Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil)

8. Sınıf Türkçe Fiilimsiler (İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil) Konu Anlatımı

Fiilimsiler, Türkçe dil bilgisinin en önemli konularından biridir. 8. sınıf Türkçe müfredatında yer alan fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) konusu, hem sınavlarda hem de günlük dil kullanımında karşımıza sıkça çıkar. Bu konu anlatımında fiilimsiler konusunu tüm ayrıntılarıyla, bolca örnekle ve anlaşılır bir dille ele alacağız.

Fiilimsi Nedir?

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan ancak fiil gibi çekimlenemeyen sözcüklerdir. Fiilimsiler, fiilden türemelerine rağmen cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır. Yani fiilimsiler, fiillerin anlam özelliğini taşır fakat fiil çekim eki (kip eki, kişi eki) almazlar. Bir fiilimsi, kip eki veya kişi eki aldığı anda fiilimsi olmaktan çıkar ve tekrar fiil olur.

Fiilimsilerin en temel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

• Fiil kök veya gövdelerinden türerler: Her fiilimsi, mutlaka bir fiil köküne veya gövdesine dayanır. Örneğin "gelmek" fiilindeki "gel-" kökünden "gelme", "gelen", "gelince" gibi fiilimsiler türetilebilir.
• Fiil çekim eki almazlar: Fiilimsiler kip eki (şimdiki zaman, geçmiş zaman vb.) ve kişi eki almaz. Aldıkları anda fiilimsi olmaktan çıkarlar.
• Cümlede ad soylu sözcük görevi üstlenirler: Fiilimsiler cümlede isim, sıfat veya zarf olarak görev yapar.
• Olumsuzluk eki alabilirler: Fiilimsiler "-ma / -me" olumsuzluk ekini alabilir. Örneğin: "gelmemek", "yazmayan", "koşmadan".

Fiilimsiler üç ana gruba ayrılır: İsim-fiiller (mastarlar), sıfat-fiiller (ortaçlar) ve zarf-fiiller (ulaçlar / bağ-fiiller). Şimdi bu üç türü ayrıntılı olarak inceleyelim.

1. İsim-Fiil (Mastar)

İsim-fiiller, fiil kök veya gövdelerine -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek ekleri getirilerek oluşturulan ve cümlede isim görevinde kullanılan fiilimsilerdir. İsim-fiillere "mastar" da denir. Fiilden türemelerine rağmen cümlede bir isim gibi davranırlar; özne, nesne, tümleç gibi görevlerde bulunabilirler.

İsim-Fiil Ekleri

• -ma / -me eki: Fiil kök veya gövdesine eklenerek isim-fiil yapar. Örnek: okuma, yazma, gelme, sevme, koşma, dinleme.
• -ış / -iş / -uş / -üş eki: Fiil köküne eklenerek hareketin yapılış biçimini ifade eden isim-fiil yapar. Örnek: gülüş, bakış, koşuş, yürüyüş, görünüş, duruş.
• -mak / -mek eki: Fiilin mastar hâlidir ve isim-fiil olarak kullanılır. Örnek: okumak, yazmak, gelmek, sevmek, yüzmek, gitmek.

İsim-Fiil Örnekleri ve Cümle İçinde Kullanımı

-ma / -me ekiyle:

• "Kitap okuma alışkanlığı edinmelisin." → "okuma" sözcüğü, "oku-" fiiline "-ma" eki getirilerek oluşturulmuş bir isim-fiildir. Cümlede sıfat tamlamasının parçasıdır.
• "Yazma konusunda çok yetenekli." → "yazma" sözcüğü isim-fiildir ve cümlede isim görevindedir.
• "Erken kalkma sağlığa faydalıdır." → "kalkma" isim-fiildir ve cümlede özne görevindedir.

