Büyük Millet Meclisinin Açılışı

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Büyük Millet Meclisinin Açılışı Konu Anlatımı

Bu yazımızda 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 2. Ünitesi olan Millî Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar ünitesinde yer alan Büyük Millet Meclisinin Açılışı konusunu ayrıntılı biçimde ele alacağız. Bu konu, Türk tarihinin en kritik dönemeçlerinden birini oluşturur ve millî egemenlik anlayışının somut bir adımla hayata geçirilmesini anlatır.

Giriş: Neden Yeni Bir Meclis Gerekiyordu?

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Ateşkes Anlaşması ile fiilen çöküş sürecine girmiştir. Ateşkes anlaşmasının çok ağır koşullar içermesi, İtilaf Devletlerinin Anadolu'yu işgal etmeye başlaması ve Osmanlı hükümetinin bu işgallere karşı etkili bir direniş gösterememesi, Türk milletinin kendi kaderini kendi eline alması gerektiği fikrini güçlendirmiştir.

İstanbul'daki Mebusan Meclisi, 12 Ocak 1920'de son kez toplanmış ve Misak-ı Millî (Millî Ant) kararlarını kabul etmiştir. Ancak bu meclisin çalışmaları, İtilaf Devletlerinin baskıları ve 16 Mart 1920'deki İstanbul'un resmen işgali nedeniyle sona ermiştir. İstanbul'un işgal edilmesi ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması, Ankara'da yeni bir meclisin açılmasını zorunlu hâle getirmiştir. İşte Büyük Millet Meclisinin Açılışı, bu tarihî zorunluluğun bir sonucu olarak gerçekleşmiştir.

Büyük Millet Meclisinin Açılışına Giden Süreç

Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışından itibaren millî mücadele hareketini örgütleme çalışmalarını sürdürmüştür. Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi gibi önemli toplantılarla millî iradenin temsil edilmesi gerektiği fikri pekiştirilmiştir. Bu süreçte atılan adımları kronolojik olarak inceleyelim:

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal, bu genelgeyle vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğunu ilan etmiştir. Genelgede "Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesi, millî egemenlik düşüncesinin ilk açık beyanı olmuştur. Bu ifade, ileride kurulacak olan meclisin temelini oluşturan felsefenin özetidir.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919): Doğu illerinin temsilcilerinin katıldığı bu kongrede, millî sınırlar içinde vatanın bölünmez bir bütün olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca geçici bir hükümetin kurulması gerektiği fikri ilk kez burada gündeme gelmiştir. Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanan bu kongre, millî mücadelenin tek bir çatı altında birleştirilmesini sağlamıştır. Temsil Heyeti oluşturulmuş ve Mustafa Kemal başkanlığa seçilmiştir. Kongrede alınan kararlarla, millî hareketin merkezîleşmesi ve güçlenmesi sağlanmıştır.

Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Osmanlı hükümetini temsilen Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Temsil Heyeti arasında yapılan bu görüşmelerde, Mebusan Meclisi'nin İstanbul dışında toplanması kararlaştırılmıştır. Ancak İstanbul hükümeti bu karara uymamış ve meclis İstanbul'da toplanmıştır.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi (12 Ocak 1920): Meclis İstanbul'da toplanarak Misak-ı Millî kararlarını kabul etmiştir. Ancak bu kararlar, İtilaf Devletlerini rahatsız etmiş ve İstanbul'un işgaline zemin hazırlamıştır.

İstanbul'un İşgali ve Mebusan Meclisi'nin Dağıtılması (16 Mart 1920)

İtilaf Devletleri, Misak-ı Millî kararlarını kabul etmedikleri için 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal etmiştir. İngilizler başta olmak üzere işgalci güçler, Osmanlı Mebusan Meclisi'ni basmış, bazı milletvekillerini tutuklamış ve Malta'ya sürgüne göndermiştir. Bu durum, İstanbul'daki yasama faaliyetlerinin fiilen sona ermesi anlamına geliyordu.

