Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti Konu Anlatımı

Bu içerikte, 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 2. ünitesi olan Millî Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar ünitesinde yer alan Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti konusunu ayrıntılı biçimde inceleyeceğiz. MEB müfredatına uygun olarak hazırlanan bu konu anlatımı, sınavlara hazırlık sürecinizde size rehber olacaktır.

Birinci Dünya Savaşı'nın Genel Nedenleri

Birinci Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanmış ve dünya tarihinin o güne kadar gördüğü en büyük çatışma olmuştur. Savaşın çıkmasında birçok faktör etkili olmuştur. Bunların başında sömürgecilik yarışı gelmektedir. 19. yüzyılın sonlarına doğru büyük Avrupa devletleri, Afrika ve Asya'daki toprakları ele geçirmek için birbirleriyle kıyasıya rekabet etmiştir. Özellikle İngiltere ve Fransa geniş sömürge imparatorlukları kurmuş, ancak siyasi birliğini geç tamamlayan Almanya ve İtalya sömürge yarışında geride kalmıştır. Bu durum devletler arasında büyük bir gerilim yaratmıştır.

Milliyetçilik akımları da savaşın çıkmasında belirleyici bir rol oynamıştır. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi, çok uluslu imparatorluklar için ciddi bir tehdit oluşturmuştur. Özellikle Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Osmanlı Devleti bu akımdan olumsuz etkilenmiştir. Balkanlardaki milliyetçi hareketler, bölgeyi adeta bir barut fıçısına çevirmiştir.

Silahlanma yarışı (militarizm) da savaşın temel nedenlerinden biridir. Devletler, birbirlerinden çekindikleri için ordularını sürekli büyütmüş ve yeni silah teknolojileri geliştirmiştir. Bu durum, devletler arasındaki güvensizliği daha da artırmıştır.

Ayrıca Avrupa'da oluşan bloklaşma savaşın yayılmasında etkili olmuştur. Bir tarafta Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'nın oluşturduğu Üçlü İttifak; diğer tarafta İngiltere, Fransa ve Rusya'nın oluşturduğu Üçlü İtilaf blokları karşı karşıya gelmiştir. Bu ittifak sistemi, küçük bir krizin bile büyük bir savaşa dönüşmesine zemin hazırlamıştır.

Savaşın görünürdeki (yakın) nedeni ise 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesidir. Bu suikast, zaten gergin olan Avrupa'da domino etkisi yaratmış ve devletler art arda savaşa girmiştir.

Savaşan Devletler ve Bloklar

Birinci Dünya Savaşı'nda iki ana blok karşı karşıya gelmiştir:

İttifak Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan bu grupta yer almıştır. İtalya başlangıçta İttifak bloğunda yer almasına rağmen, savaş başladığında taraf değiştirerek İtilaf bloğuna katılmıştır.

İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, ABD (1917'de katıldı), Japonya ve diğer müttefik devletler bu grupta yer almıştır. İtilaf bloğu, hem nüfus hem de ekonomik güç bakımından İttifak bloğuna göre daha avantajlı konumdaydı.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girme Nedenleri

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin bu büyük çatışmaya katılmasının birçok önemli nedeni vardır. Bu nedenleri doğru anlamak, savaşın Osmanlı üzerindeki etkilerini kavramak için son derece önemlidir.

1. Kaybedilen Toprakları Geri Alma İsteği: Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başında büyük toprak kayıpları yaşamıştı. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı, Trablusgarp Savaşı (1911-1912) ve Balkan Savaşları (1912-1913) sonucunda önemli topraklar kaybedilmişti. Devletin yönetiminde etkili olan İttihat ve Terakki Partisi, savaşı bu toprakları geri almak için bir fırsat olarak görmüştür.

2. Son Dönemde Yaşanan Yalnızlık ve İttifak Arayışı: Osmanlı Devleti, uzun süredir Avrupa'da güvenilir bir müttefik bulamamıştı. Denge politikası izlemeye çalışan Osmanlı yönetimi, savaş öncesinde İngiltere ve Fransa'ya ittifak teklif etmiş ancak reddedilmiştir. Bu durum Osmanlı'yı Almanya'ya yakınlaştırmıştır.