-ış / -iş / -uş / -üş ekiyle:

• "Onun gülüşü çok güzeldir." → "gülüş" sözcüğü, "gül-" fiiline "-üş" eki getirilerek oluşturulmuştur.
• "Bakışları çok anlamlıydı." → "bakış" sözcüğü isim-fiildir.
• "Bu koşuşturmayı hiç sevmiyorum." → "koşuşturma" sözcüğü isim-fiildir.

-mak / -mek ekiyle:

• "Okumak en güzel alışkanlıktır." → "okumak" isim-fiildir ve cümlede özne görevindedir.
• "Yüzmek sağlığa çok yararlıdır." → "yüzmek" isim-fiildir, cümlede öznedir.
• "Amacım iyi bir liseye girmek." → "girmek" isim-fiildir ve cümlede yüklem görevindedir.

İsim-Fiillerde Dikkat Edilecek Noktalar

-ma / -me ekinin olumsuzluk ekiyle karışması: İsim-fiil eki olan "-ma / -me" ile olumsuzluk eki olan "-ma / -me" birbirine karıştırılmamalıdır. Olumsuzluk ekinden sonra mutlaka bir kip eki gelir; isim-fiil ekinden sonra ise kip eki gelmez.

• "Eve gelme!" → Burada "-me" olumsuzluk ekidir çünkü emir kipi söz konusudur.
• "Gelmesi bizi sevindirdi." → Burada "-me" isim-fiil ekidir çünkü sözcük isim gibi kullanılmıştır ve iyelik eki almıştır.

Kalıplaşmış isim-fiiller: Bazı isim-fiiller zamanla kalıplaşarak gerçek isim olmuştur. Bunlar artık fiilimsi sayılmaz: dondurma, çamaşır, yazma (eşarp), danışma (büro) gibi.

2. Sıfat-Fiil (Ortaç)

Sıfat-fiiller, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan ve cümlede sıfat görevinde kullanılan fiilimsilerdir. Sıfat-fiillere "ortaç" da denir. Bu fiilimsiler, bir ismi nitelerler ve o isimle birlikte sıfat tamlaması oluştururlar. Ancak niteledikleri isim düştüğünde (söylenmediğinde) ad göreviyle de kullanılabilirler.

Sıfat-Fiil Ekleri

• -an / -en eki: "koşan (çocuk)", "gülen (yüz)", "akan (su)", "okuyan (öğrenci)".
• -ası / -esi eki: "göresi (gün)", "kırılası (eller)", "gidesi (yer)".
• -maz / -mez eki: "çıkmaz (sokak)", "bitmez (iş)", "tükenmez (kalem)", "görünmez (adam)".
• -ar / -er eki: "gelir (gelir kaynak)", "yanar (dağ)", "döner (sermaye)", "konar (göçer)".
• -dık / -dik / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük eki: "aldığım (kitap)", "gördüğümüz (film)", "bildiğin (şey)", "sevdiğimiz (yer)".
• -acak / -ecek eki: "gelecek (zaman)", "okunacak (kitap)", "yapılacak (iş)", "alınacak (karar)".
• -mış / -miş / -muş / -müş eki: "dolmuş (taksi)", "geçmiş (zaman)", "pişmiş (yemek)", "tanınmış (kişi)".

Sıfat-Fiil Örnekleri ve Cümle İçinde Kullanımı

• "Koşan çocuğu durdurduk." → "koşan" sıfat-fiili, "çocuk" ismini nitelemektedir.
• "Okuyan toplumlar kalkınır." → "okuyan" sıfat-fiili, "toplumlar" ismini nitelemektedir.
• "Kırılası ellerin var senin!" → "kırılası" sıfat-fiili "eller" ismini nitelemektedir.
• "Çıkmaz sokağa girdik." → "çıkmaz" sıfat-fiili "sokak" ismini nitelemektedir.
• "Aldığım kitabı okudum." → "aldığım" sıfat-fiili "kitap" ismini nitelemektedir.
• "Okunacak çok kitabım var." → "okunacak" sıfat-fiili "kitap" ismini nitelemektedir.
• "Geçmiş günleri hatırladım." → "geçmiş" sıfat-fiili "günler" ismini nitelemektedir.

