Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük – Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları, Türkiye Cumhuriyeti'nin 1923-1938 yılları arasında uluslararası arenada izlediği politikaları ve bu dönemde yaşanan önemli olayları kapsar. Mustafa Kemal Atatürk'ün "Yurtta barış, dünyada barış" ilkesi, bu dönemin dış politikasının temel taşını oluşturmuştur. Bu konu anlatımında 8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük müfredatına uygun olarak Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları ayrıntılı şekilde ele alınacaktır.

Atatürk Dönemi Dış Politikanın Temel İlkeleri

Atatürk döneminde Türk dış politikası belirli ilkeler çerçevesinde yürütülmüştür. Bu ilkeler, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası ilişkilerini şekillendirmiş ve ülkenin saygın bir devlet olarak tanınmasını sağlamıştır. Bu ilkelerin başında "Yurtta barış, dünyada barış" prensibi gelir. Atatürk, Türkiye'nin iç huzurunu sağlamadan dış politikada başarılı olamayacağını biliyordu. Bu nedenle hem iç barışı hem de uluslararası barışı ön planda tutmuştur.

Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkeleri şunlardır:

• Bağımsızlık ve egemenlik: Türkiye, hiçbir devletin iç işlerine karışmasına izin vermemiş, tam bağımsızlık ilkesinden asla taviz vermemiştir. Millî Mücadele'nin kazanımları her zaman korunmuştur.
• Gerçekçilik (Realizm): Atatürk, hayalci politikalar yerine ülkenin gerçek gücüne ve koşullarına uygun politikalar izlemiştir. Maceracı dış politikalardan uzak durulmuştur.
• Barışçılık: Sorunların diplomasi ve müzakere yoluyla çözülmesi benimsenmiştir. Savaş, ancak son çare olarak düşünülmüştür.
• Akılcılık ve bilimsellik: Dış politika kararları duygusal değil, akılcı ve bilimsel verilere dayalı olarak alınmıştır.
• Uluslararası eşitlik: Büyük-küçük tüm devletlerle eşit ilişkiler kurulması hedeflenmiştir.

Atatürk Dönemi Dış Politikada Dönemler

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları genel olarak iki ana döneme ayrılarak incelenebilir. Birinci dönem 1923-1930 yılları arasıdır ve bu dönemde Lozan Antlaşması'ndan kalan sorunların çözümü ön plandadır. İkinci dönem ise 1930-1938 yılları arasıdır ve bu dönemde Türkiye, uluslararası örgütlere katılmış, bölgesel ittifaklar kurmuş ve toprak bütünlüğünü pekiştirmiştir.

1. Yabancı Okullar Sorunu

Osmanlı Devleti döneminde kapitülasyonlar sayesinde yabancı devletler, Osmanlı topraklarında çok sayıda okul açmışlardı. Bu okullar, Osmanlı Devleti'nin denetimi dışında faaliyet gösteriyordu. Lozan Antlaşması ile kapitülasyonlar kaldırılmış olmasına rağmen, yabancı okullar konusu tam olarak çözülememişti.

Türkiye Cumhuriyeti, 1924 yılında çıkardığı Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği Yasası) ile ülkedeki tüm eğitim kurumlarını Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlamıştır. Bu kapsamda yabancı okullardan da Türk müfredatına uymaları, Türkçe derslerini zorunlu olarak okumaları ve Türk müfettişlerin denetimine açılmaları istenmiştir. Bu düzenlemeleri kabul etmeyen bazı okullar kapatılmıştır. Bu durum özellikle Fransa ile gerilime yol açmış, ancak Türkiye egemenlik haklarından taviz vermemiştir.

2. Musul Sorunu (1923-1926)

Musul Sorunu, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları arasında en önemli meselelerden biridir. Lozan Antlaşması'nda çözülemeyen Musul meselesi, Türkiye ile İngiltere arasında ikili görüşmelerle ele alınmak üzere ertelenmişti. Musul, zengin petrol yataklarına sahip stratejik bir bölgeydi ve İngiltere, manda yönetimi altındaki Irak üzerinden bu bölgeyi kontrol etmek istiyordu.

