İmge, Edebi Söyleyiş ve Günlük Söyleyiş

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı – İmge, Edebi Söyleyiş ve Günlük Söyleyiş

Dil, insanların birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan en temel araçtır. Ancak dili kullanma biçimimiz her zaman aynı olmaz. Günlük hayatta bir arkadaşımızla konuşurken kullandığımız dil ile bir şiir okurken karşılaştığımız dil birbirinden oldukça farklıdır. İşte 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı İmge, Edebi Söyleyiş ve Günlük Söyleyiş konusu, bu farklılıkları anlamamızı ve edebiyatın büyülü dünyasına adım atmamızı sağlar. Bu konu, MEB müfredatında "Sözün İnceliği" ünitesi altında ele alınmakta olup dilin estetik kullanımını kavramak açısından büyük önem taşımaktadır.

Dil Nedir ve Neden Farklı Kullanılır?

Dil, düşüncelerimizi, duygularımızı ve isteklerimizi ifade etmek için kullandığımız bir göstergeler sistemidir. İnsanlar dili farklı amaçlarla kullanır. Bazen sadece bilgi aktarmak, bazen bir duyguyu ifade etmek, bazen de okuyucuda estetik bir etki bırakmak isteriz. İşte bu farklı amaçlar, dilin farklı biçimlerde kullanılmasına yol açar. Bir gazete haberinde kullanılan dil ile bir şiirde kullanılan dil arasındaki uçurum, tam olarak bu farklı amaçlardan kaynaklanır.

Dili kullanma biçimimizi belirleyen en önemli etkenlerden biri, iletişimin bağlamıdır. Resmî bir toplantıda kullandığımız dil, evde ailemizle konuşurken kullandığımız dilden farklıdır. Benzer şekilde, bir bilim insanının makalesinde kullandığı dil ile bir romancının eserinde kullandığı dil de birbirinden ayrılır. Bu ayrım, bizi doğrudan edebi söyleyiş ve günlük söyleyiş kavramlarına götürür.

Günlük Söyleyiş Nedir?

Günlük söyleyiş, adından da anlaşılacağı gibi günlük yaşamımızda kullandığımız sade ve doğrudan anlatım biçimidir. Bu söyleyiş türünde amaç, karşı tarafa mesajı en açık ve en anlaşılır şekilde iletmektir. Günlük söyleyişte kelimeler genellikle sözlük anlamlarıyla, yani gerçek anlamlarıyla kullanılır. Mecaz, benzetme veya imge gibi sanatsal unsurlara başvurulmaz ya da çok az başvurulur.

Örneğin, "Bugün hava çok soğuk, kalın giyin" cümlesi günlük söyleyişe örnektir. Bu cümlede kelimeler tamamen gerçek anlamlarıyla kullanılmış, herhangi bir sanatsal kaygı güdülmemiştir. Tek amaç bilgi aktarmaktır. Günlük söyleyişin en belirgin özellikleri şunlardır:

• Açıklık ve anlaşılırlık ön plandadır: Cümleler doğrudan anlam taşır, yoruma açık ifadeler tercih edilmez. Herkesin aynı şeyi anlaması hedeflenir.
• Kelimeler gerçek anlamlarıyla kullanılır: Sözcükler sözlükteki ilk anlamlarıyla yer alır. "Güneş doğdu" denildiğinde gerçekten güneşin ufukta belirmesi kastedilir.
• Estetik kaygı yoktur: Cümlelerin güzel, etkileyici veya çarpıcı olması gibi bir beklenti bulunmaz. Önemli olan mesajın doğru iletilmesidir.
• Bilgi aktarma işlevi ön plandadır: Dilin göndergesel işlevi aktiftir. Olgular, olaylar ve bilgiler nesnel bir şekilde aktarılır.
• Herkes tarafından kolayca anlaşılır: Özel bir edebi birikim veya yorum yeteneği gerektirmez. Toplumun her kesiminden insan bu söyleyişi rahatlıkla anlayabilir.

Günlük söyleyişe birkaç örnek daha verelim: "Saat üçte toplantımız var.", "Marketten ekmek almayı unutma.", "Yarın sınav var, çalışmam gerekiyor." Bu cümlelerin hepsinde ortak nokta, dilin sade ve işlevsel biçimde kullanılmasıdır.

Edebi Söyleyiş Nedir?

