Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil)

6. Sınıf Türkçe Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) Konu Anlatımı

Merhaba sevgili öğrenciler! Bu dersimizde Türkçe dersinin en önemli ve en eğlenceli konularından biri olan fiilimsiler konusunu ayrıntılı bir şekilde öğreneceğiz. Fiilimsiler, fiillerden (eylemlerden) türeyen ancak cümle içinde fiil görevinde kullanılmayan sözcüklerdir. Fiiller, belirli ekler alarak isim, sıfat veya zarf görevine bürünür ve bu yeni halleriyle "fiilimsi" adını alır. 6. Sınıf Türkçe Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) konusu, hem dil bilgisi becerilerinizi geliştirmek hem de sınavlara hazırlanmak açısından çok önemlidir.

Fiilimsi Nedir?

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan ve cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Fiilimsiler, her ne kadar fiilden türese de cümle içinde yüklem görevi üstlenmez. Yani bir fiilimsi, tek başına cümlenin yüklemi olamaz. Fiilimsileri anlayabilmek için önce fiillerin ne olduğunu kısaca hatırlayalım: Fiiller, hareketleri, oluşları ve durumları karşılayan sözcüklerdir. Örneğin "koşmak", "gülmek", "yazmak" birer fiildir. Bu fiillere özel ekler eklendiğinde fiilimsiler ortaya çıkar.

Fiilimsiler üç ana gruba ayrılır:

• İsim-Fiil (Mastar): Fiillerin isim gibi kullanılmasını sağlayan yapılardır.
• Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiillerin sıfat gibi kullanılmasını sağlayan yapılardır.
• Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil): Fiillerin zarf gibi kullanılmasını sağlayan yapılardır.

Şimdi bu üç türü tek tek, ayrıntılı olarak inceleyelim.

1. İsim-Fiil (Mastar) Nedir?

İsim-fiiller, fiil kök veya gövdelerine -mak / -mek, -ma / -me ve -ış / -iş / -uş / -üş ekleri getirilerek oluşturulur. Bu yapılar cümlede isim görevinde kullanılır; yani özne, nesne, dolaylı tümleç veya zarf tümleç gibi görevler üstlenebilir. İsim-fiillerin en temel özelliği, bir eylemi isim gibi adlandırmasıdır.

İsim-Fiil Ekleri

a) -mak / -mek eki: Fiillerin mastar hâlidir. "Okumak en güzel hobimdir." cümlesinde "okumak" sözcüğü, "oku-" fiiline "-mak" eki getirilerek oluşturulmuştur ve cümlede özne görevindedir. Bir başka örnek: "Yüzmek sağlığa çok faydalıdır." Bu cümlede "yüzmek" sözcüğü isim-fiildir ve cümlenin öznesidir.

b) -ma / -me eki: Fiillere getirilerek isim türetir. "Erken kalkma beni çok yoruyor." cümlesinde "kalkma" sözcüğü, "kalk-" fiiline "-ma" eki getirilerek oluşturulmuştur. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Olumsuzluk eki olan "-ma / -me" ile isim-fiil eki olan "-ma / -me" birbirine karıştırılmamalıdır. Olumsuzluk ekinde fiil, olumsuz anlam kazanır ve cümlede yüklem olarak kullanılabilir. Örneğin "Eve gelme!" cümlesinde "-me" olumsuzluk ekidir. Ancak "Eve gelme saatin kaçtı?" cümlesinde "gelme" sözcüğü isim-fiildir çünkü "gelme saati" bir isim tamlaması oluşturmaktadır.

c) -ış / -iş / -uş / -üş eki: Fiillere getirilerek oluşturulur. "Kuşların uçuşu herkesi büyüledi." cümlesinde "uçuş" sözcüğü, "uç-" fiiline "-uş" eki getirilerek oluşturulmuştur ve isim-fiildir. Yine "Onun bakışı çok etkileyiciydi." cümlesinde "bakış" sözcüğü isim-fiildir.

