Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi

Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi, Türk milletinin I. Dünya Savaşı’nın ardından bağımsızlığını korumak ve işgallere karşı örgütlü bir direniş başlatmak amacıyla attığı ilk adımları kapsar. Bu dönem, Mondros Ateşkes Anlaşması’ndan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışına kadar süren kritik olayları içerir. 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi konusu, öğrencilerin bu tarihî süreci bütüncül olarak kavramalarını hedefler.

Mondros Ateşkes Anlaşması (30 Ekim 1918)

I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Osmanlı Devleti, savaşı sürdürecek gücünü büyük ölçüde yitirmişti. Askeri cepheler çökmüş, ekonomik kaynaklar tükenmişti. Bu koşullar altında Osmanlı Devleti, İtilaf Devletleri ile ateşkes imzalamak zorunda kaldı. 30 Ekim 1918’de Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda, Osmanlı Devleti adına Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında Mondros Ateşkes Anlaşması imzalandı.

Mondros Ateşkes Anlaşması’nın en önemli ve en tehlikeli maddelerinden biri 7. maddesidir. Bu maddeye göre İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum oluştuğunda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdi. Bu madde, İtilaf Devletleri’ne Anadolu’nun her yerini işgal etme hakkı tanıyan oldukça geniş kapsamlı ve belirsiz bir maddeydi. Bir diğer önemli madde ise Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, silah ve cephanelerin teslim edilmesiydi. Bu maddeler, Osmanlı Devleti’ni savunmasız bırakmayı ve tamamen kontrol altına almayı amaçlıyordu.

Ateşkesin diğer önemli maddeleri arasında Boğazların İtilaf Devletleri’ne açılması, haberleşme ve ulaşım araçlarına el konulması, tüm limanların ve tersanelerin denetim altına alınması gibi hükümler yer alıyordu. Bu maddeler bir bütün olarak değerlendirildiğinde Mondros Ateşkes Anlaşması’nın gerçek bir ateşkes olmaktan çok, Osmanlı Devleti’ni fiilen ortadan kaldırmayı hedefleyen bir teslim belgesi olduğu açıkça görülmektedir.

İşgallerin Başlaması ve Osmanlı Devleti’nin Tutumu

Mondros Ateşkes Anlaşması’nın imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri, anlaşma maddelerini kendi çıkarlarına göre yorumlayarak Anadolu’nun pek çok bölgesini işgal etmeye başladılar. İngilizler Musul, Urfa, Antep, Maraş ve Batum’u; Fransızlar Adana, Mersin ve çevresini; İtalyanlar Antalya ve Konya bölgesini işgal ettiler. Bu işgaller Türk halkında büyük bir endişe ve öfke yarattı.

En önemli ve en büyük tepki uyandıran işgal ise İzmir’in Yunanlılar tarafından işgalidir. 15 Mayıs 1919’da Yunan kuvvetleri İzmir’e çıktı. İzmir’in işgali sırasında gazeteci Hasan Tahsin, Yunan askerlerine ilk kurşunu sıkarak millî direnişin sembolik başlangıcını gerçekleştirdi. İzmir’in işgali, Anadolu’daki millî uyanışı hızlandıran en önemli olaylardan biri olmuştur. Bu işgal, hem İstanbul’da hem de Anadolu’nun birçok şehrinde büyük protesto mitinglerine yol açmıştır.

İstanbul Hükûmeti, işgaller karşısında etkili bir politika izleyemedi. Padişah Vahdettin ve Damat Ferit Paşa Hükûmeti, İtilaf Devletleri’nin iyi niyetine güvenerek sorunların diplomatik yollarla çözülebileceğini düşünüyordu. Bu pasif tutum, Anadolu halkının İstanbul Hükûmeti’ne olan güvenini iyice sarstı.

Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)

I. Dünya Savaşı’nın ardından galip devletler, savaş sonrası düzeni belirlemek üzere Paris’te bir barış konferansı topladılar. Bu konferansta Osmanlı topraklarının paylaşımı da gündeme geldi. Wilson İlkeleri’ne rağmen İtilaf Devletleri, kendi çıkarlarını ön plana çıkardılar. Konferansta Yunanistan’ın Batı Anadolu üzerindeki istekleri kabul gördü ve İzmir’in işgaline zemin hazırlandı. Paris Barış Konferansı, galip devletlerin yenilen devletlerin topraklarını paylaşma amacı güttüğünü açıkça ortaya koydu.

Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkışı (19 Mayıs 1919)

Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi’nin en kritik dönüm noktalarından biri, Mustafa Kemal’in 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıdır. Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla Anadolu’ya gönderildi. Görevi, Samsun ve çevresindeki asayişsizliği incelemek ve Pontusçu Rum çetelerinin faaliyetlerini araştırmaktı. Ancak Mustafa Kemal’in asıl amacı, Anadolu’da millî bir direniş hareketi başlatmaktı.

Mustafa Kemal, Samsun’a çıktıktan sonra bölgedeki durumu yakından inceledi. Anadolu’daki millî duyguları harekete geçirmek, dağınık direniş hareketlerini birleştirmek ve örgütlü bir mücadele başlatmak için çalışmalarına hız verdi. Samsun’a çıkış, Türk Kurtuluş Savaşı’nın fiilen başlangıcı kabul edilmektedir ve bu tarih her yıl "Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı" olarak kutlanmaktadır.

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal, Samsun’dan Havza’ya geçerek burada önemli adımlar attı. 28 Mayıs 1919’da yayımladığı Havza Genelgesi ile işgallerin protesto edilmesini, mitingler düzenlenmesini ve büyük devletlere protesto telgrafları çekilmesini istedi. Havza Genelgesi’nin temel amacı, halkın millî bilincini uyandırmak ve işgallere karşı kamuoyu oluşturmaktı. Bu genelge, millî mücadele ruhunun Anadolu’ya yayılmasında önemli bir rol oynamıştır.

Havza Genelgesi’nin ardından Anadolu’nun birçok şehrinde mitingler düzenlendi. Bu mitinglerde Türk halkı işgalleri protesto etti ve bağımsızlık iradesini ortaya koydu. Ancak bu genelge aynı zamanda İstanbul Hükûmeti’nin ve İtilaf Devletleri’nin dikkatini çekti ve Mustafa Kemal’in İstanbul’a geri çağrılması gündeme geldi.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Amasya Genelgesi, Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi’ndeki en önemli belgelerden biridir. Mustafa Kemal, Ali Fuat Paşa (Cebesoy), Refet Bey (Bele) ve Rauf Bey (Orbay) ile birlikte bu genelgeyi hazırladı. Ayrıca Kazım Karabekir Paşa da telgrafla genelgeyi onayladı.

Amasya Genelgesi’nin en önemli maddeleri şunlardır: "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir" ifadesi ile mevcut durum açıkça ortaya konmuştur. "İstanbul Hükûmeti, üzerine aldığı sorumluluğun gereklerini yerine getirememektedir" denilerek İstanbul Hükûmeti’nin yetersizliği vurgulanmıştır. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ifadesi ile millî egemenlik ilkesine vurgu yapılmıştır. Her sancaktan halkın güvenini kazanmış delegelerin Sivas’ta toplanacak bir kongreye katılması istenmiştir.

Amasya Genelgesi, Millî Mücadelenin gerekçesini, amacını ve yöntemini ortaya koyan ilk belgedir. Bu genelge ile millî mücadele bir kişisel girişim olmaktan çıkmış, milletin ortak iradesiyle yürütülecek bir hareket hâline gelmiştir. Amasya Genelgesi, millî egemenlik kavramının ilk kez resmi bir belgede yer aldığı metin olması bakımından ayrıca önemlidir.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919)

Amasya Genelgesi’nin ardından toplanan ilk büyük kongre, Erzurum Kongresi’dir. Mustafa Kemal, bu kongreye katılmak üzere Erzurum’a gitti. Ancak İstanbul Hükûmeti, Mustafa Kemal’i görevden almıştı. Bunun üzerine Mustafa Kemal askerlik mesleğinden istifa etti ve kongreye sivil olarak katıldı. Kongrede başkan seçildi.

Erzurum Kongresi’nde alınan önemli kararlar şunlardır: Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Yabancı devletlerin işgal ve müdahalesine karşı millet birleşerek kendisini savunacaktır. İstanbul Hükûmeti vatanın bütünlüğünü koruyamadığı takdirde, geçici bir hükûmet kurulacaktır. Kuva-yı Millîye’yi âmil ve millî iradeyi hâkim kılmak esastır. Hristiyan azınlıklara siyasi hâkimiyet ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemez. Manda ve himaye kabul edilemez.