Edebi söyleyiş, dilin estetik bir amaçla, sanatsal bir biçimde kullanılmasıdır. Bu söyleyiş türünde yazar veya şair, okuyucuda derin bir etki bırakmak, hayal gücünü harekete geçirmek ve duygusal bir atmosfer yaratmak ister. Kelimeler genellikle gerçek anlamlarının dışında, mecazi ve yan anlamlarıyla kullanılır. Edebi söyleyiş, edebiyatın temel taşıdır ve bir metni "edebi" yapan en önemli unsurlardan biridir.

Örneğin, "Gözlerinden yağmur yağıyordu" cümlesi edebi söyleyişe örnektir. Burada gerçekten gözlerden yağmur yağması söz konusu değildir; kişinin ağladığı, üzgün olduğu çarpıcı bir imgeyle anlatılmaktadır. Edebi söyleyişin temel özellikleri şu şekilde sıralanabilir:

• Kelimeler çoğunlukla mecaz anlamlarıyla kullanılır: Sözcükler sözlük anlamlarının ötesine geçerek yeni ve derin anlamlar kazanır. Bu sayede okuyucunun zihninde farklı çağrışımlar oluşur.
• Estetik kaygı ön plandadır: Yazar veya şair, söylediklerini güzel, etkileyici ve çarpıcı bir biçimde ifade etmeye özen gösterir. Dilin müzikalitesi, ahengi ve ritmi önemlidir.
• İmge, benzetme, mecaz gibi söz sanatları sıkça kullanılır: Bu sanatsal araçlar, sıradan bir cümleyi olağanüstü bir ifadeye dönüştürebilir.
• Çok anlamlılık söz konusudur: Bir cümle veya dize, farklı okuyucular tarafından farklı biçimlerde yorumlanabilir. Bu durum, edebi metnin zenginliğini artırır.
• Duygusal etki yaratma amacı vardır: Okuyucunun hissetmesi, düşünmesi ve hayal kurması istenir. Bilgi aktarmaktan çok duygu aktarımı hedeflenir.

Edebi söyleyişe örnek olarak Cahit Sıtkı Tarancı'nın "Otuz Beş Yaş" şiirinden şu dizeleri verebiliriz: "Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?" Bu dizede saçlardaki beyazlama, yani yaşlanma, "kar yağması" imgesiyle anlatılmıştır. Günlük söyleyişle "Saçlarım beyazladı" denecek şey, edebi söyleyişle çok daha etkileyici bir hâle getirilmiştir.

İmge Nedir?

İmge, edebiyatın en temel kavramlarından biridir ve edebi söyleyişin yapı taşını oluşturur. İmge, bir duyguyu, düşünceyi veya durumu somut ve çarpıcı bir görüntüyle anlatma biçimidir. Başka bir deyişle, soyut olan bir şeyi somut bir görüntüye dönüştürmektir. İmge sayesinde okuyucu, zihninde canlı bir tablo oluşturur ve metni sadece okumakla kalmaz, adeta yaşar.

İmgeyi daha iyi anlamak için şu örneğe bakalım: "Zaman bir nehir gibi akıp gidiyordu." Bu cümlede "zaman" soyut bir kavramdır, onu göremeyiz veya dokunamayız. Ancak yazar, zamanı bir nehre benzeterek somutlaştırmış, okuyucunun zihninde akan bir nehir görüntüsü canlandırmıştır. İşte bu, bir imgedir.

İmge kavramını daha derinlemesine incelediğimizde şu özellikleri karşımıza çıkar:

• Soyutu somutlaştırır: Aşk, ölüm, zaman, yalnızlık gibi soyut kavramları elle tutulur, gözle görülür hâle getirir.
• Duyulara hitap eder: İmgeler görme, işitme, dokunma, tatma ve koklama duyularına seslenebilir. "Sessizliğin sesi" ifadesinde işitme duyusuna, "acı bir hatıra" ifadesinde tatma duyusuna hitap edilir.
• Özgün ve yaratıcıdır: Her yazar veya şair kendine özgü imgeler yaratır. İmgeler, sanatçının dünyayı algılama biçimini yansıtır.
• Çağrışım zenginliği sağlar: Bir imge, okuyucunun zihninde birden fazla anlam ve duygu uyandırabilir. Bu durum, metnin çok katmanlı okunmasına olanak tanır.
• Kültürel bağlamdan etkilenir: Bazı imgeler evrensel olsa da birçok imge, ait olduğu kültürün değerlerini taşır. Örneğin Türk edebiyatında "gül" imgesi sevgiliyi, "bülbül" imgesi ise âşığı temsil eder.

İmge Türleri

İmgeler, hitap ettikleri duyulara göre çeşitli türlere ayrılabilir. Bu sınıflandırma, bir metnin imge yapısını çözümlerken bize yol gösterir.

