmir ve çevresinin Yunan işgalinden korunması amacıyla faaliyet göstermiştir.
• Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresinin Fransız işgalinden kurtarılmasını hedeflemiştir.
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti: Doğu Karadeniz bölgesinin korunması amacıyla kurulmuştur.

Bu cemiyetler bölgesel düzeyde önemli çalışmalar yaptılar; ancak tek bir merkezden yönetilmedikleri için millî mücadelenin bütünlüğünü sağlamakta yetersiz kaldılar. İşte tam da bu noktada Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışı millî mücadelenin dönüm noktası olmuştur.

3. Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkışı – 19 Mayıs 1919

19 Mayıs 1919, Türk tarihinde bir milat olarak kabul edilir. Bu tarih, Millî Mücadele’nin fiilen başladığı gündür. Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla İstanbul’dan ayrılarak 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak bastı. Resmî görevi Samsun ve çevresindeki asayişsizliği incelemek ve düzeni sağlamaktı; ancak gerçek amacı, millî iradeye dayanan bir kurtuluş hareketi başlatmaktı.

Mustafa Kemal, Samsun’a çıktığında yanında bir grup subay ve yaveri bulunuyordu. Samsun’da kısa bir süre kaldıktan sonra 25 Mayıs 1919’da Havza’ya geçti. Havza’da yayımladığı genelge ile İzmir’in işgalini kınayan mitingler düzenlenmesini istedi. Bu adım, millî bilincin uyanmasında önemli bir rol oynadı.

19 Mayıs 1919 tarihi, günümüzde Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutlanmaktadır. Bu bayram, Mustafa Kemal’in gençliğe olan güvenini ve millî mücadele ruhunu simgelemektedir.

4. Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal, Havza’da bulunduğu süre içinde 28 Mayıs 1919’da bir genelge yayımladı. Bu genelgede işgallerin protesto edilmesi ve halkın millî bilinçle hareket etmesi çağrısında bulundu. Havza Genelgesi’nin önemli maddeleri şunlardı:

• İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesi istenmiştir.
• Büyük devletlere ve İstanbul Hükûmeti’ne protesto telgrafları çekilmesi kararlaştırılmıştır.
• Mitinglerin düzenli ve disiplinli olması, azınlıklara karşı saldırgan bir tutum takınılmaması vurgulanmıştır.

Havza Genelgesi, halkın sesini duyurması açısından büyük bir adımdı. Ancak henüz millî bir örgütlenme sağlanamamıştı. Bu nedenle Mustafa Kemal bir sonraki adım olarak Amasya’ya geçti.

5. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Amasya Genelgesi, Millî Mücadele’nin en önemli belgelerinden biridir. 22 Haziran 1919’da Mustafa Kemal Paşa, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele tarafından imzalanmıştır. Kazım Karabekir de telgrafla onay vermiştir. Genelgenin temel maddeleri şöyledir:

• "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." Bu cümle, kurtuluş mücadelesinin gerekçesini ortaya koymuştur.
• "İstanbul Hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir." Bu ifade, İstanbul Hükûmeti’ne duyulan güvensizliği açıkça belirtmiştir.
• "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." Bu madde, millî egemenlik ilkesinin temelini oluşturmuştur.
• Sivas’ta millî bir kongre toplanması kararlaştırılmıştır.
• Her ilden halkın güvenini kazanmış üç delegenin Sivas’a gönderilmesi istenmiştir.

Amasya Genelgesi’nin önemi büyüktür, çünkü bu belge Millî Mücadele’nin gerekçesini, yöntemini ve hedefini açıkça ortaya koymuştur. Ayrıca millî egemenlik kavramı ilk kez bu genelgede vurgulanmıştır. Bu yönüyle Amasya Genelgesi, âdeta Millî Mücadele’nin bildirisi niteliğindedir.

6. Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919)

Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu’daki millî cemiyetlerin bir araya gelerek toplandığı bölgesel bir kongredir. Kongre, 23 Temmuz 1919’da başlamış ve 7 Ağustos 1919’da sona ermiştir. Mustafa Kemal Paşa kongre başkanı seçilmiştir. Kongre öncesinde Mustafa Kemal, 8-9 Temmuz 1919 gecesi askerlik görevinden istifa ederek sivil bir lider olarak mücadeleye devam etme kararı almıştır. Bu karar, onun vatan sevgisinin ve kararlılığının en büyük göstergesidir.

Erzurum Kongresi’nde alınan başlıca kararlar şunlardır:

• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Bu karar, ülkenin toprak bütünlüğünü savunmaktadır.
• Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı, millet birlikte direniş gösterecektir.
• İstanbul Hükûmeti vatanın bütünlüğünü koruyamazsa, geçici bir hükûmet kurulacaktır.
• Kuvâ-yı Millîye’yi etkin kılmak ve millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
• Azınlıklara, siyasi egemenliğimizi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
• Manda ve himaye kabul edilemez.
• Millî Meclis’in derhal toplanması ve hükûmet işlerinin meclis denetiminde yürütülmesi istenmiştir.
• Doğu illeri adına bir Temsil Heyeti oluşturulmuş ve başkanlığına Mustafa Kemal seçilmiştir.

Erzurum Kongresi, bölgesel nitelikli olmasına rağmen aldığı kararlar bakımından ulusal önem taşımaktadır. Kongrede manda ve himaye kesinlikle reddedilmiş, millî egemenlik ilkesi benimsenmiş ve Temsil Heyeti oluşturularak millî mücadelenin yürütme organı kurulmuştur.

7. Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)

Sivas Kongresi, Millî Mücadele’nin en kritik dönüm noktalarından biridir. 4 Eylül 1919’da başlamış ve 11 Eylül 1919’da sona ermiştir. Amasya Genelgesi’nde kararlaştırıldığı şekilde yurdun dört bir yanından gelen delegelerin katılımıyla toplanan bu kongre, ulusal nitelikli bir kongredir. Mustafa Kemal Paşa yine kongre başkanı seçilmiştir.

Sivas Kongresi’nde alınan başlıca kararlar şunlardır:

• Erzurum Kongresi’nde alınan kararlar aynen kabul edilmiş ve tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletilmiştir.
• Yurdun çeşitli yerlerinde faaliyet gösteren millî cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında tek bir çatı altında birleştirilmiştir. Bu karar, dağınık olan direniş hareketini merkezi bir yapıya kavuşturmuştur.
• Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.
• Temsil Heyeti, tüm vatanı temsil edecek şekilde genişletilmiş ve yürütme yetkisi verilmiştir.
• Millî Meclis’in bir an önce toplanması gerektiği yinelenmiştir.
• İrade-i Milliye adıyla bir gazete çıkarılması kararlaştırılmıştır.

Sivas Kongresi’nin en büyük kazanımı, millî mücadelenin bölgesel olmaktan çıkıp ulusal bir nitelik kazanmasıdır. Tüm cemiyetlerin tek çatı altında toplanması, birlik ve beraberliğin sağlanması açısından tarihi bir adımdır. Ayrıca Temsil Heyeti’nin yetkileri genişletilerek âdeta bir hükûmet gibi çalışması sağlanmıştır.

8. Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)

Sivas Kongresi’nden sonra İstanbul Hükûmeti, Anadolu’daki millî hareketin gücünü kabul etmek zorunda kaldı. Yeni sadrazam Ali Rıza Paşa, Temsil Heyeti ile görüşme yapılmasını kabul etti. 20-22 Ekim 1919 tarihleri arasında Amasya’da gerçekleştirilen bu görüşmelerde İstanbul Hükûmeti adına Bahriye Nazırı Salih Paşa, Temsil Heyeti adına ise Mustafa Kemal Paşa katıldı.

