I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

Bu yazımızda 6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 2. ünitesi olan Millî Uyanış ünitesinde yer alan I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti konusunu ayrıntılı biçimde ele alacağız. Bu konu, hem Osmanlı Devleti'nin son dönemini hem de Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin temellerini anlamamız açısından son derece önemlidir.

I. Dünya Savaşı'nın Genel Nedenleri

I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanmış ve dünya tarihinin o güne kadar görmüş olduğu en büyük silahlı çatışmadır. Bu savaşın pek çok nedeni bulunmaktadır. Savaşın nedenlerini anlayabilmek için 19. yüzyılın sonlarına ve 20. yüzyılın başlarına bakmamız gerekmektedir.

Sömürgecilik yarışı: 19. yüzyılın sonlarında Avrupa devletleri, hammadde kaynaklarına ve yeni pazarlara ulaşmak için dünya genelinde sömürge elde etme yarışına girmiştir. Özellikle İngiltere ve Fransa geniş sömürge imparatorlukları kurmuşken, Almanya ve İtalya gibi siyasi birliklerini geç tamamlayan devletler de sömürge sahibi olmak istiyordu. Bu rekabet devletler arasındaki gerilimi artırmıştır.

Ekonomik rekabet: Sanayi Devrimi'nin ardından büyük devletler arasında yoğun bir ekonomik rekabet başlamıştır. Almanya, sanayisini hızla geliştirmiş ve İngiltere'nin ekonomik üstünlüğünü tehdit eder hâle gelmiştir. Bu durum iki ülke arasındaki gerilimi ciddi şekilde artırmıştır.

Silahlanma yarışı: Devletler, birbirlerine karşı üstünlük sağlamak amacıyla hızlı bir silahlanma sürecine girmiştir. Özellikle deniz kuvvetlerinde Almanya ile İngiltere arasında büyük bir rekabet yaşanmıştır. Kara ordularının büyütülmesi de aynı dönemde hız kazanmıştır.

Milliyetçilik akımları: Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik düşüncesi, çok uluslu imparatorluklar olan Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nu ciddi şekilde etkilemiştir. Her millet kendi devletini kurmak istiyordu ve bu durum imparatorluklar için büyük bir tehdit oluşturuyordu.

Bloklaşma: Avrupa devletleri arasındaki rekabet, iki büyük askerî ittifak blokunun oluşmasına neden olmuştur. Bunlar Üçlü İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya) ve Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) bloklarıdır. Bu bloklaşma, herhangi bir bölgesel çatışmanın hızla büyük bir dünya savaşına dönüşme riskini artırmıştır.

I. Dünya Savaşı'nın Başlaması

I. Dünya Savaşı'nın başlamasının doğrudan sebebi, 28 Haziran 1914 tarihinde Avusturya-Macaristan veliaht prensi Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesidir. Bu olay, Saraybosna Suikasti olarak tarihe geçmiştir. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu bu suikastın ardından Sırbistan'a savaş ilan etmiştir. Bloklaşma sistemi nedeniyle kısa sürede birçok devlet savaşa katılmış ve bölgesel bir çatışma büyük bir dünya savaşına dönüşmüştür.

Savaşın bir tarafında İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya ve sonradan katılan devletler), diğer tarafında ise İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan ve sonradan katılan Osmanlı Devleti ile Bulgaristan) yer almıştır.

Osmanlı Devleti'nin Savaş Öncesi Durumu

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'na girdiğinde zaten uzun süredir zayıflama sürecinde olan bir devletti. 19. yüzyıl boyunca toprak kayıpları yaşamış, ekonomik olarak Avrupa devletlerine bağımlı hâle gelmiş ve iç sorunlarla boğuşmaktaydı.

Trablusgarp Savaşı (1911-1912): Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp'ı (bugünkü Libya) İtalya'ya karşı savunmak zorunda kalmış ve bu savaşı kaybetmiştir. Bu kayıp, Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'daki varlığını tamamen sona erdirmiştir.

