Söz Sanatları (Benzetme, Kişileştirme, Konuşturma, Abartma)

7. Sınıf Türkçe Söz Sanatları (Benzetme, Kişileştirme, Konuşturma, Abartma) Konu Anlatımı

Türkçe dersinde en sık karşılaşılan ve sınavlarda en çok sorulan konulardan biri olan söz sanatları, dilin etkili ve güzel kullanılmasını sağlayan anlatım tekniklerinin başında gelir. 7. sınıf Türkçe müfredatında yer alan söz sanatları konusu; benzetme (teşbih), kişileştirme (teşhis), konuşturma (intak) ve abartma (mübalağa) olmak üzere dört temel başlık altında incelenir. Bu konu anlatımında her bir söz sanatını tanımı, özellikleri, örnekleri ve dikkat edilmesi gereken noktalarıyla birlikte kapsamlı şekilde ele alacağız.

Söz Sanatı Nedir?

Söz sanatları, duygu ve düşünceleri daha etkili, daha canlı ve daha çarpıcı biçimde ifade edebilmek için başvurulan anlatım yollarıdır. Günlük konuşmalarımızda, şiirlerde, romanlarda, masallarda ve hatta reklamlarda söz sanatlarına sıklıkla rastlarız. Söz sanatları sayesinde anlatım sıradan olmaktan çıkar; okuyucunun ya da dinleyicinin zihninde güçlü imgeler oluşur. Bir yazarın veya şairin dili ne kadar ustaca kullandığını anlamanın en önemli göstergelerinden biri de söz sanatlarını ne kadar etkili kullandığıdır.

7. sınıf Türkçe dersinde öğreneceğimiz söz sanatları, temel düzeyde dört ana başlıktan oluşur. Bu söz sanatlarını öğrenmek hem okuduğumuz metinleri daha iyi anlamamızı hem de kendi yazılarımızı daha etkili kurmamızı sağlar. Şimdi her bir söz sanatını ayrıntılı biçimde inceleyelim.

1. Benzetme (Teşbih)

Benzetme, aralarında ortak özellik bulunan iki varlık veya kavramdan zayıf olanın güçlü olana benzetilmesi ile oluşan söz sanatıdır. Benzetme, söz sanatlarının en yaygın kullanılanıdır. Günlük hayatta bile farkında olmadan pek çok benzetme yaparız. Örneğin "Eli buz gibi soğuk" dediğimizde elin soğukluğunu buza benzeterek anlatımı güçlendirmiş oluruz.

Benzetmenin Unsurları

Bir benzetmede dört temel unsur bulunur. Bu unsurları bilmek, benzetmeyi doğru tanımamız ve çözümlememiz açısından oldukça önemlidir:

• Benzeyen: Benzetme yapılan, yani başka bir şeye benzetilen varlık veya kavramdır. Benzetmede zayıf olan unsurdur. Örneğin "Kız tilki gibi kurnaz" cümlesinde "kız" benzeyendir.
• Kendisine Benzetilen: Benzetmede güçlü olan, yani benzeyenin kendisine benzetildiği varlık veya kavramdır. Yukarıdaki örnekte "tilki" kendisine benzetilendir.
• Benzetme Yönü: Benzeyen ile kendisine benzetilen arasındaki ortak özelliktir. Örnekte "kurnaz" sözcüğü benzetme yönüdür.
• Benzetme Edatı: Benzetmeyi kuran bağlantı sözcüğüdür. "gibi", "kadar", "sanki", "tıpkı", "-msi", "-msu", "andıran", "benzer" gibi sözcükler benzetme edatı olarak kullanılır. Örnekte "gibi" benzetme edatıdır.

Benzetme Türleri

Ayrıntılı (Tam) Benzetme: Benzetmenin dört unsuru da bulunan benzetmedir. Örnek: "Çocuğun yanakları elma gibi kıpkırmızı." Bu cümlede benzeyen (yanaklar), kendisine benzetilen (elma), benzetme edatı (gibi) ve benzetme yönü (kıpkırmızı) bir arada kullanılmıştır.

Kısaltılmış Benzetme: Benzetme yönü düşürülerek yapılan benzetmedir. Dört unsurdan üçü bulunur. Örnek: "Aslan gibi bir çocuk." Bu cümlede benzeyen (çocuk), kendisine benzetilen (aslan) ve benzetme edatı (gibi) vardır; ancak benzetme yönü (cesaretli, güçlü vb.) söylenmemiştir. Sınavlarda en sık karşılaşılan benzetme türü budur.