1924 yılında Türkiye ile İngiltere arasında Haliç Konferansı düzenlenmiş, ancak bir sonuç alınamamıştır. Bunun üzerine mesele Milletler Cemiyeti'ne taşınmıştır. Bu sırada İngiltere, Türkiye'nin güneydoğusunda Şeyh Sait İsyanı'nı destekleyerek Türkiye'yi zor durumda bırakmaya çalışmıştır. Milletler Cemiyeti, 1925 yılında Musul'u Irak'a bırakma kararı almıştır. Türkiye başlangıçta bu kararı kabul etmemiştir, ancak iç sorunlar ve uluslararası baskılar nedeniyle 5 Haziran 1926 tarihinde Ankara Antlaşması imzalanmıştır.

Ankara Antlaşması'na göre Musul, Irak'a bırakılmış; karşılığında Türkiye'ye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirlerinin %10'u verilmesi kararlaştırılmıştır. Türkiye bu payı toplu bir ödeme şeklinde almayı tercih etmiş ve 500.000 İngiliz sterlini almıştır. Musul Sorunu, Türkiye'nin Misak-ı Millî sınırları içinde gördüğü bir bölgeyi kaybetmesi anlamına geldiği için Atatürk dönemi dış politikasının en acı sonuçlarından biri olmuştur.

3. Türk-Yunan İlişkileri ve Nüfus Mübadelesi (Değişimi)

Lozan Antlaşması'nda Türkiye ile Yunanistan arasında nüfus mübadelesi (değişimi) kararlaştırılmıştı. Buna göre Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türkler karşılıklı olarak yer değiştirecekti. Ancak İstanbul'daki Rumlar ve Batı Trakya'daki Türkler bu değişimin dışında bırakılmıştı.

Nüfus mübadelesi uygulamasında "etabli" (yerleşik) sorunu ortaya çıkmıştır. Yunanistan, İstanbul'da yerleşik olan Rumların sayısını mümkün olduğunca artırmak istemiş, Türkiye ise bunu sınırlandırmak istemiştir. Sorun, 1930 yılında iki ülke arasında imzalanan anlaşma ile çözülmüştür. 1930 yılında Yunanistan Başbakanı Venizelos'un Ankara'yı ziyaret etmesiyle Türk-Yunan ilişkileri büyük ölçüde düzelmiştir. Venizelos, Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday göstermiştir. Bu olay, iki ülke arasındaki barışın ne denli güçlendiğinin önemli bir göstergesidir.

4. Milletler Cemiyeti'ne Giriş (1932)

Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam), I. Dünya Savaşı'nın ardından 1920 yılında dünya barışını korumak amacıyla kurulmuştu. Türkiye, başlangıçta bu örgütü büyük devletlerin çıkarlarına hizmet eden bir kuruluş olarak görmüştür. Ancak zamanla uluslararası ilişkilerde daha aktif bir rol almak isteyen Türkiye, İspanya'nın teklifi üzerine 18 Temmuz 1932 tarihinde Milletler Cemiyeti'ne üye olmuştur.

Milletler Cemiyeti'ne girişin nedenleri arasında Türkiye'nin uluslararası arenada daha etkin bir rol oynamak istemesi, dünya barışına katkıda bulunma arzusu ve uluslararası sorunlarda söz sahibi olma isteği sayılabilir. Bu adım, Atatürk'ün "Yurtta barış, dünyada barış" ilkesinin somut bir yansımasıdır.

5. Balkan Antantı (9 Şubat 1934)

1930'lu yıllarda Avrupa'da artan saldırgan politikalar (İtalya'nın yayılmacı tutumu, Almanya'da Nazi rejiminin yükselişi) Balkan ülkelerini endişeye sevk etmiştir. Bu tehditler karşısında bölgesel bir güvenlik ittifakı oluşturma ihtiyacı doğmuştur.