Balkan Savaşları (1912-1913): Trablusgarp Savaşı'nın hemen ardından çıkan Balkan Savaşları, Osmanlı Devleti için çok ağır sonuçlar doğurmuştur. Osmanlı Devleti, Balkanlar'daki topraklarının büyük bölümünü kaybetmiştir. Edirne bile bir süreliğine elden çıkmış, ancak II. Balkan Savaşı sırasında geri alınmıştır. Bu savaşlar sonucunda Osmanlı ordusu büyük kayıplar vermiş ve moral açısından çökmüştür.

Kapitülasyonlar ve dış borçlar: Osmanlı Devleti, Avrupa devletlerine verdiği kapitülasyonlar nedeniyle ekonomik bağımsızlığını büyük ölçüde yitirmiştir. Ayrıca ödeyemediği dış borçlar nedeniyle 1881'de kurulan Düyûn-ı Umûmiye (Genel Borçlar İdaresi) aracılığıyla gelirlerinin önemli bir kısmı alacaklı devletlere aktarılıyordu.

Siyasi istikrarsızlık: Osmanlı Devleti'nde 1908'de İkinci Meşrutiyet ilan edilmiş, 1909'da 31 Mart Olayı yaşanmış ve ülke yönetiminde İttihat ve Terakki Cemiyeti etkin hâle gelmişti. Siyasi çalkantılar, devletin savaşa hazırlık sürecini olumsuz etkilemiştir.

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na Girmesi

Osmanlı Devleti, savaşın başında tarafsız kalmaya çalışmıştır. Ancak devletin yönetiminde etkin olan İttihat ve Terakki ileri gelenlerinden Enver Paşa, Talat Paşa ve Cemal Paşa üçlüsü, Almanya'nın savaşı kazanacağına inanıyordu. Osmanlı Devleti'nin savaşa giriş süreci şu şekilde gelişmiştir:

Osmanlı Devleti, önce İtilaf Devletleri ile ittifak yapmaya çalışmış, ancak İngiltere ve Fransa bu teklifi reddetmiştir. Bunun üzerine 2 Ağustos 1914'te Osmanlı Devleti ile Almanya arasında gizli bir ittifak antlaşması imzalanmıştır.

Savaşa fiilen giriş ise şu şekilde gerçekleşmiştir: Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan iki Alman savaş gemisi olan Goeben ve Breslau, Osmanlı karasularına sığınmıştır. Bu gemiler sözde satın alınarak Osmanlı donanmasına katılmış ve isimleri Yavuz ve Midilli olarak değiştirilmiştir. Ekim 1914'te bu gemiler, Osmanlı bayrağı altında Karadeniz'e açılarak Rusya'nın Sivastopol ve Odessa limanlarını bombalamıştır. Bu olay sonucunda Rusya, ardından İngiltere ve Fransa, Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmiştir. Böylece Osmanlı Devleti resmen I. Dünya Savaşı'na girmiş oldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Giriş Nedenleri

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesinin birçok nedeni bulunmaktadır:

• Kaybedilen toprakları geri alma isteği: Balkan Savaşları'nda ve daha önceki savaşlarda kaybedilen toprakların geri alınabileceği düşünülmüştür.
• Almanya'nın kazanacağına duyulan inanç: Özellikle Enver Paşa, Almanya'nın güçlü ordusunun savaşı kazanacağına inanıyordu.
• Turancılık ideali: Orta Asya'daki Türk toplulukları ile birleşme ideali olan Turancılık, savaşa giriş kararını etkileyen faktörlerden biriydi.
• Kapitülasyonlardan kurtulma isteği: Osmanlı yöneticileri, savaş kazanılırsa kapitülasyonlardan kurtulabileceklerini düşünüyordu. Nitekim savaşa girildiğinde kapitülasyonların tek taraflı olarak kaldırıldığı ilan edilmiştir.
• İtilaf Devletleri'nin olumsuz tutumu: İngiltere, Osmanlı Devleti için inşa ettiği iki savaş gemisine el koymuş ve bu durum Osmanlı kamuoyunda büyük tepki yaratmıştır.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda birçok cephede birden savaşmak zorunda kalmıştır. Bu durum, zaten sınırlı olan kaynakların dağılmasına ve ordunun yıpranmasına neden olmuştur. Osmanlı Devleti'nin savaştığı başlıca cepheler şunlardır:

