Cemiyetler ve Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi

6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Cemiyetler ve Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi

Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle Osmanlı Devleti çok zor bir dönemece girmiştir. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı topraklarının işgal edilmesinin önünü açmış ve milletin bağımsızlığı büyük tehlikeye düşmüştür. İşte bu karanlık günlerde Türk milleti, vatanını kurtarmak için örgütlenmeye başlamıştır. Bu örgütlenme sürecinin en önemli ayaklarından biri cemiyetler, diğeri ise Millî Mücadele'nin hazırlık dönemi faaliyetleridir. Bu yazıda 6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Cemiyetler ve Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi konusunu tüm ayrıntılarıyla öğreneceksiniz.

Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonuçları

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti, İttifak Devletleri safında savaşa girmiş ancak savaşın sonunda yenilgiyi kabul etmek zorunda kalmıştır. 30 Ekim 1918 tarihinde Limni adasının Mondros Limanı'nda imzalanan ateşkes antlaşması, Osmanlı Devleti açısından son derece ağır koşullar içeriyordu.

Bu antlaşmaya göre Osmanlı orduları terhis edilecek, silah ve cephane İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek, boğazlar açılacak ve İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit edecek bir durum gördüklerinde istedikleri yeri işgal edebileceklerdi. Bu son madde özellikle dikkat çekiciydi çünkü belirsiz bir ifade olan "güvenliği tehdit eden durum" bahanesiyle Anadolu'nun pek çok yeri kısa sürede işgal edilmeye başlandı.

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından İngilizler Musul, Urfa, Antep ve Maraş'ı; Fransızlar Adana ve çevresini; İtalyanlar Antalya ve Konya bölgesini işgal etmiştir. Ancak en acı ve en büyük tepkiyi uyandıran işgal, 15 Mayıs 1919'da Yunanlıların İzmir'e çıkması olmuştur. Bu işgal, Türk milletinin millî duygularını derinden yaralamış ve direniş ruhunu ateşlemiştir.

Paris Barış Konferansı

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından galip devletler, 18 Ocak 1919 tarihinde Paris'te bir barış konferansı topladı. Bu konferansın temel amacı, yenilen devletlerle yapılacak barış antlaşmalarının şartlarını belirlemekti. Konferansta Osmanlı topraklarının nasıl paylaşılacağı da ele alınmıştır.

Paris Barış Konferansı'nda İngiltere'nin desteğiyle Yunanistan'a İzmir ve çevresini işgal etme yetkisi verilmiştir. Bu karar, Türk milleti üzerinde büyük bir şok etkisi yaratmış ve millî mücadele ruhunun güçlenmesine neden olmuştur. Konferansta alınan kararlar, Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünün hiçe sayıldığını açıkça göstermiştir.

İşgaller Karşısında Memleketin Durumu

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından başlayan işgaller karşısında ülkede farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bazı kesimler İngiliz himayesini, bazıları Amerikan mandasını kurtuluş yolu olarak görürken, Türk milletinin büyük çoğunluğu bağımsızlık yanlısıydı. Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere millî mücadele önderleri, milletin kendi gücüyle kurtuluşunu savunmuşlardır.

Bu dönemde Osmanlı hükümeti işgalcilere karşı etkisiz kalmış, hatta bazı durumlarda işgallere sessiz kalmıştır. İstanbul hükümeti, İtilaf Devletleri'nin baskısı altında olduğu için halkın beklentilerini karşılayamamıştır. İşte bu boşlukta halk kendi başına örgütlenmeye başlamış ve Kuvâ-yı Millîye adı verilen millî direniş hareketleri doğmuştur.

Cemiyetler Nedir ve Neden Kurulmuştur?

Cemiyetler, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında Türk milletinin vatanını korumak ve bağımsızlığını sürdürmek amacıyla kurduğu örgütlerdir. Bu cemiyetler, işgallere karşı halkı bilinçlendirmek, direniş örgütlemek ve millî birliği sağlamak amacıyla faaliyet göstermiştir.

Cemiyetleri iki ana gruba ayırabiliriz: Millî Cemiyetler (yararlı cemiyetler) ve Zararlı Cemiyetler. Millî cemiyetler Türk milletinin haklarını savunurken, zararlı cemiyetler Osmanlı Devleti'nin parçalanmasına hizmet etmiştir.