İsim-Fiil ile İlgili Önemli Uyarılar

İsim-fiil eklerinin kalıcı isim türetip türetmediğine dikkat etmelisiniz. Eğer bir sözcük, isim-fiil ekini almış olmasına rağmen gerçek anlamından tamamen uzaklaşmış ve kalıcı bir isim hâline gelmişse, o sözcük artık isim-fiil değil, türemiş bir isimdir. Örneğin "dondurma" (yiyecek), "danışma" (büro), "çakmak" (alet), "yazma" (başörtüsü) gibi sözcükler, isim-fiil eki almış olsalar da kalıcı isim hâline geldikleri için fiilimsi sayılmazlar. Bu ayrımı yapabilmek için sözcüğün cümlede eylem anlamı taşıyıp taşımadığını sorgulamalısınız.

2. Sıfat-Fiil (Ortaç) Nedir?

Sıfat-fiiller, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan ve cümlede bir ismi niteleyen, yani sıfat görevinde kullanılan fiilimsilerdir. Sıfat-fiiller, bir varlığın veya kavramın nasıl olduğunu, hangi durumda bulunduğunu belirtir ve mutlaka kendisinden sonra gelen bir ismi niteleyerek kullanılır.

Sıfat-Fiil Ekleri

a) -an / -en eki: En yaygın sıfat-fiil eklerinden biridir. "Koşan çocuk düştü." cümlesinde "koşan" sözcüğü, "koş-" fiiline "-an" eki getirilerek oluşturulmuştur ve "çocuk" ismini nitelemektedir. Başka bir örnek: "Ağlayan bebek sakinleşti." Bu cümlede "ağlayan" sözcüğü "bebek" sözcüğünü niteleyen sıfat-fiildir.

b) -ası / -esi eki: Genellikle istek veya gereklilik anlamı katar. "Göresi gözlerim seni arıyor." cümlesinde "göresi" sözcüğü sıfat-fiildir ve "gözlerim" sözcüğünü nitelemektedir. Bu ek günlük dilde sık kullanılmasa da edebî metinlerde ve deyimlerde karşımıza çıkar. Örneğin "Gidesi yollar bitmez." cümlesinde de bu eki görebilirsiniz.

c) -maz / -mez eki: Olumsuzluk anlamı taşıyan sıfat-fiil ekidir. "Çıkmaz sokak tehlikelidir." cümlesinde "çıkmaz" sözcüğü, "çık-" fiiline "-maz" eki getirilerek oluşturulmuştur ve "sokak" ismini nitelemektedir. "Tükenmez kalem masanın üstünde." cümlesinde de "tükenmez" sözcüğü sıfat-fiildir.

d) -ar / -er / -r eki: Geniş zaman anlamı katar. "Döner sermaye oluşturuldu." cümlesinde "döner" sözcüğü sıfat-fiildir. "Yazar kasa bozuldu." cümlesinde de "yazar" sözcüğü "kasa" ismini niteleyen sıfat-fiildir. Bu eki kullanırken kalıcı isim oluşmuş mu diye dikkat etmelisiniz.

e) -dık / -dik / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük eki: İyelik eki ile birlikte kullanılır. "Okuduğum kitap çok güzeldi." cümlesinde "okuduğum" sözcüğü, "oku-" fiiline "-duk" eki ve birinci tekil iyelik eki getirilerek oluşturulmuştur ve "kitap" sözcüğünü nitelemektedir. "Gördüğümüz manzara muhteşemdi." cümlesinde "gördüğümüz" sözcüğü de aynı şekilde sıfat-fiildir.

f) -acak / -ecek eki: Gelecek zaman anlamı katar. "Okunacak kitaplar masada." cümlesinde "okunacak" sözcüğü sıfat-fiildir ve "kitaplar" ismini nitelemektedir. "Gidilecek yerler listesini hazırladım." cümlesinde de "gidilecek" sözcüğü sıfat-fiil olarak kullanılmıştır.

g) -mış / -miş / -muş / -müş eki: Geçmiş zaman anlamı katar. "Pişmiş aşa su katılmaz." atasözünde "pişmiş" sözcüğü sıfat-fiildir ve "aş" sözcüğünü nitelemektedir. "Yanmış orman acı bir görüntü sunuyordu." cümlesinde "yanmış" sözcüğü de sıfat-fiildir.