Kafkas (Doğu) Cephesi

Kafkas Cephesi, Osmanlı Devleti'nin Rusya'ya karşı savaştığı cephedir. Enver Paşa, bu cephede büyük bir taarruz planlamıştır. Aralık 1914'te başlayan Sarıkamış Harekâtı, Osmanlı ordusu için büyük bir felaketle sonuçlanmıştır. Kış şartlarına uygun donanımı olmayan Osmanlı askerleri, dondurucu soğuklarda büyük kayıplar vermiştir. Yaklaşık 90.000 asker bu harekât sırasında hayatını kaybetmiştir. Sarıkamış Harekâtı'nın başarısızlığı, doğu cephesinde Osmanlı Devleti'nin savunmaya geçmesine neden olmuştur.

Çanakkale Cephesi

Çanakkale Cephesi, I. Dünya Savaşı'nın en önemli cephelerinden biridir ve 6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti konusu içinde ayrı bir öneme sahiptir. İtilaf Devletleri, İstanbul'u ele geçirmek, Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak ve Rusya'ya deniz yoluyla yardım ulaştırmak amacıyla Çanakkale Boğazı'na saldırmışlardır.

Savaş önce deniz harekâtı olarak başlamıştır. 18 Mart 1915'te İtilaf donanması Çanakkale Boğazı'nı geçmeye çalışmış, ancak Osmanlı kıyı bataryaları ve mayınlar karşısında ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmıştır. Deniz harekâtının başarısız olmasının ardından kara harekâtına geçilmiştir. 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yapılmıştır.

Bu cephede Mustafa Kemal (Atatürk) büyük bir kahramanlık göstermiştir. Arıburnu'nda düşmanın ilerleyişini durduran Mustafa Kemal, askerlerine verdiği "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar geçebilir" emriyle tarihe geçmiştir. Conkbayırı ve Anafartalar'daki başarıları ile düşman ilerleyişi durdurulmuş ve İtilaf kuvvetleri büyük kayıplar vererek Ocak 1916'da Gelibolu'dan çekilmek zorunda kalmıştır.

Çanakkale Savaşı'nın sonuçları son derece önemlidir. Bu savaş, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda kazandığı en büyük zaferdir. Savaşın uzamasına neden olmuş, Rusya'ya yardım ulaştırılmasını engellemiş ve Rusya'da ihtilal sürecini hızlandırmıştır. Ayrıca Mustafa Kemal'in tanınmasını ve ileride Millî Mücadele'nin lideri olmasının yolunu açmıştır.

Kanal Cephesi

Kanal Cephesi, Osmanlı Devleti'nin İngiltere'ye karşı Süveyş Kanalı bölgesinde açtığı cephedir. Cemal Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan ile bağlantısını kesmeyi amaçlamıştır. Ancak çöl koşulları, lojistik yetersizlikler ve İngiliz savunması karşısında bu hedef gerçekleştirilememiştir. Osmanlı kuvvetleri Sina Yarımadası'ndan geri çekilmek zorunda kalmıştır.

Irak Cephesi

Irak Cephesi, İngiltere'nin Basra Körfezi'nden Irak topraklarına girmesiyle açılmıştır. İngiltere, bu bölgedeki petrol kaynaklarını ele geçirmek ve Hindistan ile bağlantısını güvence altına almak istiyordu. Osmanlı kuvvetleri başlangıçta Kûtülamare'de önemli bir başarı elde ederek İngiliz birliklerini kuşatmış ve teslim almıştır. Ancak İngilizler takviye kuvvet göndererek sonunda Bağdat'ı ele geçirmiştir.

Suriye-Filistin Cephesi

Suriye-Filistin Cephesi, Kanal Cephesi'nin devamı niteliğindedir. Osmanlı kuvvetlerinin Süveyş Kanalı'ndan geri çekilmesinin ardından İngilizler, Filistin ve Suriye topraklarına doğru ilerlemiştir. Bu cephede Mustafa Kemal, Yıldırım Ordular Grubu komutanlığı döneminde düşman ilerleyişini yavaşlatmaya çalışmıştır. Ancak sonuç olarak Suriye ve Filistin toprakları İngilizlerin eline geçmiştir.

