Mustafa Kemal Cephede

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Mustafa Kemal Cephede

Millî Mücadele döneminde Mustafa Kemal Paşa, yalnızca siyasi ve diplomatik alanda değil, bizzat cephelerde de büyük bir liderlik örneği göstermiştir. 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Mustafa Kemal Cephede konusu, Kurtuluş Savaşı'nın en kritik askerî gelişmelerini, Mustafa Kemal'in cephelerdeki rolünü ve Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığını ele almaktadır. Bu kapsamlı konu anlatımında Doğu Cephesi, Güney Cephesi, Batı Cephesi ve bu cephelerdeki önemli muharebeleri ayrıntılı biçimde inceleyeceğiz.

Millî Mücadele'de Cephelerin Genel Durumu

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın (30 Ekim 1918) ardından Osmanlı Devleti fiilen çökmüş, İtilaf Devletleri Anadolu'nun çeşitli bölgelerini işgal etmeye başlamıştı. Doğuda Ermeniler, güneyde Fransızlar ve onlarla birlikte hareket eden Ermeni çeteleri, batıda ise Yunanistan ordusu Türk topraklarını ele geçirmeye çalışıyordu. Bu durum karşısında Türk milleti, Mustafa Kemal'in önderliğinde bağımsızlık mücadelesine girişmiştir. TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasıyla birlikte düzenli bir devlet yapısı oluşturulmuş ve cephelerdeki mücadele daha organize bir hâle getirilmiştir.

Millî Mücadele döneminde başlıca üç ana cephe bulunmaktaydı: Doğu Cephesi, Güney Cephesi ve Batı Cephesi. Her bir cephede farklı düşman güçlere karşı mücadele verilmiştir. Mustafa Kemal, bu cephelerin tamamında stratejik kararları belirleyen ve ordunun moralini yükselten en önemli figür olmuştur.

Doğu Cephesi

Doğu Cephesi, Millî Mücadele'nin ilk başarıyla sonuçlanan cephesidir. Bu cephede Türk kuvvetleri, Ermenistan'a karşı savaşmıştır. Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası doğu illerinde Ermeni çeteleri Türk halkına yönelik katliamlar gerçekleştirmeye başlamış, Sevr Antlaşması ile de bu bölgede bir Ermeni devleti kurulması planlanmıştı.

Doğu Cephesi Komutanı: Kâzım Karabekir Paşa

TBMM, Doğu Cephesi komutanlığına Kâzım Karabekir Paşa'yı atamıştır. Kâzım Karabekir Paşa, 15. Kolordu komutanı olarak bölgedeki Türk kuvvetlerini düzenlemiş ve Ermenistan'a karşı taarruza geçmiştir. 28 Eylül 1920'de başlayan Türk taarruzu hızla ilerlemiş; Sarıkamış, Kars ve Gümrü art arda alınmıştır.

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920)

Doğu Cephesi'ndeki Türk zaferinin ardından Ermenistan barış istemek zorunda kalmıştır. 3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması, TBMM hükûmetinin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır. Bu antlaşmanın önemi büyüktür çünkü TBMM'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur. Ayrıca Sevr Antlaşması'nın geçersizliği ilk kez bir uluslararası belgeyle ortaya konmuştur. Kars ve çevresi Türkiye'ye bırakılmış, doğu sınırımızın büyük bir kısmı güvence altına alınmıştır.

Doğu Cephesi'nin kapanmasının sonuçları şu şekilde özetlenebilir:

• TBMM'nin uluslararası alandaki ilk diplomatik başarısıdır ve yeni Türk devletinin meşruiyetini güçlendirmiştir.
• Doğu sınırı güvence altına alındığı için buradaki birlikler Batı Cephesi'ne kaydırılabilmiştir; bu durum Batı Cephesi'ndeki askerî gücü artırmıştır.
• Sevr Antlaşması'nın hükümsüz olduğu ilk kez bir uluslararası antlaşmayla teyit edilmiştir.
• Türk milletinin morali yükselmiş ve bağımsızlık inancı pekişmiştir.