Sıfat-Fiillerin İsim Gibi Kullanımı

Sıfat-fiiller, niteledikleri isim düştüğünde yani söylenmediğinde isim gibi kullanılabilir. Bu durumda adlaşmış sıfat-fiil olurlar:

• "Koşanlar ödüllendirildi." → Burada "koşan" sıfat-fiili, nitelediği isim düştüğü için ad görevindedir.
• "Tanınmışlar her zaman ilgi çeker." → "tanınmış" sıfat-fiili adlaşmıştır.
• "Bildiklerini anlat." → "bildik" sıfat-fiili adlaşmış olarak nesne görevindedir.

Sıfat-Fiillerde Dikkat Edilecek Noktalar

Sıfat-fiil eklerinin zaman ekleriyle karışması: Sıfat-fiil ekleri olan "-dık, -acak, -mış" ekleri, fiillerdeki zaman ekleriyle aynı biçimdedir. Ayırt etmek için şuna bakılır: Sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat-fiildir; yüklem olarak kullanılıyorsa fiildir.

• "Çok çalışmış bir öğrencidir." → "çalışmış" "öğrenci" ismini nitelediği için sıfat-fiildir.
• "Dün çok çalışmış." → "çalışmış" cümlenin yüklemi olduğu için fiildir, sıfat-fiil değildir.

Kalıplaşmış sıfat-fiiller: Bazı sıfat-fiiller kalıplaşarak gerçek isim veya sıfat olmuştur: dolmuş (taşıt), geçmiş (zaman), gelecek (zaman), yazar (meslek), çakmak (araç), danışman gibi. Bunlar artık fiilimsi sayılmaz.

3. Zarf-Fiil (Ulaç / Bağ-Fiil)

Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan ve cümlede zarf görevinde kullanılan fiilimsilerdir. Zarf-fiillere "ulaç" veya "bağ-fiil" de denir. Zarf-fiiller, yüklemi zaman, durum, sebep, koşul gibi yönlerden niteler ve genellikle cümledeki eylemin nasıl, ne zaman, ne şekilde yapıldığını ifade eder.

Zarf-Fiil Ekleri

• -arak / -erek eki: "gülerek", "koşarak", "bakarak", "okuyarak", "yazarak".
• -ıp / -ip / -up / -üp eki: "gelip", "bakıp", "koşup", "gülüp", "okuyup".
• -ınca / -ince / -unca / -ünce eki: "gelince", "görünce", "okuyunca", "duyunca".
• -dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe / -tıkça / -tikçe / -tukça / -tükçe eki: "geldikçe", "okudukça", "büyüdükçe", "gördükçe".
• -ken eki: "gelirken", "okurken", "bakarken", "gülerken", "koşarken".
• -madan / -meden eki: "gelmeden", "bakmadan", "sormadan", "durmadan".
• -alı / -eli eki: "geleli", "göreli", "başlayalı", "tanışalı".
• -asıya / -esiye eki: "ölesiye", "bilesiye", "çıldırasıya", "geberesiye".
• -dığında / -diğinde eki: "geldiğinde", "gördüğünde", "okuduğumda".
• -r…-maz / -r…-mez eki: "gelir gelmez", "alır almaz", "görür görmez".