Amasya Görüşmeleri’nde varılan başlıca kararlar şunlardır:

• Türk topraklarının bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı korunacaktır.
• Azınlıklara, devletin bağımsızlığını zedeleyecek ayrıcalıklar tanınmayacaktır.
• Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İstanbul Hükûmeti tarafından tanınacaktır.
• Meclis-i Mebusan’ın en kısa sürede toplanması sağlanacaktır.

Bu görüşmeler önemlidir çünkü İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti’ni ve dolayısıyla millî mücadeleyi hukuken tanımış oldu. Bu durum, Anadolu’daki millî hareketin meşruiyet kazanması açısından büyük bir başarıydı.

9. Temsil Heyeti’nin Ankara’ya Gelmesi (27 Aralık 1919)

Amasya Görüşmeleri’nden sonra Meclis-i Mebusan’ın İstanbul’da toplanmasına karar verildi. Mustafa Kemal, meclisin İstanbul’da toplanmasına karşıydı, çünkü İstanbul işgal altındaydı ve meclis üzerinde baskı kurulabilirdi. Ancak çoğunluğun kararına saygı gösterdi. Bunun yerine Temsil Heyeti’nin merkezini Ankara’ya taşıma kararı aldı. Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti, 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi.

Ankara’nın merkez olarak seçilmesinin başlıca nedenleri şunlardır:

• Anadolu’nun ortasında stratejik bir konumda bulunması.
• Demiryolu bağlantısının olması, haberleşme ve ulaşımın kolaylaştırılması.
• Batı Cephesi’ne yakın olması.
• İşgal altında olmaması ve güvenli bir ortam sunması.

10. Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920)

Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı 12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplandı. Mustafa Kemal’in İstanbul’a gitmemesi ve meclise katılmaması dikkat çekiciydi; çünkü o, İstanbul’un güvenli olmadığını biliyordu. Meclis, 28 Ocak 1920 tarihinde Misak-ı Millî (Millî Ant) kararlarını kabul etti. Misak-ı Millî’nin temel maddeleri şunlardır:

• Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Türk çoğunluğun yaşadığı topraklar bir bütündür ve hiçbir şekilde bölünemez.
• Batı Trakya’nın geleceği halk oylaması ile belirlenecektir.
• Arap topraklarının geleceği de halk oylamasıyla belirlenmelidir.
• Azınlıkların hakları, komşu ülkelerdeki Müslüman halkın haklarıyla orantılı olarak belirlenecektir.
• Kapitülasyonlar kabul edilemez.
• Siyasi, mali ve hukuki bağımsızlığımızı kısıtlayan her türlü anlaşma reddedilmiştir.

Misak-ı Millî, Türk milletinin kabul edebileceği en alt sınırı belirlemiştir. Bu belge, Millî Mücadele’nin hedeflerini ve sınırlarını net bir şekilde ortaya koymuş ve sonraki tüm diplomatik müzakerelerin temel referans noktası olmuştur.

11. Kongreler Döneminin Genel Değerlendirmesi

19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışla başlayan ve Sivas Kongresi ile zirveye ulaşan Kongreler Dönemi, Millî Mücadele’nin temellerinin atıldığı süreçtir. Bu dönemde gerçekleşen önemli gelişmeleri şu şekilde özetleyebiliriz:

• Mustafa Kemal, Samsun’a çıkarak millî mücadeleyi fiilen başlatmıştır.
• Havza ve Amasya genelgeleriyle halk bilinçlendirilmiş ve örgütlenmenin temelleri atılmıştır.
• Erzurum Kongresi ile bölgesel düzeyde önemli kararlar alınmış, Temsil Heyeti kurulmuştur.
• Sivas Kongresi ile millî mücadele ulusal bir nitelik kazanmış, tüm cemiyetler tek çatı altında birleşmiştir.
• Amasya Görüşmeleri ile İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti’ni tanımak zorunda kalmıştır.
• Misak-ı Millî ile millî sınırlar ve hedefler kesin olarak belirlenmiştir.