Teşbih-i Beliğ (Güzel Benzetme): Sadece benzeyen ve kendisine benzetilen kullanılarak yapılan benzetmedir. Edebiyatta en güçlü benzetme türü olarak kabul edilir. Örnek: "Gül yüzünü göremiyorum." Bu cümlede yüz güle benzetilmiştir; ancak benzetme edatı ve benzetme yönü kullanılmamıştır.

Benzetme Örnekleri

Aşağıda farklı benzetme örneklerini inceleyelim:

• "Saçları ipek gibi yumuşak." → Benzeyen: saçları, Kendisine benzetilen: ipek, Benzetme edatı: gibi, Benzetme yönü: yumuşak.
• "Tilki kadar kurnaz bir adam." → Benzeyen: adam, Kendisine benzetilen: tilki, Benzetme edatı: kadar, Benzetme yönü: kurnaz.
• "Kar beyazı ten." → Benzeyen: ten, Kendisine benzetilen: kar. (Teşbih-i beliğ)
• "Gözleri elmas gibi parlıyor." → Benzeyen: gözleri, Kendisine benzetilen: elmas, Benzetme edatı: gibi, Benzetme yönü: parlıyor.
• "Pınarın sesi bülbül gibi tatlıdır." → Benzeyen: Pınarın sesi, Kendisine benzetilen: bülbül, Benzetme edatı: gibi, Benzetme yönü: tatlı.

Benzetmede Dikkat Edilmesi Gerekenler

Her "gibi" sözcüğü benzetme edatı değildir. "Dün akşam gibi gel." cümlesinde "gibi" sözcüğü benzetme edatı olarak kullanılmamıştır; burada zaman bildirmektedir. Benzetme yapılabilmesi için iki farklı varlık veya kavram arasında ortak bir özellik üzerinden karşılaştırma yapılması gerekir. Ayrıca "O da senin gibi çalışkan." cümlesinde iki insan karşılaştırıldığı için benzetme değil karşılaştırma söz konusudur. Benzetmede genellikle farklı türlerden iki varlık arasında ilişki kurulur.

2. Kişileştirme (Teşhis)

Kişileştirme, insan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana özgü nitelikler ve davranışlar kazandırma sanatıdır. Kişileştirme sayesinde doğadaki varlıklar, nesneler ve soyut kavramlar insanmış gibi tasvir edilir; böylece anlatım canlanır ve okuyucunun zihninde güçlü bir görsellik oluşur. Kişileştirme, özellikle şiirlerde, masallarda ve edebî metinlerde sıkça kullanılır.

Kişileştirme Nasıl Yapılır?

Kişileştirme yapabilmek için bir hayvan, bitki, nesne veya soyut kavrama insana ait bir özellik ya da eylem yükleriz. Örneğin "Rüzgâr uluyor." cümlesinde rüzgâra "ulumak" eylemi verilmiştir. Ulumak aslında bir hayvan eylemidir; ancak burada rüzgâr sanki bir canlıymış gibi düşünülmüştür. Daha net bir kişileştirme örneği olarak "Güneş bize gülümsüyordu." cümlesini ele alalım. Gülümsemek insana özgü bir davranıştır ve güneşe bu davranış verilmiştir.

Kişileştirme Örnekleri

• "Ağaçlar fısıldaşıyordu." → Fısıldaşmak insana ait bir eylemdir; ağaçlara bu özellik verilmiştir.
• "Çiçekler baharda dans eder." → Dans etmek insana ait bir davranıştır; çiçeklere yüklenmiştir.
• "Yapraklar hüzünle yere düştü." → Hüzün insana ait bir duygudur; yapraklara verilmiştir.
• "Bulutlar ağlıyordu." → Ağlamak insana ait bir eylemdir; bulutlara verilmiştir.
• "Dağlar sessizce bizi izliyordu." → İzlemek insana ait bilinçli bir eylemdir; dağlara yüklenmiştir.
• "Deniz kıyıya öfkeyle vuruyordu." → Öfke insana ait bir duygudur; denize verilmiştir.
• "Ay, bulutların arasından utangaçça bakıyordu." → Utangaçlık ve bakmak insana ait nitelik ve eylemdir; aya verilmiştir.