9 Şubat 1934 tarihinde Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında Balkan Antantı imzalanmıştır. Bu antantın temel amacı, üye ülkelerin sınırlarını karşılıklı olarak garanti altına almak ve bölgede barışı korumaktı. Bulgaristan, toprak kayıplarını telafi etmek istediği için bu antanta katılmamıştır. Arnavutluk ise İtalya'nın baskısı altında olduğu için katılamamıştır.

Balkan Antantı, Atatürk'ün barışçıl dış politikasının ve bölgesel işbirliğine verdiği önemin önemli bir göstergesidir. Bu antant sayesinde Balkan ülkeleri arasındaki ilişkiler güçlenmiş ve bölgede bir süre istikrar sağlanmıştır.

6. Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937)

İtalya'nın 1935 yılında Habeşistan'ı (Etiyopya) işgal etmesi, Orta Doğu ülkeleri arasında da güvenlik endişelerine neden olmuştur. Bu ortamda Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalanmıştır. Pakt, adını Tahran'daki Sadabat Sarayı'ndan almıştır.

Sadabat Paktı'nın temel amaçları şunlardır:

• Birbirlerinin sınırlarına saygı göstermek: Üye ülkeler, birbirlerinin toprak bütünlüğünü tanımış ve sınırlarına saygı göstermeyi taahhüt etmiştir.
• Saldırmazlık: Üye devletler, birbirlerine saldırmama konusunda söz vermiştir.
• İç işlerine karışmama: Hiçbir üye devlet, diğerinin iç işlerine karışmayacaktır.
• Ortak güvenlik: Bölgede barış ve güvenliğin korunması amaçlanmıştır.

Sadabat Paktı, Balkan Antantı gibi bölgesel barış ve güvenliği amaçlayan bir oluşumdur. Atatürk döneminde Türkiye'nin hem Balkanlar'da hem de Orta Doğu'da barışa ve işbirliğine verdiği önem bu iki antlaşmayla açıkça ortaya konmuştur.

7. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936)

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları içinde en büyük diplomatik başarılardan biridir. Lozan Antlaşması'na göre Türk Boğazları (İstanbul ve Çanakkale Boğazları), uluslararası bir komisyon tarafından yönetiliyordu. Boğazların her iki yakasında askerden arındırılmış bölgeler bulunuyordu. Bu durum, Türkiye'nin egemenlik hakları açısından büyük bir kısıtlamaydı.

1930'lu yıllarda Avrupa'da değişen dengeler (İtalya'nın yayılmacılığı, Almanya'nın silahlanması) Türkiye'ye Boğazlar meselesini yeniden gündeme getirme fırsatı vermiştir. Türkiye, İsviçre'nin Montrö şehrinde toplanan konferansta haklı taleplerini dile getirmiştir.

20 Temmuz 1936 tarihinde imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile:

• Boğazlar Komisyonu kaldırılmıştır: Boğazların yönetimi tamamen Türkiye'ye devredilmiştir.
• Boğazların çevresindeki askerden arındırılmış bölge kaldırılmıştır: Türkiye, Boğazlar bölgesini yeniden askerileştirme hakkı kazanmıştır.
• Ticaret gemileri: Barış zamanında tüm ülkelerin ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebilecektir.
• Savaş gemileri: Karadeniz'e kıyısı olan ve olmayan devletlerin savaş gemilerinin geçişi farklı kurallara bağlanmıştır. Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin Boğazlardan geçirebileceği savaş gemilerinin tonajı ve sayısı sınırlandırılmıştır.
• Savaş durumunda: Türkiye savaşan taraf ise veya savaş tehdidi altındaysa Boğazları kapatma hakkına sahip olmuştur.

Montrö Sözleşmesi, Türkiye'nin tam egemenliğinin bir sembolü haline gelmiştir. Bu sözleşme hiç silah kullanmadan, yalnızca diplomatik yollarla elde edilmiştir ve Atatürk'ün barışçıl ama kararlı dış politikasının en parlak örneğidir. Montrö Sözleşmesi günümüzde hâlâ geçerliliğini korumaktadır.