Bu dönemin en önemli özelliği, kararların millî iradeye dayandırılmasıdır. Mustafa Kemal, başından itibaren halkın desteğini ve katılımını ön planda tutmuştur. Kongreler, halkın temsilcilerinin katılımıyla gerçekleştirilmiş ve alınan kararlar millî egemenlik ilkesi doğrultusunda şekillenmiştir.

12. Mustafa Kemal’in Liderlik Özellikleri

Kongreler Dönemi, Mustafa Kemal’in olağanüstü liderlik vasıflarını ortaya koymuştur. O, askerlik görevinden istifa ederek kişisel çıkarlarını değil milletin çıkarlarını ön plana koymuştur. İleri görüşlülüğü sayesinde İstanbul’un güvenli olmadığını fark etmiş ve mücadelenin merkezini Anadolu’ya taşımıştır. Halkla doğrudan iletişim kurarak millî bilinci güçlendirmiş, farklı fikirleri bir araya getirmeyi başarmıştır.

Mustafa Kemal’in en dikkat çekici özelliklerinden biri de demokratik bir tutum sergilemesidir. Kongreler sürecinde kararlar oylama yoluyla alınmış, farklı görüşlere saygı gösterilmiştir. Bu durum, cumhuriyetin temellerinin daha mücadele yıllarında atıldığını göstermektedir.

13. Kongreler Döneminin Millî Mücadele’ye Katkıları

Kongreler Dönemi, Millî Mücadele’nin başarıya ulaşmasında hayati bir rol oynamıştır. Bu dönemde sağlanan en büyük kazanım, dağınık hâldeki direniş hareketlerinin tek bir çatı altında birleştirilmesidir. Millî cemiyetlerin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirilmesi, millî mücadeleyi güçlü ve organize bir yapıya kavuşturmuştur.

Ayrıca bu dönemde ortaya çıkan Temsil Heyeti, TBMM açılana kadar millî mücadelenin yürütme organı olarak görev yapmıştır. Temsil Heyeti, Mustafa Kemal’in liderliğinde hem askeri hem de siyasi kararları koordine etmiştir.

Kongreler Dönemi’nde alınan kararlar, 23 Nisan 1920’de açılacak olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ve ardından kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerini oluşturmuştur. Millî egemenlik, bağımsızlık, toprak bütünlüğü ve manda-himaye reddi gibi ilkeler, bu dönemde belirlenmiş ve Cumhuriyet’in kurucu değerleri hâline gelmiştir.

14. Kronolojik Özet

Konuyu daha iyi kavrayabilmek için önemli tarihleri kronolojik olarak sıralayalım:

• 30 Ekim 1918: Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.
• 15 Mayıs 1919: Yunanlılar İzmir’i işgal etti.
• 19 Mayıs 1919: Mustafa Kemal Samsun’a çıktı.
• 28 Mayıs 1919: Havza Genelgesi yayımlandı.
• 22 Haziran 1919: Amasya Genelgesi yayımlandı.
• 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919: Erzurum Kongresi toplandı.
• 4–11 Eylül 1919: Sivas Kongresi toplandı.
• 20–22 Ekim 1919: Amasya Görüşmeleri yapıldı.
• 27 Aralık 1919: Temsil Heyeti Ankara’ya geldi.
• 12 Ocak 1920: Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı toplandı.
• 28 Ocak 1920: Misak-ı Millî kabul edildi.

Sonuç

6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersi kapsamında ele aldığımız 19 Mayıs 1919 ve Kongreler Dönemi, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin en kritik evresidir. Bu dönemde Mustafa Kemal’in önderliğinde alınan kararlar, yalnızca savaşın kazanılmasını değil, aynı zamanda modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasını da mümkün kılmıştır. Millî egemenlik, bağımsızlık ve birlik ilkeleri, bu dönemde atılan tohumlardan filizlenmiştir. Her Türk genci, bu dönemi iyi anlamalı ve Atatürk’ün "Gençliğe Hitabe"sinde belirttiği gibi vatanın korunması görevinin kendisine emanet edildiğini bilmelidir.