Erzurum Kongresi, bölgesel nitelikte bir kongre olmasına karşın aldığı kararlar itibarıyla ulusal bir önem taşımaktadır. Kongre sonucunda "Temsil Heyeti" oluşturulmuş ve başkanlığına Mustafa Kemal seçilmiştir. Bu heyet, ileride TBMM’nin temelini oluşturacak olan ilk millî irade temsilcisi olmuştur.

Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919)

Sivas Kongresi, Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi’nin en önemli kongresidir. Amasya Genelgesi’nde planlanan bu kongre, ülkenin dört bir yanından gelen delegelerin katılımıyla 4 Eylül 1919’da Sivas’ta toplandı. Mustafa Kemal, kongrenin başkanı seçildi.

Sivas Kongresi’nde en çok tartışılan konulardan biri, manda ve himaye meselesiydi. ABD mandasını savunan delegeler bulunmasına rağmen, manda ve himayenin kesinlikle reddedilmesi kararı alındı. Bu karar, Türk milletinin tam bağımsızlık iradesinin en güçlü ifadesidir.

Sivas Kongresi’nde alınan diğer önemli kararlar şunlardır: Erzurum Kongresi kararları aynen kabul edilmiştir. Ülke genelindeki tüm millî cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. Temsil Heyeti, tüm vatanı temsil edecek şekilde genişletilmiştir. Millî mücadelenin tek merkezden yönetilmesi sağlanmıştır.

Sivas Kongresi’nin toplanmasıyla birlikte bölgesel direniş hareketleri birleştirilmiş ve millî mücadele ulusal bir nitelik kazanmıştır. Artık Anadolu’daki direniş, tek bir çatı altında ve tek bir liderlikte yürütülecekti.

Amasya Görüşmeleri (20 – 22 Ekim 1919)

Sivas Kongresi’nden sonra İstanbul Hükûmeti ile Temsil Heyeti arasında bir uzlaşma sağlanması ihtiyacı doğdu. Bu amaçla Amasya’da Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal ile İstanbul Hükûmeti adına Bahriye Nazırı Salih Paşa arasında görüşmeler yapıldı.

Amasya Görüşmeleri’nde İstanbul Hükûmeti, Anadolu hareketini ve Temsil Heyeti’nin varlığını resmen tanımış oldu. Bu görüşmelerde Meclis-i Mebusan’ın toplanması kararlaştırıldı. Ayrıca Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin hukuken tanınması ve İtilaf Devletleri ile yapılacak barış konferansına Temsil Heyeti’nin onayladığı kişilerin gönderilmesi gibi kararlar alındı.

Amasya Görüşmeleri’nin en büyük önemi, İstanbul Hükûmeti’nin Anadolu’daki millî hareketi tanımak zorunda kalmasıdır. Bu durum, Temsil Heyeti’nin gücünü ve meşruiyetini artırmıştır.

Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ının Toplanması ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920)

Amasya Görüşmeleri sonucunda kararlaştırılan Meclis-i Mebusan, 12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplandı. Mustafa Kemal, meclisin İstanbul’da toplanmasını güvenlik açısından sakıncalı buluyordu. Ancak çoğunluk İstanbul’da toplanma kararı aldı. Mustafa Kemal, Ankara’da kalarak meclis çalışmalarını buradan takip etti.

Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı 28 Ocak 1920’de Misak-ı Millî’yi (Millî Ant) kabul etti. Misak-ı Millî, Türk yurdunun sınırlarını ve millî bağımsızlığın temel ilkelerini belirleyen çok önemli bir belgedir. Misak-ı Millî’nin temel maddeleri şunlardır: Mondros Ateşkes Anlaşması imzalandığı sırada Türk ve Müslüman çoğunluğun yaşadığı topraklar bir bütün olup bölünemez. Kars, Ardahan ve Batum için gerekirse halk oylamasına gidilecektir. Batı Trakya’nın durumu halk oylamasıyla belirlenecektir. İstanbul ve Marmara Denizi’nin güvenliği sağlanmak şartıyla Boğazlar meselesi ilgili devletlerle birlikte çözümlenecektir. Azınlık hakları, komşu ülkelerdeki Müslüman halkın hakları ölçüsünde korunacaktır. Siyasi, mali ve adli gelişmeyi engelleyen her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) kabul edilemez.