8. Hatay Sorunu ve Hatay'ın Anavatana Katılması (1936-1939)

Hatay (İskenderun Sancağı), I. Dünya Savaşı sonrasında Fransa'nın manda yönetimi altındaki Suriye'ye bırakılmıştı. 1921 Ankara Antlaşması ile bu bölgede yaşayan Türklere bazı kültürel haklar tanınmıştı. Ancak 1936 yılında Fransa, Suriye üzerindeki manda yönetimini kaldırmaya karar verince Hatay'ın geleceği sorunu ortaya çıkmıştır.

Atatürk, Hatay'ın Türkiye'ye katılması konusunda kararlıydı. "Kırk asırlık Türk yurdu düşman elinde kalamaz" sözü, onun bu konudaki kararlılığını gösterir. Türkiye, konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşımıştır. Uzun diplomatik görüşmeler sonucunda 1937 yılında Hatay bağımsız bir devlet olarak tanınmış ve "Hatay Devleti" kurulmuştur.

Hatay Devleti, 1938 yılında yapılan seçimlerle kendi meclisini oluşturmuş ve Tayfur Sökmen cumhurbaşkanı, Abdurrahman Melek başbakan seçilmiştir. 29 Haziran 1939 tarihinde Hatay Meclisi oybirliğiyle Türkiye'ye katılma kararı almıştır ve 7 Temmuz 1939'da Hatay resmen Türkiye'ye katılmıştır. Ne var ki Atatürk, 10 Kasım 1938'de vefat ettiği için Hatay'ın anavatana katılışını görememiştir. Hatay'ın Türkiye'ye katılması, Misak-ı Millî yolunda atılan son önemli adımdır.

Atatürk Dönemi Dış Politikasının Genel Değerlendirmesi

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları bir bütün olarak değerlendirildiğinde, Türkiye'nin genç bir cumhuriyet olmasına rağmen uluslararası arenada son derece başarılı bir dış politika izlediği görülür. Atatürk, Türkiye'nin sınırlı imkânlarının farkında olarak gerçekçi bir dış politika yürütmüştür. Sorunları diplomasi ve müzakere yoluyla çözmüş, gerektiğinde uluslararası kuruluşlara başvurmuştur.

Bu dönemde Türkiye, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı ile bölgesel güvenlik ittifakları kurmuş; Milletler Cemiyeti'ne katılarak uluslararası barışa katkıda bulunmuştur. Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile egemenlik haklarını pekiştirmiş, Hatay meselesinde ise kararlı ve sabırlı bir diplomasi izleyerek büyük bir başarı elde etmiştir.

Atatürk'ün dış politikadaki başarısının temelinde "Yurtta barış, dünyada barış" ilkesi yatar. Bu ilke, Türkiye'nin hem kendi bölgesinde hem de dünyada barışın korunmasına büyük önem verdiğini göstermektedir. Atatürk döneminde kurulan dış politika temelleri, günümüz Türk dış politikasını da şekillendirmeye devam etmektedir.

Özet Tablo: Atatürk Dönemi Dış Politika Olayları

• Musul Sorunu (1926): Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakıldı.
• Nüfus Mübadelesi (1923-1930): Türkiye ile Yunanistan arasında karşılıklı nüfus değişimi yapıldı.
• Milletler Cemiyeti'ne Giriş (1932): Türkiye, uluslararası barışa katkı için Milletler Cemiyeti'ne üye oldu.
• Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalandı.
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Boğazların tam kontrolü Türkiye'ye verildi.
• Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı.
• Hatay'ın Anavatana Katılması (1939): Hatay, halk oylamasıyla Türkiye'ye katıldı.

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 6. Ünitesi olan Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Olayları, öğrencilerin Türkiye'nin kuruluş dönemindeki diplomatik mücadelelerini ve başarılarını anlamalarını sağlar. Bu konuyu iyi öğrenmek, hem sınavlarda başarılı olmak hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin tarihini doğru kavramak açısından büyük önem taşır.