Mebusan Meclisi'nin dağıtılması, Büyük Millet Meclisinin Açılışı için hem hukukî hem de siyasi bir gerekçe oluşturmuştur. Mustafa Kemal, İstanbul'un işgalini ve meclisin dağıtılmasını tüm valiliklere, komutanlıklara ve halka telgraflarla duyurmuştur. Bu telgraflarda, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin toplanacağını bildirmiştir.

Ankara'nın Merkez Olarak Seçilmesinin Nedenleri

Mustafa Kemal'in yeni meclis için Ankara'yı tercih etmesinin birçok stratejik nedeni vardır:

• Coğrafi Konum: Ankara, Anadolu'nun merkezinde bulunması nedeniyle cephelere yakın ve ulaşım açısından elverişli bir konumdadır. Bu durum, savaş döneminde hızlı iletişim ve koordinasyon sağlamak için büyük avantaj oluşturmuştur.
• Güvenlik: İstanbul'un işgal altında olması, yeni meclisin İstanbul dışında ve düşman kuvvetlerinden uzak bir yerde toplanmasını gerektirmiştir. Ankara, düşman işgalinden nispeten uzak ve güvenli bir konumdaydı.
• Demiryolu Bağlantısı: Ankara, demiryolu hattı üzerinde bulunması sayesinde Anadolu'nun çeşitli bölgeleriyle bağlantı kurulmasını kolaylaştırıyordu.
• Halkın Desteği: Ankara ve çevresindeki halk, millî mücadeleye güçlü bir destek vermekteydi. Bu durum, meclisin güvenli bir ortamda çalışmasını sağlamıştır.

Büyük Millet Meclisinin Açılışı – 23 Nisan 1920

23 Nisan 1920 tarihi, Türk tarihinin dönüm noktalarından biridir. Bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Ankara'da açılmıştır. Meclisin açılışı, sadece bir yasama organının faaliyete geçmesi değil; aynı zamanda millî egemenliğin ve bağımsızlık iradesinin somut bir biçimde ilan edilmesidir.

Meclisin açılışından bir gün önce, 22 Nisan 1920'de Mustafa Kemal bir genelge yayımlayarak meclisin 23 Nisan Cuma günü açılacağını duyurmuştur. Cuma gününün seçilmesi, halkın manevi duygularına hitap etme amacı taşımaktaydı.

23 Nisan 1920 günü, önce Hacı Bayram Camii'nde Cuma namazı kılınmıştır. Namazın ardından dualar edilmiş, kurbanlar kesilmiştir. Daha sonra milletvekilleri meclise geçmiş ve açılış töreni gerçekleştirilmiştir. Meclisin en yaşlı üyesi olan Sinop Milletvekili Şerif Bey geçici başkan olarak kürsüye çıkmış ve açılış konuşmasını yapmıştır. Bu uygulama, demokratik geleneklere uygun bir biçimde gerçekleştirilmiştir.

Açılış oturumuna toplam 115 milletvekili katılmıştır. Bu milletvekillerinin bir kısmı yeni seçilenler, bir kısmı ise İstanbul'dan kaçıp Ankara'ya gelebilen eski Mebusan Meclisi üyeleriydi. Meclis, milletin iradesini temsil eden en üst kurum olarak çalışmaya başlamıştır.

TBMM'nin Açılışının Anlamı ve Önemi

Büyük Millet Meclisinin Açılışı, Türk tarihinde pek çok açıdan büyük önem taşımaktadır. Bu olayın tarihî önemini maddeler hâlinde inceleyelim:

Birincisi, TBMM'nin açılışıyla birlikte millî egemenlik ilkesi resmen hayata geçirilmiştir. Osmanlı Devleti'nde egemenlik padişaha aitti. TBMM ile birlikte egemenlik kayıtsız şartsız millete geçmiştir. Bu, Türk siyasi tarihinde köklü bir dönüşümün başlangıcıdır.

İkincisi, TBMM'nin açılışı, millî mücadelenin yasal ve meşru bir zemine oturtulmasını sağlamıştır. Artık savaş kararları, barış görüşmeleri ve ülke yönetimiyle ilgili tüm kararlar bu meclis tarafından alınacaktı. Bu durum, millî mücadelenin uluslararası arenada da meşruiyet kazanmasına katkıda bulunmuştur.