Güney Cephesi

Güney Cephesi, Fransızlara ve onlarla birlikte hareket eden Ermeni legionlarına (çetelerine) karşı mücadele edilen cephedir. Adana, Antep, Maraş ve Urfa gibi şehirler işgal altına alınmıştır. Bu bölgedeki mücadele büyük ölçüde Kuvâ-yı Millîye birlikleri ve halkın direniş ruhuyla yürütülmüştür.

Maraş Savunması

Maraş, Fransız ve Ermeni işgaline karşı büyük bir direniş göstermiştir. Sütçü İmam'ın Fransız askerlerine karşı verdiği tepki, halkın topyekûn ayaklanmasına yol açmıştır. 12 Şubat 1920'de Fransızlar Maraş'ı terk etmek zorunda kalmıştır. Bu zaferden dolayı Maraş'a "Kahraman" unvanı verilmiştir.

Urfa Savunması

Urfa'da da halk, Fransız işgaline karşı büyük bir direniş göstermiştir. 11 Nisan 1920'de Fransızlar Urfa'yı terk etmek zorunda kalmıştır. Urfa'ya bu kahramanlıktan dolayı "Şanlı" unvanı verilmiştir.

Antep Savunması

Antep savunması, Güney Cephesi'nin en uzun ve en zorlu direniş noktası olmuştur. Şehir halkı yaklaşık on ay boyunca büyük bir kararlılıkla direnmişir. Antep, tüm yokluklara ve açlığa rağmen büyük bir kahramanlık destanı yazmıştır. TBMM tarafından Antep'e "Gazi" unvanı verilmiştir. Güney Cephesi'ndeki mücadele, düzenli ordu birlikleriyle değil, halkın kendi inisiyatifiyle oluşturduğu Kuvâ-yı Millîye güçleriyle yürütülmüştür. Bu durum, Türk milletinin bağımsızlık aşkını ve vatanseverliğini açıkça ortaya koymaktadır.

Güney Cephesi'ndeki başarılar, Fransızları barış masasına oturmaya zorlamıştır. Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransızlar güney bölgelerinden çekilmiş ve Hatay dışındaki topraklar kurtarılmıştır.

Batı Cephesi

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Mustafa Kemal Cephede konusunun en kritik bölümü Batı Cephesi'dir. Çünkü Batı Cephesi, Millî Mücadele'nin kaderini belirleyen ana cephedir. Bu cephede Yunan ordusuna karşı mücadele edilmiştir. Mustafa Kemal Paşa, Batı Cephesi'ndeki muharebelerde bizzat strateji belirleyen ve zaman zaman cephede bulunan lider konumundadır.

Batı Cephesi'nin Kurulması ve Kuvâ-yı Millîye Dönemi

İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunanlılar tarafından işgal edilmesiyle başlayan süreçte, bölge halkı Kuvâ-yı Millîye birlikleri oluşturarak direniş göstermeye başlamıştır. Yörük Ali Efe, Demirci Mehmet Efe gibi liderler bu dönemde öne çıkan isimlerdir. Ancak Kuvâ-yı Millîye birliklerinin düzensiz yapısı, disiplin sorunları ve askerî eğitim eksiklikleri, Yunan ordusuna karşı kalıcı başarılar elde etmeyi zorlaştırıyordu. Bu nedenle TBMM, düzenli ordu kurulması kararını almıştır.

Düzenli Ordunun Kurulması

TBMM, 8 Kasım 1920'de Batı Cephesi komutanlığına Albay İsmet (İnönü) Bey'i atamıştır. Kuvâ-yı Millîye birliklerinin düzenli orduya dönüştürülmesi sürecinde bazı zorluklar yaşanmış, hatta Çerkez Ethem gibi bazı Kuvâ-yı Millîye liderleri bu sürece karşı çıkmıştır. Ancak Mustafa Kemal'in kararlılığıyla düzenli ordu kurulmuş ve cephedeki askerî güç profesyonelleştirilmiştir.