Millî Cemiyetler (Yararlı Cemiyetler)

Millî cemiyetler, vatanın bütünlüğünü korumak, işgallere karşı direnmek ve Türk milletinin haklarını savunmak amacıyla kurulmuş olan cemiyetlerdir. Bu cemiyetlerin ortak özellikleri bulundukları bölgeleri düşman işgalinden kurtarmak ve halkı bilinçlendirmektir. Şimdi bu cemiyetleri tek tek inceleyelim.

1. Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

Bu cemiyet, Trakya bölgesinin Yunanlılar tarafından işgal edilmesini önlemek amacıyla kurulmuştur. Trakya'nın Türklere ait olduğunu savunmuş ve bölgenin Yunanistan'a verilmesine karşı çıkmıştır. Gerekirse bağımsız bir Trakya hükümeti kurmayı bile düşünmüşlerdir. Kurulan ilk millî cemiyettir ve bölgesel kurtuluş mücadelesinin öncüsü olmuştur.

2. İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti

İzmir ve çevresinin Yunan işgaline uğramasını engellemek amacıyla kurulmuştur. İzmir'in Türklere ait olduğunu dünyaya duyurmak için mitingler ve gösteriler düzenlemiştir. 15 Mayıs 1919'daki Yunan işgali öncesinde halkı uyandırmak için büyük çaba göstermiştir.

3. Kilikyalılar Cemiyeti

Adana ve çevresinin, yani Çukurova bölgesinin Fransız işgaline karşı kurulmuştur. Bölgedeki Türk varlığını korumak ve Fransızlara karşı direniş örgütlemek temel amaçları arasındadır. Kilikyalılar Cemiyeti, bölge halkını bilinçlendirmek için yayın faaliyetleri de yürütmüştür.

4. Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasını engellemek amacıyla kurulmuştur. Bölgedeki Türk nüfusunun çoğunlukta olduğunu istatistiklerle kanıtlamaya çalışmış ve Doğu Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu savunmuştur. Erzurum Kongresi'nin toplanmasında önemli bir rol oynamıştır.

5. Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti

Trabzon ve çevresinde bir Pontus Rum devleti kurulması girişimlerine karşı kurulmuştur. Karadeniz bölgesindeki Rum çetelerine karşı halkı savunmuş ve bölgenin Türk yurdu olduğunu ispat etmeye çalışmıştır.

6. Millî Kongre Cemiyeti

İstanbul'da kurulan bu cemiyet, Türklerin dünya kamuoyuna haklı davasını anlatmak için faaliyet göstermiştir. Yabancı dillerde yayınlar yaparak Türk milletinin işgallere uğradığını ve haklarının çiğnendiğini dünyaya duyurmaya çalışmıştır. Ulusal düzeyde faaliyet gösteren bir cemiyettir.

7. Reddi İlhak Cemiyeti

İzmir'in Yunanistan tarafından ilhak edilmesine (topraklarına katılmasına) karşı kurulmuştur. "İlhakı reddediyoruz" anlamına gelen bu cemiyet, İzmir halkının büyük katılımıyla mitingler düzenlemiş ve silahlı direniş hareketlerinin öncüsü olmuştur.

Millî Cemiyetlerin Ortak Özellikleri

Millî cemiyetlerin bazı ortak özellikleri vardır ve bu özellikler sınavlarda sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Bu cemiyetlerin hepsi bölgesel olarak kurulmuştur; yani her biri belirli bir bölgenin sorunlarıyla ilgilenmiştir. Yalnızca Millî Kongre Cemiyeti ulusal çapta faaliyet göstermiştir. Cemiyetler genellikle basın ve yayın yoluyla propaganda yapmış, halkı bilinçlendirmeye çalışmıştır. Silahlı mücadeleden çok diplomatik yolları tercih etmişlerdir. Bu cemiyetlerin tamamı daha sonra Sivas Kongresi kararıyla Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altında birleştirilmiştir. Bu birleşme, millî mücadelenin tek elden yönetilmesi açısından son derece önemli bir adım olmuştur.

Zararlı Cemiyetler

Zararlı cemiyetler, Osmanlı Devleti'nin parçalanmasına hizmet eden, millî birliği bozan ve düşmanla iş birliği yapan cemiyetlerdir. Bu cemiyetleri iki gruba ayırabiliriz: azınlıkların kurduğu cemiyetler ve Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler.

Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler

Mavri Mira Cemiyeti: Rumlar tarafından kurulmuş olup amacı "Megali İdea" (Büyük Yunanistan) hayalini gerçekleştirmekti. Fener Rum Patrikhanesi'nin desteğiyle faaliyet göstermiş, İstanbul ve Trakya'yı Yunanistan'a bağlamak istemiştir.