Üçüncüsü, meclisin açılışıyla birlikte İstanbul'daki Osmanlı hükümetine alternatif bir yönetim merkezi oluşturulmuştur. Ankara hükümeti, zaman içinde Osmanlı hükümetinin yerine geçmiş ve Millî Mücadele'yi başarıyla yönetmiştir.

Dördüncüsü, 23 Nisan'ın Türk çocuklarına armağan edilmesi, meclisin açılışının geleceğe yönelik bir umut ve sorumluluk simgesi olarak kabul edildiğini göstermektedir. 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, her yıl coşkuyla kutlanmaktadır.

TBMM'nin Yapısı ve İlkeleri

TBMM, kurulduğunda kendine özgü bir yapıya sahipti. Bu yapıyı ve benimsenen ilkeleri anlamak, meclisin işleyişini kavramak açısından önemlidir.

Güçler Birliği İlkesi: TBMM, yasama ve yürütme yetkilerini kendi bünyesinde toplamıştır. Bu ilkeye güçler birliği veya meclis hükümeti sistemi denir. Olağanüstü savaş koşullarında hızlı karar alabilmek için bu sistem tercih edilmiştir. Yasama yetkisi meclisindir, yürütme yetkisi de meclis adına hükümet tarafından kullanılmaktaydı. Yargı yetkisi ise bağımsız mahkemelere bırakılmıştı fakat meclis, gerektiğinde yargı yetkisini de kullanabiliyordu. Bu yapı, savaş döneminin acil ihtiyaçlarına cevap vermek için tasarlanmıştır.

"Egemenlik Kayıtsız Şartsız Milletindir" İlkesi: Bu ilke, TBMM'nin temel felsefesini oluşturmaktadır. Padişahlık ya da herhangi bir kişisel yönetim biçimi yerine milletin iradesi esas alınmıştır. Bu ilke, Cumhuriyet'in ilanının da temelini oluşturacaktır.

Meclis Başkanlığı: 24 Nisan 1920'de yapılan seçimde Mustafa Kemal, meclis başkanlığına seçilmiştir. Mustafa Kemal, aynı zamanda hükümetin de başı olmuştur. Bu durum, güçler birliği ilkesinin bir yansımasıdır.

TBMM'nin İlk Kararları ve Faaliyetleri

Meclis, açıldıktan hemen sonra bir dizi önemli karar almıştır. Bu kararlar, meclisin etkinliğini ve kararlılığını göstermesi bakımından büyük anlam taşımaktadır.

1. Hükümet Kurulması Zorunludur: TBMM, hükümet kurulması gerektiğine karar vermiştir. Meclis, yürütme yetkisini kullanacak bir hükümet oluşturmuştur. Bu hükümet, meclis adına çalışmış ve meclise karşı sorumlu olmuştur.

2. Geçici Bir Hükümet Başkanı veya Padişah Kaymakamı Tanımak Doğru Değildir: Bu karar, Osmanlı Devleti'nin otoritesinin tanınmadığı anlamına gelmektedir. TBMM, kendisini en üst otorite olarak ilan etmiştir.

3. TBMM'nin Üstünde Hiçbir Güç Yoktur: Meclis, kendi üzerinde herhangi bir gücün olmadığını ilan etmiştir. Bu karar, hem padişahlık makamına hem de işgalci güçlere karşı açık bir mesajdır.

4. Meclis, Yasama ve Yürütme Yetkilerini Kendinde Toplamıştır: Güçler birliği ilkesi gereği meclis, hem kanun yapma hem de bu kanunları uygulama yetkisine sahip olmuştur.

5. Meclis Başkanı, Aynı Zamanda Hükümetin de Başıdır: Bu karar, yönetimin merkezîleşmesini ve etkin bir biçimde işlemesini amaçlamıştır.

Bu kararlar, meclisin millî egemenlik ilkesine bağlılığını ve bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığını açıkça ortaya koymaktadır.