Görsel İmge: Okuyucunun zihninde bir görüntü canlandıran imgelerdir. Edebiyatta en sık kullanılan imge türüdür. "Kıpkırmızı bir güneş denize batıyordu" cümlesinde kırmızı güneş ve deniz, görsel bir tablo oluşturur. Okuyucu bu cümleyi okuduğunda zihninde bir gün batımı manzarası canlanır.

İşitsel İmge: Seslere dayanan imgelerdir. "Yaprakların hışırtısı bir ninni gibiydi" cümlesinde yaprak sesi ve ninni, işitsel bir atmosfer yaratır. Okuyucu adeta bu sesleri duyar gibi olur.

Dokunsal İmge: Dokunma duyusuna hitap eden imgelerdir. "Sözleri buz gibi soğuktu" cümlesinde soğukluk hissi, dokunma duyusuyla ilişkilendirilmiştir.

Tatsal İmge: Tat duyusuna seslenen imgelerdir. "Hayatın acı gerçekleri" ifadesinde "acı" kelimesi tat duyusuyla bağlantılıdır.

Kokusal İmge: Koku duyusuna dayanan imgelerdir. "Hatıraların mis gibi kokusu" ifadesi, anıları koku duyusuyla ilişkilendiren bir imgedir.

Edebi Söyleyiş ve Günlük Söyleyiş Arasındaki Farklar

Bu iki söyleyiş biçimi arasındaki farkları net bir şekilde kavramak, edebiyat dersinin temel hedeflerinden biridir. 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı İmge, Edebi Söyleyiş ve Günlük Söyleyiş konusunun özünü bu karşılaştırma oluşturur.

Amaç bakımından: Günlük söyleyişte temel amaç bilgi aktarmaktır. "Dışarıda yağmur yağıyor" cümlesi, bir hava durumu bilgisi verir. Edebi söyleyişte ise amaç estetik etki yaratmaktır. "Gökyüzü ağlıyordu" cümlesinde yağmur yağması, gökyüzünün ağlaması imgesiyle anlatılarak duygusal bir atmosfer oluşturulur.

Anlam bakımından: Günlük söyleyişte kelimeler gerçek anlamlarıyla kullanılır ve tek bir anlam taşır. Edebi söyleyişte ise kelimeler mecaz anlamlarıyla kullanılabilir, çok anlamlılık söz konusudur. Bir şiir dizesi farklı okuyucular tarafından farklı biçimlerde yorumlanabilir.

Dil kullanımı bakımından: Günlük söyleyişte sade, yalın ve doğrudan bir dil tercih edilir. Edebi söyleyişte ise süslü, sanatlı ve imgelerle zenginleştirilmiş bir dil kullanılır. Söz sanatları, benzetmeler ve mecazlar edebi söyleyişin vazgeçilmez araçlarıdır.

Etki bakımından: Günlük söyleyiş bilgi verir, yönlendirir, açıklar. Edebi söyleyiş ise duygulandırır, düşündürür, hayal kurdurur. Bir gazete haberi okuduktan sonra bilgileniriz; bir şiir okuduktan sonra ise bir duygu yaşarız.

Kalıcılık bakımından: Günlük söyleyişle kurulan cümleler genellikle anlık ve geçicidir. Edebi söyleyişle yazılmış eserler ise yüzyıllar boyunca yaşayabilir. Yunus Emre'nin, Fuzûlî'nin veya Nâzım Hikmet'in dizeleri asırlardır okunmaya devam etmektedir.

Karşılaştırmalı Örnekler

Aynı durumu hem günlük söyleyişle hem de edebi söyleyişle ifade ederek farkı daha net görebiliriz:

Konu: Yaşlanma

Günlük söyleyiş: "Saçlarım beyazlamaya başladı, yaşlanıyorum."

Edebi söyleyiş: "Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?" (Cahit Sıtkı Tarancı)

Konu: Üzüntü

Günlük söyleyiş: "Çok üzgünüm, ağlayacak gibi hissediyorum."

Edebi söyleyiş: "İçimde bir kuyu var, dolmuyor bir türlü."

Konu: Yalnızlık

Günlük söyleyiş: "Kendimi çok yalnız hissediyorum."

Edebi söyleyiş: "Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı'nda, ne sen bunun farkındasın ne de polis farkında." (Nâzım Hikmet)

Konu: Aşk

Günlük söyleyiş: "Seni çok seviyorum."

Edebi söyleyiş: "Seni düşünürken bir çakıl taşı ısınır içimde." (Turgut Uyar)

Konu: Ölüm

Günlük söyleyiş: "Herkes bir gün ölecek."