Pontus Rum Cemiyeti: Karadeniz bölgesinde bağımsız bir Rum devleti kurmayı amaçlamıştır. Bölgede çete faaliyetleri düzenleyerek Türk halkına zarar vermiştir.

Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri: Ermeniler tarafından kurulmuş olan bu cemiyetler, Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurmayı amaçlamıştır. İtilaf Devletleri'nin desteğini alarak bölgede isyanlar çıkarmaya çalışmışlardır.

Türklerin Kurduğu Zararlı Cemiyetler

Kürt Teali Cemiyeti: İngilizlerin desteğiyle Güneydoğu Anadolu'da bağımsız bir Kürt devleti kurmayı amaçlamıştır. Millî birliği zedelemek için faaliyet göstermiştir.

Teali İslam Cemiyeti: Saltanat ve hilafet yanlısı olan bu cemiyet, millî mücadeleye karşı çıkmış ve padişahın otoritesini savunmuştur.

İngiliz Muhipleri (Dostları) Cemiyeti: İngiltere'nin himayesini kurtuluş yolu olarak gören bu cemiyet, İngiliz mandası altına girmeyi savunmuştur. Millî mücadeleye karşı çıkarak zararlı faaliyetlerde bulunmuştur.

Wilson Prensipleri Cemiyeti: ABD Başkanı Wilson'ın ilkelerini savunmuş ve Amerikan mandasını kurtuluş yolu olarak görmüştür.

Sulh ve Selameti Osmaniye Fırkası: Padişahın ve halifenin otoritesinin yeterli olduğunu, millî mücadeleye gerek olmadığını savunmuştur.

Kuvâ-yı Millîye Hareketi

İşgaller karşısında halkın kendi imkânlarıyla oluşturduğu silahlı direniş güçlerine Kuvâ-yı Millîye denir. Düzenli ordu kurulana kadar vatanı savunan bu güçler, özellikle Batı Anadolu'da Yunan işgaline karşı büyük mücadele vermiştir.

Kuvâ-yı Millîye birliklerinin en önemli özelliği halkın kendi silahları ve imkânlarıyla mücadele etmesidir. Bu birlikler düzenli bir ordu değildi, gönüllülerden oluşuyordu. Bölgesel olarak faaliyet göstermişler ve düşmanın ilerlemesini yavaşlatarak düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmışlardır. Ancak düzensiz yapıları nedeniyle büyük çaplı askeri harekâtlarda yetersiz kalmışlar ve zaman zaman halkla sorunlar yaşamışlardır. Bu nedenle daha sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından düzenli ordu kurulmuştur.

Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919)

Millî Mücadele'nin hazırlık döneminin en kritik olaylarından biri, Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıdır. Mustafa Kemal, Osmanlı hükümeti tarafından Karadeniz bölgesindeki asayişsizliği incelemek ve düzeni sağlamak amacıyla 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilmiştir. Ancak onun asıl amacı, millî mücadeleyi başlatmak ve Türk milletini bağımsızlık savaşına hazırlamaktı.

Mustafa Kemal, Samsun'a çıktıktan sonra bölgedeki durumu incelemiş ve Havza'ya geçmiştir. Burada yayımladığı Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) ile işgallerin protesto edilmesini ve mitingler düzenlenmesini istemiştir. Bu genelge, millî bilincin uyanmasında çok önemli bir rol oynamıştır.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Mustafa Kemal, Havza'dan sonra Amasya'ya geçmiş ve burada çok önemli bir genelge yayımlamıştır. Amasya Genelgesi, millî mücadelenin temel gerekçesini ve yöntemini ortaya koyan ilk resmi belge niteliğindedir.

Amasya Genelgesi'nin en önemli maddeleri şunlardır:

• "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." Bu cümle, millî mücadelenin gerekçesini ortaya koyar.
• "İstanbul hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir." Bu cümle, İstanbul hükümetinin yetersizliğini ifade eder.
• "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." Bu cümle, millî egemenlik ilkesinin ilk kez dile getirildiği tarihi bir ifadedir.
• Sivas'ta bir millî kongre toplanması kararlaştırılmıştır.

Amasya Genelgesi, millî mücadelenin gerekçesi, amacı ve yöntemini belirleyen son derece önemli bir belgedir. "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesi, millî egemenlik düşüncesinin temelini oluşturmuştur.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919)

Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu'daki cemiyetlerin bir araya gelmesiyle toplanmış bölgesel bir kongredir. Bu kongrede alınan kararlar, millî mücadelenin temel ilkelerini belirlemiştir.