TBMM'ye Karşı Çıkan İsyanlar

TBMM'nin açılmasıyla birlikte, yeni meclise karşı çeşitli isyanlar ortaya çıkmıştır. Bu isyanların nedenleri farklılık göstermekle birlikte, temelde TBMM'nin otoritesini sarsmaya yönelik girişimlerdi.

İsyanların başlıca nedenleri arasında İstanbul hükümetinin ve İtilaf Devletlerinin kışkırtmaları, bazı bölgesel güçlerin otorite boşluğundan yararlanmak istemesi, azınlıkların bağımsızlık hareketleri ve bazı kesimin millî mücadelenin başarıya ulaşamayacağını düşünmesi sayılabilir.

Bu isyanları bastırmak amacıyla TBMM çeşitli tedbirler almıştır. Bunların en önemlisi Hıyanet-i Vataniye Kanunu'dur. 29 Nisan 1920'de kabul edilen bu kanuna göre, TBMM'nin meşruiyetine karşı çıkmak ve otoritesini tanımamak vatana ihanet sayılmıştır. Ayrıca İstiklal Mahkemeleri kurularak isyancılar yargılanmıştır. Bu mahkemeler, savaş döneminin olağanüstü koşullarında hızlı ve etkili bir yargılama yapılmasını sağlamıştır.

TBMM'nin Açılışının Millî Mücadele Açısından Sonuçları

TBMM'nin açılması, Millî Mücadele sürecinde bir dönüm noktası olmuştur. Meclisin açılışının en önemli sonuçlarını ayrıntılı biçimde değerlendirelim:

Düzenli Ordunun Kurulması: TBMM, millî mücadeleyi yürütecek düzenli bir ordunun kurulmasını sağlamıştır. Daha önce Kuvayımilliye adı verilen düzensiz birliklerle yürütülen direniş, meclisin kararlarıyla düzenli bir ordu yapısına kavuşturulmuştur. Bu ordu, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz gibi kritik savaşları kazanarak zaferin yolunu açmıştır.

Diplomatik İlişkiler: TBMM, uluslararası arenada tanınmak için diplomatik faaliyetler yürütmüştür. Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) imzalanmış ve doğu sınırı güvence altına alınmıştır. Ayrıca Fransa ve İtalya ile de çeşitli anlaşmalar yapılmıştır.

Anayasal Düzen: TBMM, 20 Ocak 1921'de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nu (1921 Anayasası) kabul etmiştir. Bu anayasa, "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini temel almış ve TBMM'nin yetkilerini hukukî bir çerçeveye oturtmuştur. Bu anayasa, Türk tarihindeki en kısa ve en özlü anayasalardan biridir.

İstanbul Hükümeti'nin Etkisizleşmesi: TBMM'nin giderek güçlenmesi, İstanbul hükümetinin etkisini yitirmesine neden olmuştur. Zamanla İstanbul hükümeti, hem iç politikada hem de uluslararası arenada geçerliliğini kaybetmiştir.

Mustafa Kemal'in Rolü

Mustafa Kemal Atatürk, TBMM'nin açılışında ve işleyişinde merkezi bir rol üstlenmiştir. 19 Mayıs 1919'dan itibaren millî mücadeleyi örgütleyen Mustafa Kemal, meclisin açılmasıyla birlikte bu mücadelenin hem siyasi hem de askerî liderliğini üstlenmiştir.

Mustafa Kemal'in liderlik anlayışı, demokratik ilkelere dayanmaktaydı. Meclis başkanı olarak yetki kullanırken her zaman meclisten onay alma yolunu tercih etmiş ve kararların mecliste tartışılarak alınmasını savunmuştur. Bu tutum, Türkiye'de demokratik yönetim geleneğinin temellerini atmıştır.

Mustafa Kemal, meclis kürsüsünde yaptığı konuşmalarda millî egemenliğin önemini sürekli vurgulamıştır. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü, onun siyasi felsefesinin özünü oluşturmaktadır. Bu söz, TBMM'nin duvarlarına yazılmış ve Türk devletinin temel ilkelerinden biri olmuştur.