Edebi söyleyiş: "Her şey akar, su, tarih, yıldız, insan ve fikir; oluklar çift, birinden nur akar; birinden kir." (Necip Fazıl Kısakürek)

Edebi Söyleyişi Oluşturan Unsurlar

Edebi söyleyişin zengin ve etkileyici olabilmesi için çeşitli araçlar kullanılır. Bu araçlar, bir yazarın veya şairin üslubunu belirleyen temel unsurlardır.

Söz Sanatları: Benzetme (teşbih), istiare, kişileştirme, abartma (mübalağa), kinaye gibi söz sanatları edebi söyleyişin en önemli araçlarıdır. Örneğin "Ağaçlar sonbaharda ağlar" cümlesinde kişileştirme sanatı kullanılmış, ağaçlara insani bir özellik olan ağlama eylemi atfedilmiştir.

İmgeler: Yukarıda ayrıntılı biçimde ele aldığımız imgeler, edebi söyleyişin temel yapı taşlarıdır. Bir metin ne kadar özgün ve güçlü imgelere sahipse o kadar etkileyici olur.

Ses ve Ahenk Unsurları: Uyak (kafiye), redif, aliterasyon, asonans gibi ses tekrarları, metne müzikal bir nitelik kazandırır. "Sessiz gemi" ifadesindeki "s" sesinin tekrarı (aliterasyon), sessizlik duygusunu pekiştirir.

Ritim ve Ölçü: Özellikle şiirde hece ölçüsü veya aruz ölçüsü kullanılarak belirli bir ritim oluşturulur. Bu ritim, metnin akıcılığını ve estetik değerini artırır.

Semboller: Bazı kelimeler veya kavramlar, gerçek anlamlarının ötesinde sembolik anlamlar taşır. Örneğin "deniz" özgürlüğü, "gece" karanlığı veya umutsuzluğu, "şafak" ise yeni bir başlangıcı sembolize edebilir.

İmgenin Edebiyattaki Yeri ve Önemi

İmge, edebiyatın her türünde karşımıza çıkar. Şiirde en yoğun biçimde kullanılsa da roman, hikâye, tiyatro ve deneme gibi türlerde de önemli bir yer tutar. İmge, yazarın okuyucuyla kurduğu özel bir iletişim kanalıdır. Yazar, imgeler aracılığıyla okuyucunun hayal gücünü harekete geçirir ve onu metnin dünyasına çeker.

Türk edebiyatında imge kullanımının köklü bir geleneği vardır. Divan edebiyatında mazmun adı verilen kalıplaşmış imgeler kullanılırdı. Örneğin "servi" boyun güzelliğini, "ok" kirpikleri, "yay" kaşları temsil ederdi. Modern Türk edebiyatında ise şairler daha özgün ve bireysel imgeler yaratmaya yönelmiştir. Örneğin Attilâ İlhan'ın "mavi" imgesi, Sezai Karakoç'un "diriliş" imgesi, Turgut Uyar'ın sıradan nesne imgelerine yüklediği derin anlamlar bu bireysel yaklaşımın güzel örnekleridir.

İmgenin edebiyattaki işlevlerini şöyle özetleyebiliriz:

• Anlatımı güçlendirir: Soyut ve karmaşık duyguları somut ve anlaşılır kılar. Okuyucu, imge sayesinde yazarın hissettiklerini daha derinden kavrar.
• Çok anlamlılık sağlar: Bir imge, birden fazla anlama gelebilir. Bu durum, metnin yorumlanma olanaklarını genişletir ve her okumada yeni anlamlar keşfedilmesini sağlar.
• Estetik değer katar: İmgeler, metni sıradan bir anlatımdan çıkararak sanatsal bir düzeye taşır.
• Hafızada kalıcılığı artırır: Çarpıcı bir imge, okuyucunun zihninde uzun süre kalır. "Kaldırımlar" şiirini okuyan biri, kaldırımlara her baktığında Necip Fazıl'ı hatırlayabilir.
• Okuyucuyu metne dahil eder: İmge, okuyucunun kendi deneyimlerini ve duygularını metne yansıtmasına olanak tanır. Her okuyucu, bir imgeyi kendi yaşam deneyimine göre farklı biçimde yorumlayabilir.

İmge ve Söz Sanatları Arasındaki İlişki

İmge ile söz sanatları arasında yakın bir ilişki vardır. Söz sanatları, imge oluşturmanın temel araçlarından biridir. Ancak her söz sanatı bir imge oluşturmayabilir ve her imge bir söz sanatına dayanmayabilir. Bu ayrımı iyi kavramak önemlidir.