Sıfat-Fiil ile İlgili Önemli Uyarılar

Sıfat-fiillerin en temel özelliği, bir ismi nitelemesidir. Eğer sıfat-fiil ekini almış bir sözcük, kendisinden sonra bir isim gelmeden tek başına kullanılıyorsa, ad eylem (isimleşmiş sıfat-fiil) olarak değerlendirilir. Örneğin "Koşan çocuk düştü." cümlesinde "koşan" sıfat-fiildir, ancak "Koşan düştü." cümlesinde "koşan" isimleşmiş sıfat-fiildir ve cümlenin öznesidir. Ayrıca bazı sıfat-fiiller kalıcı isim hâline gelebilir: "dolma" (yiyecek), "dondurma" (yiyecek), "geçmiş" (zaman dilimi) gibi. Bu sözcükler artık fiilimsi olarak değerlendirilmez.

3. Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil) Nedir?

Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan ve cümlede zarf görevi üstlenen fiilimsilerdir. Zarf-fiiller, cümledeki asıl yüklemi zaman, durum, şart, sebep gibi yönlerden tamamlar. Bir zarf-fiil, yüklemin nasıl, ne zaman, ne şekilde gerçekleştiğini belirtir.

Zarf-Fiil Ekleri

a) -arak / -erek eki: En sık kullanılan zarf-fiil eklerinden biridir. Eylemin nasıl yapıldığını belirtir. "Gülerek yanıma geldi." cümlesinde "gülerek" sözcüğü, "gül-" fiiline "-erek" eki getirilerek oluşturulmuştur ve yüklem olan "geldi" sözcüğünün nasıl yapıldığını bildirmektedir. "Koşarak okula yetişti." cümlesinde de "koşarak" sözcüğü zarf-fiildir.

b) -ıp / -ip / -up / -üp eki: Birden fazla eylemi birbirine bağlar. "Gelip yanıma oturdu." cümlesinde "gelip" sözcüğü zarf-fiildir. "Ellerini yıkayıp masaya oturdu." cümlesinde "yıkayıp" sözcüğü de zarf-fiildir ve iki eylemi birbirine bağlamaktadır.

c) -ınca / -ince / -unca / -ünce eki: Zaman anlamı katar. "Onu görünce çok sevindim." cümlesinde "görünce" sözcüğü zarf-fiildir ve zaman bildirmektedir. "Hava kararınca eve döndük." cümlesinde de "kararınca" sözcüğü zarf-fiil olarak kullanılmıştır.

d) -dikçe / -dikce / -dukça / -dükçe / -tikçe / -tıkça / -tukça / -tükçe eki: Süreklilik veya koşul anlamı katar. "Çalıştıkça başarılı olursun." cümlesinde "çalıştıkça" sözcüğü zarf-fiildir. "Okudukça daha çok şey öğrenirsin." cümlesinde de "okudukça" sözcüğü zarf-fiildir.

e) -ken eki: Eşzamanlılık bildirir; bir eylem sürerken diğerinin olduğunu anlatır. "Uyurken rüya gördüm." cümlesinde "uyurken" sözcüğü zarf-fiildir. "Ders çalışırken müzik dinlerim." cümlesinde de "çalışırken" sözcüğü zarf-fiildir. "-ken" eki isim soylu sözcüklere de eklenebilir; ancak o durumda fiilimsi oluşturmaz. Örneğin "Çocukken çok oynardım." cümlesinde "çocukken" sözcüğünde "-ken" eki bir isme eklendiği için fiilimsi değildir.

f) -madan / -meden eki: Olumsuzluk ve zaman anlamı katar. "Durmadan çalıştı." cümlesinde "durmadan" sözcüğü zarf-fiildir. "Bakmadan geçti." cümlesinde de "bakmadan" sözcüğü zarf-fiildir.

g) -alı / -eli eki: Başlangıç zamanı bildirir. "Buraya geleli üç yıl oldu." cümlesinde "geleli" sözcüğü zarf-fiildir. "Onu tanıyalı çok oldu." cümlesinde de "tanıyalı" sözcüğü zarf-fiildir.

h) -r... -maz / -mez eki: İki eylemin art arda gerçekleştiğini bildirir. "Görür görmez tanıdım." cümlesinde "görür görmez" yapısı zarf-fiildir. "Alır almaz eve koştu." cümlesinde de aynı yapı vardır.

ı) -casına / -cesine eki: Benzetme anlamı katar. "Uçarcasına koşuyordu." cümlesinde "uçarcasına" sözcüğü zarf-fiildir. "Ölürcesine çalıştı." cümlesinde de "ölürcesine" sözcüğü zarf-fiil olarak kullanılmıştır.