3. Almanya'nın Savaşı Kazanacağına Duyulan İnanç: Almanya, dönemin en güçlü kara ordusuna sahipti ve sanayi gücü bakımından da Avrupa'nın önde gelen devletlerinden biriydi. İttihat ve Terakki yöneticileri, özellikle Enver Paşa, Almanya'nın savaşı kazanacağına inanıyordu. Bu inançla Osmanlı'nın Almanya'nın yanında savaşa girmesinin devletin çıkarına olacağı düşünülmüştür.

4. İttihat ve Terakki Yöneticilerinin Etkisi: Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesinde İttihat ve Terakki Partisi'nin üç güçlü ismi olan Enver Paşa, Talat Paşa ve Cemal Paşa belirleyici rol oynamıştır. Özellikle Harbiye Nazırı (Savaş Bakanı) Enver Paşa, Almanya yanlısı politikalar izlemiş ve savaşa girme kararında en etkili isim olmuştur.

5. Panturanizm ve Pantürkizm Düşüncesi: Enver Paşa ve bazı İttihatçılar, Orta Asya'daki Türk topluluklarını bir araya getirme hayali olan Turancılık düşüncesini benimsemişti. Rusya'ya karşı savaşılarak Kafkasya üzerinden Orta Asya'ya ulaşılması planlanıyordu.

6. Kapitülasyonlardan Kurtulma İsteği: Osmanlı Devleti, yüzyıllardır yabancı devletlere tanınan kapitülasyonlar nedeniyle ekonomik bağımsızlığını yitirmişti. Savaşa girilmesiyle birlikte Osmanlı yönetimi, tek taraflı olarak kapitülasyonları kaldırdığını ilan etmiştir. Bu durum, savaşa girmenin bir gerekçesi olarak da değerlendirilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Giriş Süreci

Osmanlı Devleti, savaşın başında tarafsızlığını ilan etmişti. Ancak perde arkasında önemli gelişmeler yaşanıyordu. 2 Ağustos 1914'te Osmanlı Devleti ile Almanya arasında gizli bir ittifak antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre Almanya savaşa girerse Osmanlı da Almanya'nın yanında yer alacaktı.

Savaşın başlangıcında Osmanlı donanmasını güçlendirmek için İngiltere'ye sipariş edilen iki savaş gemisine (Sultan Osman ve Reşadiye) İngiltere tarafından el konulmuştur. Bu olay, Osmanlı kamuoyunda büyük tepkiye neden olmuştur, çünkü bu gemiler halktan toplanan paralarla yaptırılmıştı.

Bunun ardından Almanya, Goeben ve Breslau adlı iki savaş gemisini Osmanlı'ya hediye etmiştir. Bu gemiler Osmanlı bayrağı çekilerek Yavuz ve Midilli adlarını almıştır. Alman Amiral Souchon komutasındaki bu gemiler, 29 Ekim 1914'te Osmanlı yönetiminin bilgisi dışında Karadeniz'de Rus limanlarını (Sivastopol ve Odessa) bombalamıştır. Rusya'nın savaş ilan etmesinin ardından İngiltere ve Fransa da Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmiştir. Böylece Osmanlı Devleti resmen Birinci Dünya Savaşı'na girmiştir.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti, coğrafi konumunun genişliği nedeniyle birçok farklı cephede savaşmak zorunda kalmıştır. Bu durum Osmanlı'nın zaten sınırlı olan kaynaklarını daha da zayıflatmıştır.

1. Kafkas (Doğu) Cephesi

Kafkas Cephesi, Osmanlı Devleti'nin Rusya'ya karşı açtığı bir taarruz (saldırı) cephesidir. Bu cephenin açılmasında Enver Paşa'nın Turancılık ideali ve Bakü petrollerine ulaşma hedefi etkili olmuştur.

Sarıkamış Harekâtı (Aralık 1914 - Ocak 1915): Enver Paşa'nın bizzat komuta ettiği bu harekât, savaşın en trajik olaylarından biri olmuştur. Kış şartlarının son derece ağır olduğu bir dönemde, yeterli donanım ve erzak olmadan başlatılan taarruz, büyük bir felaketle sonuçlanmıştır. Yaklaşık 90.000 asker donma, açlık ve salgın hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Bu harekâtın başarısızlığı, Doğu Anadolu'nun savunmasız kalmasına yol açmıştır.