Kişileştirme ile Benzetme Arasındaki Fark

Kişileştirme ile benzetme bazen birbirine karıştırılabilir. Aralarındaki temel fark şudur: Benzetmede iki farklı varlık arasında karşılaştırma yapılır ve genellikle "gibi", "kadar" gibi edatlar kullanılır. Kişileştirmede ise insan dışı bir varlığa doğrudan insana ait özellikler verilir; herhangi bir karşılaştırma yapılmaz. Örneğin "Rüzgâr aslan gibi kükredi." cümlesinde hem benzetme hem de kişileştirme bir arada bulunur; çünkü rüzgâr aslana benzetilmiştir ve aynı zamanda kükremek eylemi verilmiştir. Ancak "Rüzgâr şarkı söylüyordu." cümlesinde sadece kişileştirme vardır.

Kişileştirmede Dikkat Edilmesi Gerekenler

Kişileştirmede verilen özellik mutlaka insana özgü olmalıdır. "Kuş ötüyor." cümlesinde kişileştirme yoktur; çünkü ötmek zaten kuşa ait bir eylemdir. Ancak "Kuş bize serenat yapıyordu." cümlesinde kişileştirme vardır; çünkü serenat yapmak insana özgü bir davranıştır. Ayrıca her edebî metinde geçen doğa tasvirinin kişileştirme olmadığına dikkat etmek gerekir; kişileştirme için varlığa açıkça insani bir nitelik veya eylem yüklenmiş olmalıdır.

3. Konuşturma (İntak)

Konuşturma, insan dışındaki canlı veya cansız varlıkların konuşturulması sanatıdır. Konuşturma, kişileştirmenin bir ileri aşamasıdır. Kişileştirmede varlığa insana ait bir özellik verilirken, konuşturmada bu varlık doğrudan konuşturulur. Yani konuşturma her zaman kişileştirmeyi de içerir; ancak her kişileştirmede konuşturma yoktur.

Konuşturma ile Kişileştirme İlişkisi

Konuşturma ve kişileştirme arasındaki ilişkiyi anlamak çok önemlidir. Konuşturma, kişileştirmenin özel bir türüdür. Bir varlığı konuşturabilmek için önce onu kişileştirmiş olmamız gerekir. Ancak bir varlığa insani özellikler vermek, onu konuşturmak anlamına gelmez. Konuşturmada varlığın ağzından doğrudan ya da dolaylı olarak sözler aktarılır.

Konuşturma Örnekleri

• "Minik kuş dedi ki: 'Bu dallar benim evim.'" → Kuş konuşturulmuştur.
• "Güneş, 'Bugün herkesi ısıtacağım!' diye bağırdı." → Güneş konuşturulmuştur.
• "Çiçek, 'Beni koparma!' diye yalvardı." → Çiçek konuşturulmuştur.
• "Dağ, 'Yıllardır burada bekliyorum.' dedi." → Dağ konuşturulmuştur.
• "Kitap, 'Beni oku, sana dünyaları göstereyim.' diye fısıldadı." → Kitap konuşturulmuştur.
• "Yaprak, 'Artık düşme zamanım geldi.' diye hüzünlendi." → Yaprak konuşturulmuştur.

Konuşturmada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Konuşturma sanatında varlığın doğrudan konuşması gerekir. Yani tırnak içinde ya da dolaylı anlatımla varlığın ağzından söz aktarılmalıdır. "Kuş şarkı söylüyordu." cümlesinde konuşturma yoktur; bu cümlede kişileştirme vardır. Ancak "Kuş, 'Bu sabah en güzel şarkımı söyleyeceğim.' dedi." cümlesinde konuşturma vardır. Sınavlarda konuşturma soruları çıktığında cümlede bir varlığın ağzından söz aktarılıp aktarılmadığına dikkat etmek gerekir. Masallar ve fabllar konuşturma sanatının en sık kullanıldığı metin türleridir.

4. Abartma (Mübalağa)

Abartma, bir durumun, olayın veya varlığın olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterilmesi sanatıdır. Günlük hayatta en sık kullandığımız söz sanatlarından biridir. "Bin kere söyledim!", "Çantam bir ton ağırlığında!" gibi ifadeler abartma sanatına örnek gösterilebilir. Abartma ile anlatım güçlenir, okuyucunun ya da dinleyicinin dikkati çekilir.

Abartma Nasıl Yapılır?

Abartma yaparken bir durum gerçekte olduğundan çok daha fazla veya çok daha az gösterilir. Amaç, anlatılmak istenen duygu veya düşüncenin etkisini artırmaktır. Abartmada mantık sınırları zorlanır; ifade gerçek anlamıyla düşünüldüğünde mümkün olmayan bir durumu anlatır. Örneğin "O kadar hızlı koştu ki rüzgârı geçti." cümlesinde koşma eylemi olduğundan çok fazla abartılmıştır; bir insanın rüzgârı geçmesi fiziksel olarak mümkün değildir.