Zarf-Fiil ile İlgili Önemli Uyarılar

Zarf-fiiller cümlede her zaman yüklemi niteler. Eğer bir sözcük zarf-fiil ekini almış olmasına rağmen yüklemi değil de bir ismi niteliyorsa, o zaman o sözcük zarf-fiil değil sıfat-fiil olabilir. Zarf-fiillerin bir diğer önemli özelliği, tek başlarına cümlenin yüklemi olamamalarıdır. Ayrıca zarf-fiiller çekim eki almaz; çekim eki aldıklarında fiilimsi özelliklerini kaybederler.

Fiilimsilerin Genel Özellikleri

Fiilimsilerin tüm türlerinde ortak olan bazı özellikler vardır. Bu ortak özellikleri şu şekilde sıralayabiliriz:

Fiilden türerler: Her fiilimsi mutlaka bir fiil kök veya gövdesinden türer. Fiil olmayan bir sözcükten fiilimsi oluşturulamaz.

Cümlede yüklem görevinde kullanılmazlar: Fiilimsiler, fiilden türemelerine rağmen cümlede yüklem olarak görev yapamazlar. Yüklem görevi sadece çekimli fiillere veya ek eyleme aittir.

Olumsuzları yapılabilir: İsim-fiillerin ve sıfat-fiillerin olumsuzları "-ma / -me" olumsuzluk ekiyle yapılır. Örneğin "okumamak", "koşmayan" gibi.

Fiilimsi ekleri yapım ekidir: Fiilimsileri oluşturan ekler, yapım eki olarak kabul edilir çünkü sözcüğün türünü değiştirirler (fiilden isme, fiilden sıfata, fiilden zarfa).

Kalıcı isim hâline gelebilirler: Bazı fiilimsiler zamanla kalıcı isim hâline gelebilir ve bu durumda fiilimsi olarak değerlendirilmezler. Örneğin "kaymak" (süt ürünü), "dolma" (yiyecek), "ekmek" (yiyecek), "çakmak" (alet) gibi sözcükler kalıcı isim olmuştur.

Fiilimsileri Nasıl Buluruz?

Bir cümlede fiilimsi bulmak için şu adımları izleyebilirsiniz:

Adım 1: Öncelikle cümledeki sözcükleri inceleyin ve fiilden türemiş sözcükleri tespit edin. Fiil kökünü bulmaya çalışın.

Adım 2: Sözcüğün aldığı ekleri inceleyin. İsim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil eklerinden birini alıp almadığını kontrol edin.

Adım 3: Sözcüğün cümle içindeki görevini belirleyin. İsim gibi mi kullanılmış (özne, nesne vb.), sıfat gibi mi kullanılmış (bir ismi nitelemiş), yoksa zarf gibi mi kullanılmış (yüklemi etkilemiş)?

Adım 4: Sözcüğün kalıcı isim hâline gelip gelmediğini kontrol edin. Gerçek eylem anlamını koruyorsa fiilimsidir; anlamını yitirip bağımsız bir nesneyi veya kavramı karşılıyorsa kalıcı isimdir.

Fiilimsiler ve Fiil Çekimi Arasındaki Fark

Fiilimsilerle çekimli fiilleri karıştırmamak çok önemlidir. Çekimli fiiller, kip ve kişi eklerini alarak cümlenin yüklemi olurlar. Fiilimsiler ise yapım eki alarak fiilden başka bir sözcük türüne dönüşürler ve cümlede yüklem dışında görev alırlar. Örneğin "Çocuk okudu." cümlesinde "okudu" çekimli fiildir ve yüklemdir. Ancak "Okuyan çocuk başarılıdır." cümlesinde "okuyan" sıfat-fiildir ve "çocuk" sözcüğünü niteler; yüklem değildir.

Doğa ve Evren Ünitesiyle Bağlantılı Örnek Cümleler

6. Sınıf Türkçe Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) konusunu "Doğa ve Evren" ünitesiyle ilişkilendirerek daha kalıcı öğrenmeler sağlayabiliriz. İşte doğa temalı örnek cümleler ve fiilimsi analizleri:

İsim-fiil örnekleri: "Doğayı korumak hepimizin görevidir." cümlesinde "korumak" isim-fiildir ve cümlenin öznesidir. "Ağaç dikme etkinliğine katıldık." cümlesinde "dikme" isim-fiildir. "Kuşların ötüşü beni mutlu etti." cümlesinde "ötüş" isim-fiildir.