Kafkas Cephesi'nde daha sonra bazı başarılı savunma harekâtları gerçekleştirilmiştir. 1916'da Muş ve Bitlis geri alınmıştır. 1917'deki Bolşevik İhtilali sonucunda Rusya savaştan çekilmiş ve 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti'ne geri verilmiştir.

2. Çanakkale Cephesi

Çanakkale Cephesi, Birinci Dünya Savaşı'nın en önemli cephelerinden biri olup savunma cephesidir. İtilaf Devletleri, özellikle İngiltere ve Fransa, Çanakkale Boğazı'nı geçerek İstanbul'u ele geçirmek ve Rusya'ya yardım ulaştırmak amacıyla bu cepheyi açmıştır.

Deniz Savaşları (19 Şubat - 18 Mart 1915): İtilaf donanması, Çanakkale Boğazı'nı denizden geçmeye çalışmıştır. Ancak 18 Mart 1915'te yapılan büyük deniz taarruzunda Osmanlı mayın hatları ve kıyı bataryaları, düşman donanmasına ağır kayıplar verdirmiştir. Birçok düşman gemisi batırılmış veya ağır hasar almıştır. Bu başarı, Türk askerinin büyük kahramanlığının bir göstergesidir. 18 Mart, bugün Çanakkale Deniz Zaferi olarak kutlanmaktadır.

Kara Savaşları (25 Nisan 1915 - 9 Ocak 1916): Denizden geçemeyen İtilaf kuvvetleri, 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yapmıştır. Arıburnu, Conkbayırı, Seddülbahir ve Anafartalar'da şiddetli çarpışmalar yaşanmıştır. Bu savaşlarda Mustafa Kemal (Atatürk), olağanüstü bir askeri liderlik sergilemiştir. Özellikle Arıburnu ve Anafartalar'daki başarıları onu ulusal bir kahraman haline getirmiştir. Mustafa Kemal'in askerlerine söylediği ünlü sözü – "Ben size taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!" – bu savaşların ne denli zorlu geçtiğini göstermektedir.

Çanakkale Savaşı'nın Sonuçları:

• İtilaf Devletleri ağır bir yenilgiye uğramış ve geri çekilmek zorunda kalmıştır.
• Rusya'ya yardım ulaştırılamamış, bu durum Rusya'nın savaştan çekilmesini hızlandırmıştır.
• Savaşın süresi uzamıştır.
• Mustafa Kemal, gösterdiği üstün komutanlık yeteneğiyle tanınmış ve Millî Mücadele'nin lideri olma yolunda önemli bir adım atmıştır.
• Çanakkale Zaferi, Türk milletinin bağımsızlık azminin simgesi hâline gelmiştir.

3. Kanal Cephesi

Kanal Cephesi, Osmanlı Devleti'nin İngiltere'ye karşı Mısır'daki Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek amacıyla açtığı bir taarruz cephesidir. Süveyş Kanalı, İngiltere'nin Hindistan ve Uzak Doğu sömürgeleriyle bağlantısını sağlayan stratejik bir su yoluydu.

Cemal Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, 1915 ve 1916'da Kanal'a iki kez taarruz etmiş ancak her ikisinde de başarısız olmuştur. Çöl koşulları, lojistik yetersizlikler ve İngiliz savunması bu başarısızlıkta belirleyici olmuştur. Sonuç olarak Osmanlı kuvvetleri Sina Yarımadası'ndan geri çekilmek zorunda kalmış, İngilizler ilerleyerek Filistin ve Suriye'ye doğru harekete geçmiştir.

4. Irak Cephesi

Irak Cephesi, İngiltere'nin Basra Körfezi üzerinden Irak'a girerek Musul ve Bağdat petrollerini ele geçirmek istemesiyle açılmış bir savunma cephesidir. İngilizler 1914'te Basra'yı işgal etmiş ve Bağdat'a doğru ilerlemeye başlamıştır.