23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı

TBMM'nin açıldığı 23 Nisan tarihi, 1921'den itibaren bayram olarak kutlanmaya başlanmıştır. Mustafa Kemal Atatürk, 1929 yılında bu bayramı çocuklara armağan etmiştir. Bu tarihten itibaren 23 Nisan, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanmaktadır.

Bu bayramın çocuklara armağan edilmesinin derin bir anlamı vardır. Millî egemenliğin geleceği çocukların elindedir ve Atatürk, bu gerçeği vurgulayarak gençlere büyük bir sorumluluk yüklemiştir. Dünyada çocuklara özel olarak armağan edilen tek ulusal bayram olması, 23 Nisan'ı uluslararası düzeyde de özel kılmaktadır.

TBMM'nin Açılışıyla İlgili Temel Kavramlar

Bu konuyu tam olarak anlayabilmek için bazı temel kavramların bilinmesi gerekmektedir:

• Millî Egemenlik: Devletin yönetim yetkisinin millete ait olması demektir. TBMM'nin açılışıyla bu ilke resmen hayata geçmiştir.
• Güçler Birliği: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin tek bir organda toplanmasıdır. TBMM, savaş koşullarının gereği olarak bu sistemi benimsemiştir.
• Meclis Hükümeti Sistemi: Hükümetin meclis tarafından seçildiği ve meclise karşı sorumlu olduğu yönetim biçimidir. TBMM, bu sistemi uygulamıştır.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu: TBMM'ye karşı çıkanların yargılanmasını sağlayan kanundur. Meclisin otoritesini korumak amacıyla çıkarılmıştır.
• İstiklal Mahkemeleri: Savaş döneminde kurulan olağanüstü mahkemelerdir. İsyanları bastırmak ve düzeni sağlamak amacıyla görev yapmışlardır.
• Teşkilat-ı Esasiye Kanunu: 1921 Anayasası olarak da bilinen bu kanun, TBMM'nin hukukî temelini oluşturmuştur.

Konu Özeti

Büyük Millet Meclisinin Açılışı, Türk tarihinde millî egemenliğin somut olarak hayata geçirildiği en önemli olaydır. Mondros Ateşkes Anlaşması'nın ardından başlayan işgal süreci, İstanbul hükümetinin yetersiz kalması ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması, Ankara'da yeni bir meclisin açılmasını zorunlu kılmıştır.

23 Nisan 1920'de açılan TBMM, güçler birliği ilkesini benimsemiş, millî mücadeleyi yönetmiş, düzenli orduyu kurmuş, diplomatik ilişkiler geliştirmiş ve anayasal düzeni oluşturmuştur. Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğinde çalışan meclis, Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik mücadelesinin merkezi olmuştur.

Bu konu, 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin en temel konularından biridir. Sınavlarda sıklıkla sorulan bu konu hakkında öğrencilerin tarihsel süreci, meclisin açılış nedenlerini, alınan kararları ve sonuçlarını iyi bilmesi gerekmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

TBMM ne zaman açılmıştır?
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara'da açılmıştır.

TBMM neden Ankara'da açılmıştır?
Ankara; coğrafi konumu, güvenliği, demiryolu bağlantısı ve halkın millî mücadeleye desteği nedeniyle tercih edilmiştir.

TBMM'nin ilk başkanı kimdir?
TBMM'nin ilk başkanı Mustafa Kemal Atatürk'tür. 24 Nisan 1920'de meclis başkanlığına seçilmiştir.

Güçler birliği ilkesi ne demektir?
Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin tek bir organda, yani TBMM'de toplanmasıdır. Savaş döneminin olağanüstü koşullarında hızlı karar almak için bu sistem benimsenmiştir.

23 Nisan neden çocuklara armağan edilmiştir?
Mustafa Kemal Atatürk, millî egemenliğin geleceğini çocuklara emanet etmek istemiş ve bu nedenle 23 Nisan'ı çocuklara armağan etmiştir.