I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921)

Düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk büyük sınavı I. İnönü Muharebesi'dir. Yunan kuvvetleri, Eskişehir'i ele geçirmek amacıyla ilerlemiş, ancak İsmet Bey komutasındaki Türk kuvvetleri bu saldırıyı İnönü mevzilerinde durdurmuştur. 10 Ocak 1921'de Yunan kuvvetleri geri çekilmek zorunda kalmıştır.

I. İnönü Muharebesi'nin sonuçları son derece önemlidir:

• Düzenli ordunun ilk büyük başarısıdır ve Türk milletinin düzenli orduya güvenini artırmıştır.
• TBMM'nin otoritesi güçlenmiş, iç ve dış kamuoyunda saygınlığı artmıştır.
• İtilaf Devletleri, Sevr Antlaşması'nda değişiklik yapmak amacıyla Londra Konferansı'nı toplamıştır; bu, TBMM'nin muhatap alınmaya başlandığının göstergesidir.
• Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) imzalanmıştır, bu da doğu sınırının kesin olarak güvence altına alınması anlamına gelmiştir.
• Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edilmiştir; bu anayasa, millî egemenlik ilkesine dayanan yeni devletin hukuki temelini oluşturmuştur. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi bu anayasada yer almıştır.
• İstiklal Marşı 12 Mart 1921'de kabul edilmiştir, bu da milletin birlik ve beraberlik duygusunu pekiştirmiştir.

II. İnönü Muharebesi (23 Mart – 1 Nisan 1921)

I. İnönü yenilgisinin ardından Yunanistan, daha büyük bir kuvvetle tekrar taarruza geçmiştir. II. İnönü Muharebesi daha şiddetli ve kanlı geçmiştir. Türk kuvvetleri büyük bir direnç göstererek Yunan ordusunu bir kez daha geri püskürtmüştür. İsmet Paşa, bu zafer üzerine Mustafa Kemal'e çektiği telgrafta durumu bildirmiş, Mustafa Kemal ise ünlü sözüyle karşılık vermiştir: "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz!"

II. İnönü Muharebesi'nin sonuçları arasında İtalya'nın Anadolu'dan çekilmeye başlaması önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca Fransa da TBMM ile görüşmelere başlamış, bu durum İtilaf Devletleri arasındaki birliğin bozulmaya başladığını göstermiştir.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921)

İki İnönü yenilgisinin ardından Yunanistan, İngiltere'nin desteğiyle çok daha büyük bir orduyla taarruza geçmiştir. Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nde Türk ordusu, sayıca ve techizat olarak üstün Yunan kuvvetleri karşısında ağır kayıplar vermiştir. Mustafa Kemal, bu kritik durumda tarihi bir karar alarak ordunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesini emretmiştir.

Bu geri çekilme kararı büyük tartışmalara yol açmıştır. Meclis'te sert eleştiriler yükselmiştir. Ancak Mustafa Kemal'in bu stratejik kararı, Türk ordusunun toparlanması ve güçlenmesi için zaman kazandırmıştır. Mustafa Kemal, bu durumu şu sözlerle açıklamıştır: "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla sulanmadıkça terk olunamaz."

Mustafa Kemal'e Başkomutanlık Yetkisinin Verilmesi

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nden sonra ortaya çıkan kritik durumda TBMM, 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu'nu çıkararak Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi vermiştir. Bu yetkiyle Mustafa Kemal, TBMM'nin yetkilerini de kullanarak orduyu ve ülkeyi yönetme gücüne kavuşmuştur. Bu yetki üç aylık süreler hâlinde uzatılmış ve Mustafa Kemal, bu yetkiyi 20 Temmuz 1922'ye kadar kullanmıştır.