Abartma Örnekleri

• "Öyle acıkmıştım ki bir öküz yiyebilirdim." → Açlık abartılmıştır.
• "Gözlerinden akan yaşlar sel oldu." → Ağlama abartılmıştır.
• "Susuzluktan denizleri içebilirdim." → Susuzluk abartılmıştır.
• "Sesi dağları inletti." → Sesin gücü abartılmıştır.
• "Dünya kadar büyük bir sorunumuz var." → Sorunun büyüklüğü abartılmıştır.
• "O kadar yoruldum ki ayaklarım kopacak." → Yorgunluk abartılmıştır.
• "Dağ gibi dalgalar sahile vuruyordu." → Dalgaların büyüklüğü abartılmıştır.
• "Kulağım çınladı, herkes benden bahsediyordur." → Kendinden bahsedilmesi abartılmıştır.

Abartma ile Benzetme Arasındaki Fark

Abartma ve benzetme bazen aynı cümlede bir arada bulunabilir. "Dağ gibi dalgalar" ifadesinde dalgalar dağa benzetilmiştir (benzetme) ve aynı zamanda dalgaların büyüklüğü olduğundan fazla gösterilmiştir (abartma). Ancak her benzetme abartma içermez ve her abartma benzetme içermez. "Bin yıl bekledim seni." cümlesinde benzetme yoktur, sadece bekleme süresi abartılmıştır. Sınavlarda bu ayrımı doğru yapabilmek önemlidir.

Abartmada Dikkat Edilmesi Gerekenler

Abartma sanatında ifadenin gerçek anlamıyla mümkün olup olmadığına bakılmalıdır. Eğer ifade gerçek anlamıyla düşünüldüğünde mantıken mümkün değilse abartma yapılmıştır. Örneğin "Çok hızlı koştu." cümlesinde abartma yoktur; bu gerçekçi bir ifadedir. Ancak "O kadar hızlı koştu ki arkasından toz bulutu kalktı, kasabayı sardı." cümlesinde abartma vardır. Abartmayı tanırken ifadenin ölçüsüzlüğüne ve mantık dışılığına dikkat etmek gerekir.

Söz Sanatlarını Birbirinden Ayırt Etme

7. sınıf Türkçe sınavlarında en çok karşılaşılan soru tipi, söz sanatlarının birbirinden ayırt edilmesini gerektiren sorulardır. Bu nedenle dört söz sanatının temel farklarını net olarak bilmek gerekir:

Benzetme: İki farklı varlık arasında karşılaştırma yapılır. "gibi", "kadar", "sanki" gibi edatlar ipucu olabilir. Teşbih-i beliğde bu edatlar bulunmaz.

Kişileştirme: İnsan dışı bir varlığa insana ait özellik veya davranış verilir. Varlık konuşturulmaz, sadece insani nitelik kazanır.

Konuşturma: İnsan dışı bir varlık doğrudan konuşturulur. Her konuşturma aynı zamanda kişileştirme içerir.

Abartma: Bir durum olduğundan büyük veya küçük gösterilir. İfade gerçek anlamıyla mantıken imkânsızdır.

Söz Sanatlarının Karşılaştırmalı Tablosu

Aşağıdaki tabloda dört söz sanatının temel özelliklerini karşılaştırmalı olarak görebilirsiniz:

Benzetme: İki varlık arasında benzerlik kurulur. İpucu: gibi, kadar, sanki, andıran. Örnek: "Kız tilki gibi kurnaz."

Kişileştirme: İnsan dışı varlığa insani özellik verilir. İpucu: İnsana ait eylem veya duygu. Örnek: "Rüzgâr ağlıyordu."

Konuşturma: İnsan dışı varlık konuşturulur. İpucu: Tırnak içinde söz, dedi, diye. Örnek: "Gül dedi ki: 'Beni kokla.'"

Abartma: Durum büyütülür veya küçültülür. İpucu: Mantık dışı, ölçüsüz ifade. Örnek: "Açlıktan öldüm."

Söz Sanatlarının Metinlerdeki Yeri ve Önemi

Söz sanatları, edebiyatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Şairlerin ve yazarların dilini zenginleştiren bu sanatlar, okuyucunun hayal gücünü harekete geçirir. Özellikle şiirlerde söz sanatlarının yoğun kullanımı dikkat çeker. Bir şiiri analiz ederken söz sanatlarını tespit etmek, şairin vermek istediği mesajı ve oluşturmak istediği atmosferi anlamamıza yardımcı olur.