Benzetme (Teşbih) ile İmge: "Gözleri deniz gibi maviydi" cümlesinde benzetme sanatı kullanılarak bir imge oluşturulmuştur. Gözlerin maviliği, denizin enginliği ve maviliğiyle ilişkilendirilerek güçlü bir görsel imge yaratılmıştır.

Kişileştirme ile İmge: "Rüzgâr fısıldıyordu kulaklarıma" cümlesinde kişileştirme sanatıyla bir imge üretilmiştir. Rüzgâra insani bir özellik olan fısıldama eylemi yüklenerek hem işitsel hem de dokunsal bir imge oluşturulmuştur.

İstiare ile İmge: "Aslan geldi" denildiğinde, eğer kastedilen cesur bir insan ise burada istiare sanatı vardır ve cesaret kavramı aslan imgesiyle somutlaştırılmıştır.

Günlük Söyleyişten Edebi Söyleyişe Geçiş

Bir öğrenci olarak edebi söyleyişi kavramanın en iyi yolu, aynı düşünceyi önce günlük dille sonra edebi dille ifade etmeye çalışmaktır. Bu alıştırma, hem yaratıcılığınızı geliştirir hem de imge oluşturma becerinizi güçlendirir.

Adım adım bir örnek yapalım. Anlatmak istediğimiz duygu "çok mutlu olmak" olsun.

Günlük söyleyiş: "Bugün çok mutluyum." Bu cümle mesajı iletir ama herhangi bir sanatsal etki yaratmaz.

Edebi söyleyişe ilk adım: "İçim gülüyor." Burada kişileştirme kullanarak mutluluğu "gülme" eylemiyle somutlaştırdık.

Daha gelişmiş edebi söyleyiş: "Yüreğimde bahar açtı, her yanım çiçek." Burada bahar ve çiçek imgeleriyle mutluluk duygusu çok daha zengin ve etkili biçimde ifade edilmiştir.

Görüldüğü gibi aynı duygu, farklı söyleyiş biçimleriyle tamamen farklı etkiler yaratabilmektedir. İşte edebiyatın gücü tam da burada yatmaktadır.

Metin Çözümleme: İmge ve Edebi Söyleyişi Metinde Bulma

Bir edebi metni çözümlerken imgeleri ve edebi söyleyiş unsurlarını tespit etmek önemli bir beceridir. Bu beceriyi geliştirmek için şu adımları izleyebilirsiniz:

Öncelikle metni dikkatlice okuyun ve kelimelerin gerçek anlamlarıyla mı yoksa mecaz anlamlarıyla mı kullanıldığını belirleyin. Mecaz anlamda kullanılan ifadeler genellikle edebi söyleyişin göstergeleridir. Ardından metinde hangi söz sanatlarının kullanıldığını tespit edin. Benzetme, kişileştirme, istiare gibi sanatlar imge oluşturmanın yaygın araçlarıdır. Son olarak, bu imgelerin hangi duyulara hitap ettiğini ve hangi soyut kavramı somutlaştırdığını belirleyin.

Örnek bir çözümleme yapalım. Şu dizeleri ele alalım: "Ağaçlar sonbaharda soyunur, yaprakları birer birer döker sessizce." Bu dizelerde "soyunmak" kelimesi mecaz anlamda kullanılmıştır; ağaca insani bir eylem atfedilmiştir (kişileştirme). "Sessizce" kelimesi ise işitsel bir imge oluşturur. Tüm dizeler, sonbaharın hüznünü ve geçiciliğin duygusunu aktaran görsel ve işitsel imgeler içermektedir.

Sonuç

9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı İmge, Edebi Söyleyiş ve Günlük Söyleyiş konusu, edebiyat dünyasına açılan önemli bir kapıdır. Bu konuyu iyi kavramak, okuduğunuz her metni daha derinden anlamanızı ve yorumlamanızı sağlayacaktır. Günlük söyleyiş ile edebi söyleyiş arasındaki farkı bilmek, dilin ne denli zengin ve çok yönlü bir araç olduğunu fark etmenize yardımcı olur. İmgelerin işlevini anlamak ise edebiyatın büyüleyici dünyasında yolunuzu bulmanızı kolaylaştırır. Unutmayın, her büyük yazar ve şair, kelimeleri sıradan kullanımlarının ötesine taşıyarak sanatını icra etmiştir. Bu konuyu öğrenmekle siz de o dünyaya adım atmış oluyorsunuz.