Hicaz-Yemen Cephesi

Hicaz-Yemen Cephesi, Arap Yarımadası'nda açılmış bir cephedir. İngiltere'nin kışkırtmasıyla Mekke Şerifi Hüseyin'in isyan etmesi sonucu bu cephe oluşmuştur. Osmanlı kuvvetleri, Medine'yi savaş sonuna kadar başarıyla savunmuştur. Fahrettin Paşa'nın Medine savunması, büyük bir kahramanlık örneği olarak tarihe geçmiştir.

Galiçya, Makedonya ve Romanya Cepheleri

Osmanlı Devleti, müttefiki Almanya'ya yardım amacıyla Avrupa'daki bazı cephelere de asker göndermiştir. Galiçya (bugünkü Ukrayna-Polonya), Makedonya ve Romanya cephelerinde Osmanlı askerleri müttefikleriyle birlikte savaşmıştır. Bu cephelere asker gönderilmesi, Osmanlı ordusunun gücünün daha da dağılmasına neden olmuştur.

I. Dünya Savaşı'nda Mustafa Kemal

Mustafa Kemal, I. Dünya Savaşı sırasında birçok cephede görev almış ve büyük başarılar göstermiştir. Bu savaş, onun askerî dehası ve liderlik yeteneklerinin ortaya çıkmasında önemli bir dönem olmuştur.

Mustafa Kemal, en büyük başarısını Çanakkale Cephesi'nde göstermiştir. Anafartalar Grup Komutanı olarak düşman ilerleyişini durdurmuş ve "Anafartalar Kahramanı" olarak tanınmıştır. Daha sonra Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri almıştır. Savaşın sonlarına doğru ise Suriye-Filistin Cephesi'nde görev yapmıştır.

Mustafa Kemal, savaş boyunca birçok kez üst komutanlıkla fikir ayrılığına düşmüştür. Enver Paşa'nın bazı kararlarına karşı çıkmış, özellikle Sarıkamış Harekâtı'nın plansız olduğunu düşünmüştür. Savaş sırasında edindiği deneyimler ve halk tarafından tanınması, ileride Millî Mücadele'nin lideri olmasında belirleyici rol oynamıştır.

I. Dünya Savaşı'nın Osmanlı Devleti İçin Sonuçları

I. Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti için yıkıcı sonuçlar doğurmuştur. Dört yıl süren savaşın ardından Osmanlı Devleti, müttefikleriyle birlikte savaşı kaybetmiştir.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nın sonunda 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamak zorunda kalmıştır. Bu antlaşma, çok ağır şartlar içermekteydi. Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahlar ve cephane teslim edilecek, boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek ve İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum gördüklerinde herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. Bu son madde, İtilaf Devletleri'ne Osmanlı topraklarını istedikleri gibi işgal etme hakkı tanımıştır.

İnsan kayıpları: Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda çok büyük insan kayıpları vermiştir. Savaşta yüz binlerce asker şehit olmuş, yaralanmış veya esir düşmüştür. Sivil halk da savaşın yıkıcı etkilerinden büyük ölçüde etkilenmiştir. Salgın hastalıklar, kıtlık ve göçler nedeniyle sivil kayıplar da çok yüksek olmuştur.

Ekonomik çöküş: Savaş, zaten zayıf olan Osmanlı ekonomisini tamamen çökertmiştir. Tarım üretimi büyük ölçüde düşmüş, ticaret durma noktasına gelmiş ve halk büyük bir yoksulluk içine düşmüştür.

Toprak kayıpları: Savaş sonunda Osmanlı Devleti geniş topraklar kaybetmiştir. Arap coğrafyasındaki toprakların tamamı elden çıkmıştır. Anadolu toprakları da işgal tehdidi altına girmiştir.

I. Dünya Savaşı Sırasında Yapılan Gizli Antlaşmalar

İtilaf Devletleri, savaş sürerken Osmanlı topraklarının paylaşılması konusunda kendi aralarında gizli antlaşmalar yapmışlardır. Bu antlaşmalar, savaş sonrası Osmanlı topraklarının nasıl paylaşılacağını belirlemiştir.