Masallarda ve fabllarda ise konuşturma sanatı ön plana çıkar. Hayvanların ve doğa unsurlarının konuşturulması, bu metin türlerinin en belirgin özelliklerindendir. Hikâyelerde ve romanlarda ise benzetme ve kişileştirme sanatlarına sıkça başvurulur. Yazarlar, betimlemelerini güçlendirmek ve okuyucunun zihninde canlı imgeler oluşturmak için bu söz sanatlarını kullanır.

Günlük Hayatta Söz Sanatları

Söz sanatlarını sadece edebî metinlerde değil, günlük hayatta da sıkça kullanırız. Arkadaşlarımızla konuşurken "Bin kere aradım seni!" diyerek abartma, "Hava çok güzel, güneş bize gülümsüyor." diyerek kişileştirme, "Saçların ipek gibi" diyerek benzetme yaparız. Bu söz sanatlarını fark etmek ve bilinçli kullanmak, hem anlama hem de anlatma becerilerimizi geliştirir.

Reklamlarda da söz sanatları yoğun biçimde kullanılır. "Araba panter gibi hızlı" (benzetme), "Bu bisküvi size merhaba diyor" (kişileştirme ve konuşturma), "Bir milyonlarca kişi tarafından tercih edilen" (abartma) gibi ifadeler reklamlarda dikkat çekmek için sıkça başvurulan söz sanatı örnekleridir.

Sınav İçin Püf Noktaları

7. sınıf Türkçe sınavlarında söz sanatlarıyla ilgili sorularda başarılı olabilmek için aşağıdaki ipuçlarına dikkat etmelisiniz:

Cümlede "gibi", "kadar", "sanki" gibi sözcükler varsa ve iki farklı varlık karşılaştırılıyorsa benzetme düşünülmelidir. Ancak her "gibi" sözcüğü benzetme anlamı taşımaz; bağlamına dikkat etmek gerekir.

Cümlede insan dışı bir varlığa insana ait duygu, düşünce veya davranış verilmişse kişileştirme akla gelmelidir. Verilen özelliğin gerçekten insana özgü olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Cümlede insan dışı bir varlık doğrudan konuşturuluyorsa, yani ağzından sözler aktarılıyorsa konuşturma söz konusudur. Konuşturma her zaman kişileştirmeyi de içerir; bu nedenle "hem konuşturma hem kişileştirme vardır" demek doğrudur.

Cümledeki ifade gerçek anlamıyla düşünüldüğünde imkânsız veya aşırı abartılı görünüyorsa abartma yapılmıştır. Sayısal ifadeler (bin kere, milyon yıl, bir ton vb.) abartmanın ipucu olabilir.

Alıştırma: Söz Sanatlarını Bulalım

Aşağıdaki cümlelerdeki söz sanatlarını bularak pratik yapabilirsiniz:

1. "Yıldızlar gökyüzünde bize göz kırpıyordu." → Kişileştirme (Göz kırpmak insana ait bir davranıştır.)

2. "Çantam o kadar ağırdı ki sırtım kırıldı." → Abartma (Ağırlık olduğundan fazla gösterilmiştir.)

3. "Kalemi elmas gibi parlıyordu." → Benzetme (Kalem elmasa benzetilmiştir.)

4. "Çınar ağacı, 'Ben yüzyıllardır buradayım.' dedi." → Konuşturma (Ağaç konuşturulmuştur.)

5. "Rüzgâr kulaklarıma bir şeyler fısıldıyordu." → Kişileştirme (Fısıldamak insana ait bir eylemdir.)

6. "Pamuk gibi bulutlar gökyüzünü kaplamıştı." → Benzetme (Bulutlar pamuğa benzetilmiştir.)

7. "Öyle çok güldüm ki karnım çatladı." → Abartma (Gülme olduğundan fazla anlatılmıştır.)

Özet

7. sınıf Türkçe dersinin önemli konularından biri olan söz sanatları, dilin etkili kullanımını sağlayan temel anlatım yollarıdır. Benzetme iki varlık arasında benzerlik kurarak, kişileştirme insan dışı varlıklara insani özellikler vererek, konuşturma insan dışı varlıkları doğrudan konuşturarak, abartma ise bir durumu olduğundan büyük ya da küçük göstererek anlatımı güçlendirir. Bu söz sanatlarını doğru tanımak, hem okuduğunuz metinleri daha iyi anlamanızı hem de yazılı anlatımınızı zenginleştirmenizi sağlayacaktır. Düzenli pratik yaparak, örnek cümleleri analiz ederek ve bol bol okuyarak bu konudaki hakimiyetinizi artırabilirsiniz.