Başkomutanlık yetkisini alan Mustafa Kemal, ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için Tekâlif-i Millîye Emirleri'ni (Millî Vergi Emirleri) yayımlamıştır. Bu emirlerle halktan ordunun ihtiyaç duyduğu yiyecek, giyecek, silah, cephane, taşıma araçları ve diğer malzemeler toplanmıştır. Türk milleti büyük bir fedakârlık göstererek sahip olduğu kaynakları orduyla paylaşmıştır.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921)

Sakarya Meydan Muharebesi, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir ve 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Mustafa Kemal Cephede konusunun en kritik bölümüdür. 22 gün 22 gece süren bu muharebe, tarihin en uzun meydan muharebelerinden biri olmuştur. Mustafa Kemal, bu muharebede bizzat cephede bulunmuş ve orduyu yönetmiştir.

Muharebe sırasında Mustafa Kemal'in kaburga kemiği kırılmasına rağmen cepheden ayrılmamış, komutayı sürdürmüştür. Bu durum onun ne kadar büyük bir lider ve komutan olduğunun açık göstergesidir. Türk kuvvetleri, Yunan ordusunu Sakarya Nehri boyunca durdurmuş ve geri çekilmeye zorlamıştır.

Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçları Millî Mücadele'nin kaderini değiştirmiştir:

• Yunan ordusunun taarruz gücü kırılmış, bundan sonra savunmaya geçmek zorunda kalmıştır. Türk ordusu ise stratejik üstünlüğü ele geçirmiştir.
• TBMM, Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi vermiştir.
• Fransa ile Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) imzalanmıştır. Bu antlaşmayla güney cephesi kapanmış ve Hatay dışındaki topraklar kurtarılmıştır. İtilaf bloğu parçalanmıştır.
• İtalya, Anadolu'dan tamamen çekilmiştir.
• İngiltere ile esirlerin değişimine ilişkin görüşmeler başlamıştır.
• Sovyet Rusya'nın aracılığıyla Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) imzalanmış ve doğu sınırı kesin şekline kavuşmuştur.
• Sakarya Zaferi, savunma savaşlarının sona erdiği, taarruz döneminin başladığı bir dönüm noktası olmuştur.

Büyük Taarruz (26 Ağustos 1922)

Sakarya Zaferi'nden sonra Türk ordusu yaklaşık bir yıl boyunca büyük taarruz için hazırlık yapmıştır. Mustafa Kemal, ordunun her açıdan hazır olmasını sağlamak için büyük bir özveriyle çalışmıştır. 26 Ağustos 1922'de Büyük Taarruz başlamıştır. Mustafa Kemal bizzat Kocatepe'den savaşı yönetmiştir.

26 Ağustos'ta başlayan taarruz hızla ilerlemiş, 30 Ağustos 1922'de Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Dumlupınar Meydan Muharebesi) ile Yunan ordusunun ana kuvvetleri imha edilmiştir. Yunan ordusunun büyük kısmı esir alınmış, Başkomutan Trikopis de esirler arasında yer almıştır. 30 Ağustos günü bugün "Zafer Bayramı" olarak kutlanmaktadır.

Büyük Taarruz'un ardından Türk ordusu batıya doğru hızla ilerlemeye devam etmiştir. Mustafa Kemal, ordulara tarihi emrini vermiştir: "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" 9 Eylül 1922'de İzmir kurtarılmış, 18 Eylül 1922'de Anadolu'da tek bir düşman askeri kalmamıştır.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Büyük Taarruz'un ardından İtilaf Devletleri barış istemek zorunda kalmıştır. 11 Ekim 1922'de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan TBMM'ye bırakılmıştır. Mudanya Ateşkes Antlaşması, Millî Mücadele'nin askerî safhasının sona erdiğinin göstergesidir.

Mustafa Kemal'in Cephedeki Liderlik Özellikleri

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Mustafa Kemal Cephede konusunu incelerken Mustafa Kemal'in liderlik özelliklerini de değerlendirmek gerekir. Mustafa Kemal, askerî deha, stratejik düşünme yeteneği, cesaret ve kararlılık gibi pek çok liderlik özelliğini bir arada taşıyordu.