Kûtülamare (Kut) Kuşatması (1915-1916): Osmanlı kuvvetleri, Bağdat'a ilerleyen İngiliz birliklerini Kûtülamare'de kuşatmıştır. Yaklaşık beş ay süren kuşatma sonunda General Townshend komutasındaki yaklaşık 13.000 İngiliz askeri teslim olmak zorunda kalmıştır. Bu zafer, Osmanlı Devleti'nin savaş sırasındaki önemli başarılarından biridir. Ancak 1917'de İngilizler takviye kuvvetlerle yeniden saldırıya geçmiş ve Bağdat'ı ele geçirmiştir.

5. Suriye-Filistin Cephesi

Kanal Cephesi'nin devamı niteliğindeki bu cephede, İngilizler Filistin üzerinden Suriye'ye doğru ilerlemiştir. Mustafa Kemal, bu cephede Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı'na atanmış ve düşmanın ilerleyişini yavaşlatmaya çalışmıştır. Ancak genel gidişat Osmanlı aleyhine olmuş ve savaşın sonlarına doğru Suriye toprakları elden çıkmıştır.

6. Hicaz-Yemen Cephesi

Arap Yarımadası'nda açılan bu cephede, kutsal toprakların savunması amaçlanmıştır. Ancak İngilizlerin kışkırtmasıyla Şerif Hüseyin önderliğinde başlayan Arap İsyanı, Osmanlı'nın bu bölgedeki konumunu zayıflatmıştır. İngiliz istihbarat subayı Lawrence (Arabistanlı Lawrence), Arap aşiretlerini Osmanlı'ya karşı örgütlemiştir. Medine Müdafii Fahrettin Paşa, Medine'yi büyük bir kararlılıkla savunmuş ve "Çöl Kaplanı" unvanını almıştır.

7. Galiçya-Makedonya-Romanya Cepheleri

Osmanlı Devleti, müttefiki Almanya ve Avusturya-Macaristan'a yardım amacıyla Avrupa'daki cephelere de asker göndermiştir. Galiçya (bugünkü Ukrayna-Polonya sınırı), Makedonya ve Romanya cephelerine gönderilen Osmanlı birlikleri, müttefik kuvvetlerle birlikte savaşmıştır. Bu cepheler, Osmanlı için yardım cepheleri niteliğindeydi.

Birinci Dünya Savaşı'nda Mustafa Kemal'in Rolü

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinde Mustafa Kemal'in Birinci Dünya Savaşı'ndaki rolü büyük önem taşımaktadır. Mustafa Kemal, savaş boyunca birçok cephede görev almış ve her görevde üstün bir askeri yetenek sergilemiştir.

Çanakkale'de: Anafartalar Grup Komutanı olarak İtilaf kuvvetlerinin Gelibolu'yu ele geçirmesini önlemiştir. Buradaki başarıları onu ulusal bir figür haline getirmiştir.

Kafkas Cephesi'nde: Muş ve Bitlis'in geri alınmasında önemli rol oynamıştır. 16. Kolordu Komutanı olarak görev yapmıştır.

Suriye-Filistin Cephesi'nde: Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak düşmanın ilerleyişini yavaşlatmaya çalışmıştır.

Mustafa Kemal, savaş boyunca askeri başarılarının yanı sıra, savaşın gidişatı hakkında doğru tespitlerde bulunmuş ve İttihat ve Terakki yönetimine eleştiriler yöneltmiştir. Almanya'nın savaşı kaybedeceğini önceden öngörmüş ve buna göre tedbirler alınmasını istemiştir. Bu öngörüsü ve liderlik vasıfları, onu Millî Mücadele'nin doğal lideri konumuna getirmiştir.

Savaşın Osmanlı Devleti İçin Sonuçları

Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti için son derece ağır sonuçlar doğurmuştur:

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti, savaşı kaybeden İttifak Devletleri arasında yer almış ve 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda ateşkes imzalamıştır. Bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğinin göstergesidir. Antlaşmanın en ağır maddesi olan 7. madde, İtilaf Devletleri'ne güvenliklerini tehdit eden herhangi bir durumda Osmanlı topraklarının herhangi bir yerini işgal etme hakkı tanımıştır. Bu madde, ileride yapılacak işgallerin hukuki gerekçesi olarak kullanılmıştır.

Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): Savaş sonunda hazırlanan barış antlaşması olan Sevr, Osmanlı topraklarını paylaşmayı ve Türk milletini küçük bir bölgeye sıkıştırmayı amaçlıyordu. Ancak bu antlaşma, Millî Mücadele sayesinde TBMM tarafından kabul edilmemiş ve uygulanamamıştır.

Savaşın Genel Sonuçları

Birinci Dünya Savaşı, dünya tarihinde derin izler bırakmıştır. Bu sonuçları şu şekilde özetleyebiliriz:

• İmparatorlukların Yıkılması: Osmanlı Devleti, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Rus Çarlığı ve Alman İmparatorluğu yıkılmıştır. Yerlerine yeni ulus devletler kurulmuştur.
• Sınırların Yeniden Çizilmesi: Avrupa ve Orta Doğu haritası tamamen değişmiştir. Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya gibi yeni devletler kurulmuştur.
• Milletler Cemiyeti'nin Kurulması: Savaşın tekrarlanmaması için uluslararası bir örgüt olan Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulmuştur. Ancak bu örgüt, İkinci Dünya Savaşı'nı engelleyememiştir.
• Mandater Yönetim Sistemi: Savaş sonrasında Orta Doğu'daki Osmanlı toprakları, İngiltere ve Fransa arasında manda yönetimi adı altında paylaşılmıştır. Suriye ve Lübnan Fransa'ya; Irak, Ürdün ve Filistin İngiltere'ye manda olarak bırakılmıştır.
• Rejim Değişiklikleri: Rusya'da Bolşevik İhtilali ile çarlık yıkılmış ve sosyalist bir rejim kurulmuştur. Almanya'da monarşi sona ermiş ve cumhuriyet ilan edilmiştir.
• Ekonomik Yıkım: Savaş, tüm taraflar için büyük ekonomik kayıplara neden olmuştur. Milyonlarca insan hayatını kaybetmiş, şehirler ve altyapılar tahrip edilmiştir.

Osmanlı Devleti Açısından Özel Sonuçlar

Osmanlı Devleti, savaşta yaklaşık 600.000 şehit vermiş, bunun yanı sıra açlık, hastalık ve göç nedeniyle sivil kayıplar da çok yüksek olmuştur. Savaş boyunca halkın büyük bir kısmı yoksulluk ve sefalet içinde yaşamıştır. Tehcir Kanunu ve savaşın getirdiği yıkım, Anadolu'nun demografik yapısını derinden etkilemiştir.

Savaşın sona ermesiyle Osmanlı ordusunun terhis edilmesi ve ağır ateşkes koşulları, Anadolu'yu savunmasız bırakmıştır. Ancak tam da bu karanlık dönemde, Türk milletinin bağımsızlık ateşi yanmaya başlamıştır. Mustafa Kemal'in önderliğinde başlayan Millî Mücadele, Türk milletinin yeniden ayağa kalkışının ve bağımsız bir devlet kurma iradesinin en güçlü ifadesi olmuştur.

Özet ve Değerlendirme

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti, siyasi, askeri ve ekonomik açıdan son derece zor bir süreçten geçmiştir. Birçok cephede aynı anda savaşmak zorunda kalan Osmanlı, sınırlı kaynaklarına rağmen Çanakkale ve Kûtülamare gibi cephelerde önemli başarılar elde etmiştir. Ancak genel gidişat Osmanlı aleyhine olmuş ve savaş, 600 yılı aşkın Osmanlı tarihinin fiilen sona ermesiyle sonuçlanmıştır. Bununla birlikte, savaş sırasında ortaya çıkan Mustafa Kemal'in liderliği, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin temelini oluşturmuştur. Çanakkale'de yazılan destan, sadece bir askeri zafer değil, aynı zamanda yeni bir devletin – Türkiye Cumhuriyeti'nin – kuruluş ruhunun da başlangıcı olmuştur.