Zarf-Fiil Örnekleri ve Cümle İçinde Kullanımı

• "Gülerek içeri girdi." → "gülerek" zarf-fiili, "girdi" yükleminin nasıl yapıldığını (durum) bildirmektedir.
• "Eve gelip ödevini yaptı." → "gelip" zarf-fiili, iki eylemi birbirine bağlamaktadır.
• "Haberi duyunca çok sevindi." → "duyunca" zarf-fiili, zaman bildirmektedir.
• "Okudukça daha çok öğrenirsin." → "okudukça" zarf-fiili, süreklilik ve koşul bildirmektedir.
• "Dersi dinlerken not aldı." → "dinlerken" zarf-fiili, eylemin ne zaman yapıldığını bildirmektedir.
• "Sormadan hiçbir şeyi alma." → "sormadan" zarf-fiili, olumsuz bir koşul/durum bildirmektedir.
• "Onu tanıyalı beş yıl oldu." → "tanıyalı" zarf-fiili, başlangıç zamanı bildirmektedir.
• "Ölesiye çalıştı." → "ölesiye" zarf-fiili, yüklemi durum yönünden niteler ve abartı ifade eder.
• "Eve geldiğinde herkes uyuyordu." → "geldiğinde" zarf-fiili, zaman bildirmektedir.
• "Onu görür görmez tanıdım." → "görür görmez" zarf-fiili, eylemin hemen ardından olduğunu belirtir.

Zarf-Fiillerde Dikkat Edilecek Noktalar

Zarf-fiiller cümlede bağımsız bir yüklem olamaz: Zarf-fiiller, yüklemi niteleyen ögelerdir; tek başlarına cümlenin yüklemi olarak kullanılamazlar. Cümlede mutlaka bir asıl yüklem bulunmalıdır.

Zarf-fiil ile zarf karışabilir: Bazı zarf-fiiller günlük dilde sıkça kullanıldığı için kalıplaşmış zarf gibi görünebilir. Ancak fiil kökünden türemiş olup yüklemi niteliyorsa zarf-fiildir.

Kalıplaşmış zarf-fiiller: Bazı zarf-fiiller kalıplaşarak gerçek zarf olmuştur: giderek (= gittikçe anlamında), genellikle öyle sayılır fakat sınav sorularında fiilimsi olarak da kabul edilir. Dikkatli olunmalıdır.

Fiilimsileri Fiillerden Ayırt Etme Yöntemleri

8. Sınıf Türkçe fiilimsiler konusunda en çok karşılaşılan zorluk, fiilimsileri gerçek fiillerden ayırt etmektir. İşte ayırt etme yöntemleri:

• Fiiller yüklem olur, fiilimsiler olmaz: Bir sözcük cümlenin yüklemi olarak kullanılıyorsa fiildir; yüklem değilse ve fiil köküne ek almışsa fiilimsi olabilir.
• Fiilimsiler kip eki almaz: Fiilimsiler şimdiki zaman, geçmiş zaman, gelecek zaman gibi kip ekleri almaz. Kip eki alan sözcük fiildir.
• Fiilimsiler kişi eki almaz: Fiilimsiler "-ım, -sın, -dır" gibi kişi ekleri almaz. Ancak iyelik eki alabilirler; bu iyelik ekiyle kişi ekini karıştırmamak gerekir.

Fiilimsilerin Cümle Yapısındaki Rolü

Fiilimsiler, 8. sınıf Türkçe dil bilgisi ünitesinde cümle yapısıyla doğrudan ilişkilidir. Fiilimsiler, yan cümlecik kurarak birleşik cümle oluşumuna katkıda bulunur. Fiilimsinin bulunduğu cümle bölümü yan cümlecik, asıl yüklemin bulunduğu bölüm ise temel cümlecik olarak adlandırılır.

Örneğin "Ders çalışarak başarılı oldu." cümlesinde "ders çalışarak" bölümü zarf-fiille kurulan yan cümleciktir; "başarılı oldu" bölümü ise temel cümleciktir. Bu cümle, fiilimsi sayesinde oluşmuş bir girişik birleşik cümledir.

Bir başka örnek olarak "Koşan çocuk düştü." cümlesinde "koşan" sıfat-fiili yan cümlecik oluştururken "düştü" temel cümlenin yüklemidir. Yine bir girişik birleşik cümle vardır.

Fiilimsi olan yerde yan cümlecik vardır kuralı, sınavlarda çok sık sorulan bir bilgidir. Bu nedenle fiilimsileri iyi tanımak, cümle yapısı sorularını da doğru çözmenizi sağlar.