Sykes-Picot Antlaşması (1916): İngiltere ve Fransa arasında yapılan bu gizli antlaşmayla Osmanlı Devleti'nin Ortadoğu toprakları paylaşılmıştır. Buna göre Suriye ve Lübnan Fransa'ya, Irak ve Ürdün bölgesi ise İngiltere'ye bırakılmıştır.

Diğer gizli antlaşmalar: Rusya'ya İstanbul ve Boğazlar vaat edilmiş, İtalya'ya Güneybatı Anadolu'dan toprak sözü verilmiştir. Yunanistan'a ise Batı Anadolu'dan pay vaat edilmiştir. Bu gizli antlaşmalar, savaş sonrasında Osmanlı topraklarının işgal edilmesinin temelini oluşturmuştur.

Wilson İlkeleri

ABD Başkanı Woodrow Wilson, Ocak 1918'de yayımladığı 14 maddelik ilkeleriyle savaş sonrası barışın temellerini ortaya koymuştur. Wilson İlkeleri arasında gizli antlaşmaların geçersiz sayılması, milletlerin kendi kaderlerini tayin hakkı, denizlerde serbestlik ve silahsızlanma gibi maddeler yer almıştır.

Wilson İlkeleri'nin Osmanlı Devleti'ni ilgilendiren maddesi, Osmanlı topraklarında Türk çoğunluğun yaşadığı bölgelerin Türklere bırakılmasını öngörüyordu. Ancak bu ilkeler, uygulamada tam anlamıyla hayata geçirilmemiş, İtilaf Devletleri kendi çıkarlarını ön planda tutmuştur.

I. Dünya Savaşı'nın Genel Sonuçları

I. Dünya Savaşı, dünya tarihinde köklü değişikliklere yol açmıştır. Bu değişiklikler hem siyasi hem de toplumsal alanda kendini göstermiştir.

• İmparatorlukların yıkılması: Osmanlı İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Rus Çarlığı ve Alman İmparatorluğu yıkılmıştır. Bu imparatorlukların yerine yeni ulus devletler kurulmuştur.
• Yeni devletlerin kurulması: Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Macaristan gibi yeni devletler ortaya çıkmıştır. Ayrıca Osmanlı Devleti'nin yerine Türkiye Cumhuriyeti kurulmuştur.
• Milletler Cemiyeti'nin kurulması: Savaşın tekrarını önlemek amacıyla uluslararası bir örgüt olan Milletler Cemiyeti kurulmuştur. Ancak bu örgüt, II. Dünya Savaşı'nı önleyememiştir.
• Sınırların yeniden çizilmesi: Avrupa ve Ortadoğu'nun siyasi haritası köklü biçimde değişmiştir. Bugünkü pek çok devlet sınırı, I. Dünya Savaşı sonrası yapılan antlaşmalarla belirlenmiştir.
• Rejim değişiklikleri: Rusya'da Bolşevik İhtilali gerçekleşmiş ve komünist rejim kurulmuştur. Almanya'da cumhuriyet ilan edilmiştir.

I. Dünya Savaşı'ndan Millî Mücadele'ye

I. Dünya Savaşı'nın kaybedilmesi ve Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanması, Osmanlı Devleti için sonun başlangıcı olmuştur. Ancak aynı zamanda Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin, yani Millî Mücadele'nin de başlangıç noktasını oluşturmuştur.

Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını işgal etmeye başlamıştır. Bu işgaller karşısında Türk milleti, Mustafa Kemal'in önderliğinde örgütlenmiş ve bağımsızlık mücadelesini başlatmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında edinilen askerî tecrübeler, kurulan direniş ruhu ve Mustafa Kemal gibi liderlerin ortaya çıkması, Millî Mücadele'nin başarıya ulaşmasında kritik rol oynamıştır.

Sonuç olarak, 6. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti konusu, Türk tarihinin en kritik dönüm noktalarından birini ele almaktadır. Bu dönem, Osmanlı Devleti'nin çöküşünü ve Türkiye Cumhuriyeti'nin doğuşunu hazırlayan süreçlerin anlaşılması açısından büyük önem taşımaktadır.