Misak-ı Millî, Türk milletinin bağımsızlık ve toprak bütünlüğü konusundaki kesin iradesini ortaya koyan bir belgedir. Bu belge, ilerleyen süreçte Millî Mücadelenin temel hedeflerini belirleyen bir yol haritası olmuştur.

Kuva-yı Millîye Hareketi

Mondros Ateşkes Anlaşması’nın ardından başlayan işgallere karşı Anadolu halkı, bölgesel direniş kuvvetleri oluşturdu. Bu kuvvetlere "Kuva-yı Millîye" (Ulusal Kuvvetler) adı verildi. Kuva-yı Millîye, düzenli bir ordu olmayıp halkın kendi imkânlarıyla oluşturduğu silahlı direniş gruplarıydı.

Kuva-yı Millîye birlikleri, özellikle Batı Anadolu’da Yunan işgaline karşı, Güney Cephesi’nde ise Fransız ve İngiliz işgallerine karşı mücadele ettiler. Bu birlikler, düşmanın ilerleyişini yavaşlatmak, düzenli ordu kurulana kadar zaman kazanmak ve halkın millî mücadele ruhunu canlı tutmak gibi önemli görevler üstlendiler.

Kuva-yı Millîye’nin önemli isimleri arasında Batı Cephesi’nde Yörük Ali Efe ve Demirci Mehmet Efe, Güney Cephesi’nde ise Şahin Bey gibi kahramanlar yer almaktadır. Kuva-yı Millîye, halkın vatanseverliğinin ve bağımsızlık azminin somut bir göstergesidir.

Ancak Kuva-yı Millîye birliklerinin bazı olumsuz yönleri de vardı. Düzensiz oluşları, merkezi bir komutaya bağlı olmamaları ve zaman zaman disiplin sorunları yaşamaları, düzenli bir ordunun kurulmasını zorunlu kılmıştır. Nitekim TBMM açıldıktan sonra düzenli ordunun kurulmasıyla Kuva-yı Millîye birlikleri kaldırılmıştır.

Millî Cemiyetler

İşgallere karşı Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde millî cemiyetler kuruldu. Bu cemiyetler, bulundukları bölgelerin işgalden korunması ve Türk haklarının savunulması amacıyla faaliyet gösteriyorlardı. Başlıca millî cemiyetler şunlardır:

Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Trakya bölgesinin Yunan işgalinden korunması amacıyla kurulmuştur. Bu cemiyet, bölgedeki Türk haklarını savunmuş ve direniş örgütlemiştir.

İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti: İzmir ve çevresinin Yunan işgalinden korunması için kurulmuştur. Daha sonra "Reddi İlhak Cemiyeti" adını almıştır.

Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresinin Fransız işgalinden korunması amacıyla kurulmuştur.

Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti: Doğu Karadeniz bölgesinin Rum ve Ermeni tehdidine karşı korunması için kurulmuştur.

Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu Anadolu’daki Türk haklarını savunmak için kurulmuş olup Erzurum Kongresi’nin toplanmasında etkili olmuştur.

Bu cemiyetlerin ortak özelliği, bulundukları bölgeyi korumak amacıyla hareket etmeleri ve millî bilincin yayılmasına katkıda bulunmalarıydı. Sivas Kongresi’nde tüm bu cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" çatısı altında birleştirilmiştir.

Zararlı Cemiyetler

Millî cemiyetlerin yanı sıra Osmanlı topraklarında zararlı cemiyetler de faaliyet gösteriyordu. Bu cemiyetler ikiye ayrılır: azınlıkların kurduğu cemiyetler ve Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler.

Azınlıkların kurduğu zararlı cemiyetler: Mavri Mira Cemiyeti (Rum Patrikhanesi’ne bağlı olarak Megali İdea’yı gerçekleştirmek amacıyla faaliyet göstermiştir), Pontus Rum Cemiyeti (Doğu Karadeniz’de Rum devleti kurmayı amaçlamıştır), Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri (Doğu Anadolu’da Ermeni devleti kurmayı hedeflemiştir) bunlardan bazılarıdır.

Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler: İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz yanlısı bir politika izlemiş ve İngiliz mandasını savunmuştur), Kürt Teali Cemiyeti (Doğu Anadolu’da ayrılıkçı faaliyetler yürütmüştür), Sulh ve Selameti Osmaniye Fırkası (Padişaha bağlılık yanlısı olup millî mücadeleye karşı çıkmıştır), Wilson Prensipleri Cemiyeti (ABD mandasını savunmuştur). Bu cemiyetler, millî birliği zayıflatmaya ve millî mücadeleyi engellemeye çalışmışlardır.

İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)

Misak-ı Millî’nin kabul edilmesi İtilaf Devletleri’ni rahatsız etti. 16 Mart 1920’de İtilaf Devletleri İstanbul’u resmen işgal ederek Meclis-i Mebusan’ı dağıttılar. Bazı milletvekilleri tutuklanarak sürgüne gönderildi. Bu olay, İstanbul’daki siyasi ortamın tamamen İtilaf Devletleri’nin kontrolüne girdiğini gösterdi.

İstanbul’un resmen işgali, Mustafa Kemal’in daha önce öngördüğü bir durumdu. Bu nedenle Mustafa Kemal, yeni bir meclisin Ankara’da toplanması için çalışmalarını hızlandırdı. İstanbul’dan kaçmayı başaran milletvekilleri de Ankara’ya gelerek yeni meclisin oluşumuna katkıda bulundular.

TBMM’nin Açılışına Giden Süreç

İstanbul’un işgali ve Meclis-i Mebusan’ın dağıtılması, Ankara’da yeni bir meclisin açılmasını zorunlu hâle getirdi. Mustafa Kemal, 19 Mart 1920’de bir genelge yayımlayarak Ankara’da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanacağını duyurdu. Seçimler yapıldı ve ülkenin dört bir yanından milletvekilleri Ankara’ya geldi. İstanbul’dan kaçmayı başaran Meclis-i Mebusan üyeleri de bu yeni meclise katıldı.

23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Ankara’da açıldı. TBMM’nin açılışı, Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi’nin sona erdiği ve artık fiilî mücadele döneminin başladığı anlamına geliyordu. TBMM, hem yasama hem de yürütme yetkisini kendinde toplamış, millî egemenliğin tek temsilcisi olmuştur.

Mustafa Kemal’in Liderlik Özellikleri ve Hazırlık Dönemindeki Rolü

Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi’nde Mustafa Kemal, olağanüstü liderlik becerileri sergilemiştir. İleri görüşlülüğü, kararlılığı, stratejik düşünce yeteneği ve halkla iletişim kurma becerisi sayesinde dağınık direniş hareketlerini tek bir çatı altında birleştirmeyi başarmıştır.

Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışından TBMM’nin açılışına kadar geçen süreçte izlediği yol, son derece planlı ve sistematik bir stratejiyi yansıtmaktadır. Önce genelgeler ile halkı bilinçlendirmiş, ardından kongreler ile millî iradeyi örgütlemiş, daha sonra Misak-ı Millî ile hedefleri belirlemiş ve son olarak TBMM’yi açarak bu hedeflere ulaşmak için kurumsal bir yapı oluşturmuştur.

Hazırlık Döneminin Genel Değerlendirmesi

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin temellerinin atıldığı kritik bir süreçtir. Bu dönemde yaşanan olaylar kronolojik olarak şöyle özetlenebilir: Mondros Ateşkes Anlaşması (30 Ekim 1918), işgallerin başlaması, Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919), Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı (19 Mayıs 1919), Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919), Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919), Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919), Sivas Kongresi (4 Eylül 1919), Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919), Misak-ı Millî’nin kabulü (28 Ocak 1920), İstanbul’un resmen işgali (16 Mart 1920) ve TBMM’nin açılışı (23 Nisan 1920).

Bu dönemde Türk milleti, emperyalist işgallere karşı birlik ve beraberlik içinde hareket etmiş, millî egemenlik ve tam bağımsızlık ilkelerini benimsemiştir. Mustafa Kemal’in liderliğinde başlayan bu süreç, Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanmasının temelini oluşturmuştur. Millî Mücadelenin Hazırlık Dönemi’ni kavramak, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesini ve bağımsızlık değerlerini anlamak için son derece önemlidir.