Fiilimsilerin Özet Tablosu

Aşağıda üç fiilimsi türünün karşılaştırmalı bir özeti verilmiştir:

• İsim-Fiil (Mastar): Ekler: -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek. Görevi: İsim. Örnek: okuma, gülüş, yazmak.
• Sıfat-Fiil (Ortaç): Ekler: -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş. Görevi: Sıfat. Örnek: koşan, okunacak, geçmiş.
• Zarf-Fiil (Ulaç): Ekler: -arak/-erek, -ıp/-ip, -ınca/-ince, -dıkça/-dikçe, -ken, -madan/-meden, -alı/-eli, -asıya/-esiye. Görevi: Zarf. Örnek: gülerek, gelip, okuyunca.

Fiilimsi Konusuyla İlgili Sık Yapılan Hatalar

Öğrencilerin fiilimsiler konusunda en sık yaptığı hatalar şunlardır:

• İsim-fiil eki "-ma / -me" ile olumsuzluk eki "-ma / -me"yi karıştırmak: İsim-fiil ekinden sonra kip eki gelmez; olumsuzluk ekinden sonra gelir. Örneğin "Koşma yarışı izledik." cümlesinde "koşma" isim-fiildir. "Koşma çok hızlı!" cümlesinde ise "koşma" olumsuz emir cümlesidir.
• Sıfat-fiil eklerini zaman ekleriyle karıştırmak: Özellikle "-mış, -dık, -acak" ekleri hem fiillerde hem sıfat-fiillerde bulunur. Sözcüğün cümledeki görevine bakılmalıdır.
• Kalıplaşmış fiilimsileri fiilimsi saymak: "Dondurma, dolmuş, çakmak, yazma (eşarp)" gibi sözcükler artık gerçek adlara dönüşmüştür ve fiilimsi olarak kabul edilmez. Bunları ayırt etmenin yolu, sözcüğün fiil anlamını koruyup korumadığına bakmaktır.
• Zarf-fiili sıfat-fiille karıştırmak: Zarf-fiil yüklemi, sıfat-fiil ise ismi niteler. Sözcüğün hangi ögeyi nitelediğine dikkat edilmelidir.

Fiilimsileri Bulma Yöntemi (Adım Adım)

8. sınıf Türkçe sınavlarında fiilimsileri doğru bulabilmek için aşağıdaki adımları izleyebilirsiniz:

• 1. Adım: Cümledeki sözcükleri tek tek inceleyin ve fiil kökü taşıyanları belirleyin.
• 2. Adım: Fiil kökü taşıyan sözcüğün sonundaki eke bakın. Bu ek, fiilimsi eklerinden biri mi?
• 3. Adım: Sözcük cümlenin yüklemi mi? Eğer yüklemse fiildir, fiilimsi değildir.
• 4. Adım: Sözcük kalıplaşmış mı? Fiil anlamını yitirmiş mi? Yitirmişse fiilimsi sayılmaz.
• 5. Adım: Sözcüğün cümledeki görevini belirleyin: isim gibi mi kullanılmış (isim-fiil), sıfat gibi mi kullanılmış (sıfat-fiil), zarf gibi mi kullanılmış (zarf-fiil)?

Konu Özeti

8. sınıf Türkçe fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) konusu, fiil köklerinden türeyen ancak cümlede ad soylu görevler üstlenen sözcükleri kapsar. İsim-fiiller -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek ekleriyle oluşur ve isim görevindedir. Sıfat-fiiller -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş ekleriyle oluşur ve sıfat görevindedir. Zarf-fiiller -arak/-erek, -ıp/-ip, -ınca/-ince, -dıkça/-dikçe, -ken, -madan/-meden, -alı/-eli, -asıya/-esiye ekleriyle oluşur ve zarf görevindedir. Fiilimsiler cümlede yan cümlecik kurarak birleşik cümle yapısına katkıda bulunur. Konuyu iyi öğrenmek için bol soru çözmek ve cümle içinde fiilimsileri bulma pratiği yapmak çok önemlidir.