Kongrede alınan önemli kararlar şunlardır:

• Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet birlikte savunma yapacaktır.
• Osmanlı hükümeti vatanı koruyamaz ise geçici bir hükümet kurulacaktır.
• Manda ve himaye kabul edilemez.
• Millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
• Azınlıklara, millî bütünlüğü bozacak ayrıcalıklar verilemez.

Kongre sonunda bir Temsil Heyeti oluşturulmuş ve başkanlığına Mustafa Kemal seçilmiştir. Bu heyet, millî mücadeleyi yönetecek ilk resmi organ niteliğindedir.

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)

Sivas Kongresi, Erzurum Kongresi'nden farklı olarak tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanan ulusal bir kongredir. Bu kongre, millî mücadelenin ulusal boyut kazanmasında büyük öneme sahiptir.

Sivas Kongresi'nde alınan kararların başında tüm millî cemiyetlerin Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmesi gelir. Bu birleşme, mücadelenin dağınık yapısına son vermiş ve tek bir çatı altında güçlü bir örgütlenme sağlamıştır. Ayrıca manda ve himaye kesin olarak reddedilmiş, millî bağımsızlık ilkesi bir kez daha vurgulanmıştır.

Kongre sonunda Temsil Heyeti yeniden oluşturulmuş ve yine Mustafa Kemal başkanlığa seçilmiştir. Temsil Heyeti artık tüm vatanı temsil eden bir organ hâline gelmiştir.

Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)

Sivas Kongresi'nden sonra İstanbul hükümeti ile Temsil Heyeti arasında Amasya'da görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmeler sonucunda İstanbul hükümeti, Temsil Heyeti'ni resmen tanımış oldu. Ayrıca Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması kararlaştırılmıştır. Amasya Görüşmeleri, İstanbul hükümetinin Temsil Heyeti'ni tanıması açısından büyük bir diplomatik zaferdir.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920)

Amasya Görüşmeleri'nin ardından İstanbul'da Son Osmanlı Mebusan Meclisi toplanmıştır. Bu mecliste, millî mücadelenin temel hedeflerini belirleyen Misak-ı Millî (Millî And) kabul edilmiştir.

Misak-ı Millî'nin en önemli kararları arasında Türk vatanının bölünmez bir bütün olduğu, millî sınırlar içindeki toprakların hiçbir sebeple ayrılmayacağı, azınlıklara komşu ülkelerdeki Müslüman halka tanınan haklar kadar hak tanınabileceği ve kapitülasyonların kabul edilmeyeceği yer almaktadır.

Misak-ı Millî, millî mücadelenin siyasi programını oluşturmuş ve Türkiye'nin sınırlarını belirleyen temel belge niteliğini kazanmıştır. Ancak bu kararlar İtilaf Devletleri'ni rahatsız etmiş ve bunun sonucunda 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edilmiştir.

Millî Mücadele'nin Hazırlık Döneminin Önemi

Cemiyetler ve Millî Mücadele'nin hazırlık dönemi, Kurtuluş Savaşı'nın temellerinin atıldığı kritik bir süreçtir. Bu dönemde atılan adımlar olmasaydı, düzenli bir mücadelenin başlatılması çok daha zor olurdu. Mustafa Kemal'in liderliğinde gerçekleştirilen kongreler, yayımlanan genelgeler ve kurulan cemiyetler, millî bilinci uyandırmış ve halkı ortak bir amaç etrafında birleştirmiştir.

Bu dönemin en önemli kazanımları şöyle özetlenebilir: Türk milleti, bağımsızlığını kendi gücüyle kazanabileceğine inanmıştır. Millî egemenlik düşüncesi benimsenmiştir. Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir. Millî cemiyetler tek çatı altında birleştirilmiştir. Temsil Heyeti, millî mücadelenin yönetim organı olmuştur. Misak-ı Millî ile siyasi hedefler belirlenmiştir.

Bu hazırlık dönemi, 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasına giden yolun taşlarını döşemiştir. TBMM'nin açılmasıyla birlikte millî mücadele yeni ve daha güçlü bir evreye girmiştir.

Sonuç

6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Cemiyetler ve Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi konusu, Türk milletinin en zor zamanlarında nasıl bir araya gelerek mücadele ettiğini gösteren önemli bir konudur. Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan Misak-ı Millî'ye uzanan bu süreçte kurulan cemiyetler, düzenlenen kongreler ve alınan kararlar, Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerini oluşturmuştur. Bu konuyu iyi öğrenmek, hem sınavlarda başarılı olmak hem de millî bilincimizi güçlendirmek açısından büyük önem taşımaktadır.