Sıfat-fiil örnekleri: "Eriyen buzullar deniz seviyesini yükseltiyor." cümlesinde "eriyen" sıfat-fiildir ve "buzullar" sözcüğünü nitelemektedir. "Kurumuş topraklar yağmura muhtaçtı." cümlesinde "kurumuş" sıfat-fiildir. "Keşfedilecek gezegenler hâlâ var." cümlesinde "keşfedilecek" sıfat-fiildir.

Zarf-fiil örnekleri: "Güneş batarken gökyüzü kızıla boyandı." cümlesinde "batarken" zarf-fiildir. "Yağmur yağınca çiçekler açtı." cümlesinde "yağınca" zarf-fiildir. "Rüzgâr eserek yaprakları savurdu." cümlesinde "eserek" zarf-fiildir.

Karıştırılmaması Gereken Durumlar

Fiilimsiler konusunda en çok yapılan hatalar şunlardır:

1. Olumsuzluk eki -ma / -me ile isim-fiil eki -ma / -me: "Buraya gelme!" cümlesinde "-me" olumsuzluk ekidir. "Buraya gelme saatin kaçtı?" cümlesinde ise "gelme" isim-fiildir. Ayrımı yapmak için sözcüğün cümlede isim görevinde olup olmadığına bakın.

2. Çekimli fiil ekleriyle sıfat-fiil ekleri: "-mış" eki hem çekimli fiilde hem sıfat-fiilde kullanılır. "Çocuk uyumuş." cümlesinde "uyumuş" çekimli fiildir (yüklem). "Uyumuş çocuğu uyandırma." cümlesinde ise "uyumuş" sıfat-fiildir ve "çocuğu" sözcüğünü niteler.

3. Kalıcı isimler: "Dondurma yedim." cümlesinde "dondurma" kalıcı isimdir, fiilimsi değildir. "Suyu dondurma işlemi uzun sürdü." cümlesinde ise "dondurma" isim-fiildir.

4. -ken ekinin isim soylu sözcüklere eklenmesi: "-ken" eki fiillere eklendiğinde zarf-fiil oluşturur; ancak isimlere eklendiğinde fiilimsi oluşturmaz. "Öğrenciyken çok çalışırdım." cümlesinde "-ken" eki isme eklenmiştir, fiilimsi değildir.

Özet Tablo

Aşağıda fiilimsi türlerini, eklerini ve görevlerini özetleyen bir tablo bulunmaktadır:

İsim-Fiil: Ekleri: -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş. Görevi: Cümlede isim görevi (özne, nesne, tümleç). Örnek: "Yürümek sağlıklıdır."

Sıfat-Fiil: Ekleri: -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er/-r, -dık/-dik/-duk/-dük, -acak/-ecek, -mış/-miş/-muş/-müş. Görevi: Cümlede sıfat görevi (ismi niteler). Örnek: "Akan su temizdir."

Zarf-Fiil: Ekleri: -arak/-erek, -ıp/-ip/-up/-üp, -ınca/-ince, -dikçe/-dukça, -ken, -madan/-meden, -alı/-eli, -r...-maz/-mez, -casına/-cesine. Görevi: Cümlede zarf görevi (yüklemi niteler). Örnek: "Gülerek geldi."

Sonuç

6. Sınıf Türkçe Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) konusu, Türkçe dilbilgisinin temel yapı taşlarından biridir. Bu konuyu iyi anlamak, hem okuduğunuzu anlama becerilerinizi artıracak hem de yazılı anlatımınızı zenginleştirecektir. Fiilimsileri öğrenirken mutlaka bol bol örnek çözün, kalıcı isimlere dikkat edin ve her fiilimsinin cümle içindeki görevini belirlemeye çalışın. Doğa ve evren temalı metinlerde fiilimsileri bulma alıştırmaları yaparak hem ünite kazanımlarınızı hem de dilbilgisi becerilerinizi geliştirebilirsiniz. Unutmayın, pratik yapmak başarının anahtarıdır!