Mustafa Kemal, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nde ordunun geri çekilmesi kararını vererek stratejik bir deha sergilemiştir. Bu karar kısa vadede eleştirilse de uzun vadede ordunun toparlanmasını ve güçlenmesini sağlamıştır. Sakarya Muharebesi'nde kaburga kemiği kırılmasına rağmen cepheden ayrılmaması, onun cesaretini ve fedakârlığını göstermektedir.

Tekâlif-i Millîye Emirleri ile halkı ve orduyu bir bütün hâline getirmesi, onun organizasyon yeteneğini ortaya koymaktadır. Büyük Taarruz'u tam zamanında başlatması ve düşmanın en zayıf olduğu noktaya yönelmesi ise askerî stratejideki ustalığının kanıtıdır.

Mustafa Kemal, cephedeki askerlerle sürekli iletişim hâlinde olmuş, onların moralini yüksek tutmuş ve milletin bağımsızlık inancını canlı tutmuştur. Onun liderliği, yalnızca askerî başarılarla değil, aynı zamanda diplomatik zekâsıyla da kendini göstermiştir. Savaş sırasında bile barış yollarını açık tutmuş, ancak bağımsızlıktan asla taviz vermemiştir.

Millî Mücadele'de Kadınların Rolü

Mustafa Kemal cephede savaşırken Türk kadınları da büyük bir fedakârlık göstermiştir. Cepheye mermi taşıyan, cephane üreten, yaralılara bakan, hatta bizzat savaşan kadınlar olmuştur. Nene Hatun, Kara Fatma, Halide Edip Adıvar, Şerife Bacı ve Gördesli Makbule gibi isimler bu dönemin kahraman kadınları arasında yer almaktadır. Mustafa Kemal, kadınların bu fedakârlığını her zaman takdirle karşılamış ve ilerleyen yıllarda kadın haklarına yönelik devrimlerin temelini bu dönemdeki deneyimlere dayandırmıştır.

Cephelerdeki Mücadelenin Genel Değerlendirmesi

Millî Mücadele, Türk milletinin var olma mücadelesidir. Mustafa Kemal'in cephelerdeki liderliği, bu mücadelenin başarıya ulaşmasındaki en önemli etkendir. Doğu Cephesi'nde Ermenistan'a karşı kazanılan zafer, Güney Cephesi'nde halkın Fransızlara karşı gösterdiği direniş ve Batı Cephesi'nde Yunan ordusuna karşı kazanılan büyük zaferler, Türk milletinin bağımsızlık aşkının ve Mustafa Kemal'in büyük liderliğinin somut kanıtlarıdır.

Mustafa Kemal, her cephede farklı stratejiler uygulamış, ancak ortak hedef her zaman aynı olmuştur: tam bağımsızlık. Bu hedefe ulaşmak için verilen mücadele, 3. ünitenin adını da oluşturan şu sloganla özetlenebilir: "Ya İstiklal Ya Ölüm!"

Bu konu, 8. sınıf öğrencileri olarak sizlerin Millî Mücadele'nin askerî boyutunu anlamanız, Mustafa Kemal'in cephelerdeki eşsiz liderliğini kavramanız ve bağımsızlık değerinin ne denli büyük fedakârlıklarla kazanıldığını öğrenmeniz açısından büyük önem taşımaktadır.

Konu Özeti

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Mustafa Kemal Cephede konusu kapsamında ele alınan temel noktalar şunlardır: Millî Mücadele üç ana cephede yürütülmüştür. Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasında Ermenistan yenilgiye uğratılmış ve Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. Güney Cephesi'nde halk, Kuvâ-yı Millîye birlikleriyle Fransızlara karşı direniş göstermiş; Maraş, Urfa ve Antep'e kahramanlık unvanları verilmiştir. Batı Cephesi'nde I. ve II. İnönü Muharebeleri, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz gerçekleştirilmiştir. Mustafa Kemal, Başkomutanlık yetkisiyle orduyu yönetmiş, Tekâlif-i Millîye Emirleri ile halkı seferber etmiş ve Büyük Taarruz ile düşmanı kesin yenilgiye uğratmıştır. Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Millî Mücadele'nin askerî safhası sona ermiştir.